ΔΕΙΤΕ ΟΛΑ ΤΑ
ΠΡΩΤΟΣΕΛΙΔΑ

ΤΕΤΑΡΤΗ
28 ΙΟΥΝΙΟΥ 2017

ΚΑΙΡΟΣ

ΑΘΗΝΑ 25°C

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ »

Η σχέση διανόησης και δωσιλογισμού...

Οι «γκρίζες ζώνες» της Ιστορίας στις εποχές της Κατοχής, του Εμφυλίου, της Επταετίας και της Μεταπολίτευσης στο «Απόψε δεν έχουμε φίλους»

  • ΕΘΝΟΣ
  • 11:54, 24/4/2010
Η Σοφία Νικολαΐδου υποστηρίζει ότι η Ιστορία αποτελεί όπλο για όποιον ξέρει να τη χειρίζεται στο «Απόψε δεν έχουμε φίλους»
Η Σοφία Νικολαΐδου υποστηρίζει ότι η Ιστορία αποτελεί όπλο για όποιον ξέρει να τη χειρίζεται στο «Απόψε δεν έχουμε φίλους»

«Ατιμο πράγμα η Ιστορία. Πέφτει επάνω στη ζωή και την πλακώνει», λέει η Μικρασιάτισσα γιαγιά Νίνα για όσα εκείνη έζησε ενώ άλλοι τα μελετούν. Ο εγγονός της ερευνά την Ιστορία εκεί όπου κρύβεται, «στην τραμπάλα ανάμεσα στο μεγάλο και το μικρό». Κι όταν την ανακαλύπτει και τη βγάζει στο φως με ένα διδακτορικό, το πανεπιστημιακό κατεστημένο έχει τον τρόπο να του γυρίσει την πλάτη.

Τα ταμπού δεν σπάνε εύκολα. Η Ιστορία έχει ιδεολογία. Η Ιστορία αποτελεί όπλο για όποιον ξέρει να τη χειρίζεται. Αυτά μας λέει η Σοφία Νικολαΐδου στο καινούργιο μυθιστόρημά της «Απόψε δεν έχουμε φίλους».

Ο τίτλος-σύνθημα που ακούγεται τον Δεκέμβρη του 2008, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, διατρέχει όλο το μυθιστόρημα και όλες τις εποχές που καλύπτει -Κατοχή, Εμφύλιος, επταετία, μεταπολίτευση, σύγχρονα «δεκεμβριανά»- μέσα από τρεις γενιές Ελλήνων που συγκρούονται μετωπικά με την Ιστορία. Χαρακτηριστικοί και οι τίτλοι των οκτώ κεφαλαίων, τα οποία εναλλάξ αναφέρονται στις διάφορες εποχές.

Ολα ξεκινούν με «Των εχθρών τα φουσάτα περάσαν», το 1981, και τον αθόρυβο Μαρίνο Σουκιούρογλου, εγγονό πρόσφυγα και μεγαλωμένο μέσα στη φτώχεια από τη γιαγιά Νίνα, να εκπονεί μια αιρετική διατριβή για τη γερμανοφασιστική οργάνωση «Εθνική Υπόθεση» και τους δωσίλογους στον πανεπιστημιακό χώρο. Το θέμα αποτελεί τον σκληρό πυρήνα του μυθιστορήματος, γιατί «εκείνη την περίοδο οικοδομήθηκαν πολιτικές σχέσεις και στερεότυπα πολιτικών συμπεριφορών που μας ταλανίζουν ακόμα», όπως λέει ο επιβλέπων Αστερίου, καθηγητής Νεότερης Ιστορίας. Είναι από εκείνους που πιστεύουν πως «δεν μπορούμε να επαναπαυόμαστε σε όσα είπε ο Παπαρρηγόπουλος».

Η διαδρομή του Αστερίου είναι χαρακτηριστική: φτωχή οικογένεια, μόνη διέξοδος οι σπουδές, διωγμένος από τη χούντα, αποκατάσταση στη μεταπολίτευση και εξουσία σε αμφιθέατρα και όχι μόνο, ζωή στη διαπασών. Ενθαρρύνει τον Σουκιούρογλου να ασχοληθεί με το επικίνδυνο θέμα, αλλά δεν διστάζει να οικειοποιηθεί ένα κεφάλαιο και όταν έρχεται η ώρα της υποστήριξης δείχνει την πόρτα εξόδου στον μαχητικό ερευνητή.

Πρωταγωνιστές του πολυπρόσωπου μυθιστορήματος είναι ακόμη δύο πανεπιστημιακοί καθηγητές του ΑΠΘ: ο φιλόσοφος Εξάγγελος, γερμανοτραφής, θαυμαστής του Χίτλερ, μέγας δωσίλογος, εμψυχωτής της «Εθνικής Υπόθεσης», που συνεργάζεται με μαυραγορίτες και χαφιέδες.

Σε μεγάλη ηλικία ανοίγει τους μυστικούς φακέλους του στον Σουκιούρογλου, ο οποίος καταλήγει στο συμπέρασμα ότι τα Τάγματα Ασφαλείας στελέχωσαν όχι μόνο δεξιοί, αλλά και παλιοί βενιζελικοί, αποστάτες της Αριστεράς και γλωσσομαθείς διανοούμενοι, όπως ο Εξάγγελος. Είναι οι «γκρίζες ζώνες» της Ιστορίας. Tέλος, ο Νικηφορίδης, εκφραστής του γαλλικού Διαφωτισμού, υπονομευτής της αυθεντίας, που εκτελείται σε κατοχικό στρατόπεδο, εξαιτίας κατηγοριών κατασκευασμένων από ανθρώπους του Εξάγγελου.

Γύρω από τον καθένα, άλλα πρόσωπα, όχι απαραίτητα σε υποδεέστερους ρόλους, που διασταυρώνονται μεταξύ τους. Ανάμεσά τους, ο Ντόκος, που στη δική του εποχή δεν κατάφερε να σπουδάσει λόγω φρονημάτων, αργότερα διευκόλυνε τον Σιουκούρογλου στην έρευνα.

Η κόρη του, Φανή, μια τσαούσα και ικανή φοιτήτρια μεταπτυχιακού, που δεν άντεξε τον στείρο σχολαστικισμό και επέλεξε το τραγούδι, σε αντίθεση με τον Τσάκα, συνδικαλιστή φοιτητή των αμφιθεάτρων της Αλλαγής, που έχει τον αέρα της εξουσίας και των ελιγμών. Ο μαυραγορίτης Σκίρπας που έκανε «καλές» δουλειές με τους Γερμανούς και χρίστηκε αντιστασιακός.

Ηρωες που γνωρίζουν από πρώτο χέρι πως «πρώτα κοιτάς πού χύθηκε το αίμα σου και ύστερα διαλέγεις πλευρά», όπως έλεγε ο καθηγητής Νικηφορίδης. Σ’ ένα μυθιστόρημα που διαδραματίζεται στη Θεσσαλονίκη, χωρίς να ξεχνά τις λεηλασίες και τους διωγμούς των Εβραίων. Στο κέντρο του όμως βρίσκεται η σκοτεινή σχέση της ελληνικής διανόησης με τον δωσιλογισμό, κάτι που, σε επίπεδο λογοτεχνίας, η Θεσσαλονικιά συγγραφέας φέρνει για πρώτη φορά στο προσκήνιο, με ένα συναρπαστικό βιβλίο.

Σελιδοδείκτης
«Ενας από τους μεγαλύτερους μύθους της νεότερης ελληνικής ιστοριογραφίας είναι η πεποίθηση της κοινής γνώμης ότι οι δωσίλογοι κατά την περίοδο της γερμανικής κατοχής 1941-1944 προήλθαν από μια συγκεκριμένη παράταξη. Σύμφωνα με τις πηγές, η συγκεκριμένη πεποίθηση αποδεικνύεται έωλη» (σελ. 164).

«Ο δάσκαλος (Νικηφορίδης) σκούπισε τα γυαλιά του και απάντησε: «Γράφουμε ό,τι γράφουμε. Αν έχει κάποια απήχηση, καλώς (...) Αλλά δεν μπορείς να ξεκινάς λέγοντας «θα τους ανοίξω το μυαλό». Οταν παράγεις μανιφέστα, τίποτα από όσα λες δε μετράει. Ο ιστορικός οφείλει να έχει συνείδηση ότι θα ξοδέψει μέρος της ζωής του εξερευνώντας πολύ οδυνηρά πράγματα. Ισως καταφέρει να φωτίσει τους αναγνώστες του, όπως λες. Αυτό δε θα κρατήσει παρά ελάχιστα. Σε μια εβδομάδα θα έχουν επιστρέψει στη ρουτίνα τους. Λυπάμαι που το λέω, παιδί μου, αλλά ο κόσμος δε θα αλλάξει, ό,τι κι αν πουν οι ιστορικοί» (σελ. 156).

«ΑΠΟΨΕ ΔΕΝ ΕΧΟΥΜΕ ΦΙΛΟΥΣ»
ΣΟΦΙΑ ΝΙΚΟΛΑΪΔΟΥ
Μυθιστόρημα
Εκδόσεις: «Μεταίχμιο»
Σελίδες: 280
Τιμή: 16 ευρώ

ΔΗΜΗΤΡΑ ΡΟΥΜΠΟΥΛΑ
dirouboula@pegasus.gr

ΕΠΟΜΕΝΟ ΑΡΘΡΟ