Εξάρχεια: Από τα ψάθινα καπέλα του 1859 στις μολότοφ τού σήμερα

ΕΞΑΡΧΕΙΑ: ΑΠΟ ΤΑ ΨΑΘΙΝΑ ΚΑΠΕΛΑ ΤΟΥ 1859 ΣΤΙΣ ΜΟΛΟΤΟΦ ΤΟΥ ΣΗΜΕΡΑ

Εξάρχεια! Τόπος ζυμώσεων και διαμαρτυρίας. Αυτή είναι η ιστορία της συνοικίας των Αθηνών που μέσα στα χρόνια άλλαξε δραματικά όψη

Η περιοχή των Εξαρχείων άρχισε να κατοικείται για πρώτη φορά στα μέσα του 19ου αιώνα, κυρίως από τεχνίτες και οικοδόμους των Κυκλάδων. Οι περίφημοι Τηνιακοί μαρμαράδες μετέφεραν την τέχνη τους στη νεοσύστατη πρωτεύουσα, οι Καρπαθιώτες γνώριζαν τον τρόπο χτισίματος των σπιτιών, οι Σκοπελίτες το σοβάτισμα, οι Ανδριώτες ήταν άριστοι στον τρόπο χειρισμού της ξυλείας ενώ οι Ναξιώτες άνοιγαν πηγάδια για να έχουν οι οικίες νερό. Η συνοικία θα πάρει το όνομα «Νεάπολη» καθότι επί της ουσίας ξεκινά να δημιουργείται μια νέα πόλη δίπλα σε αυτή της συρρικνωμένης εκείνη την εποχή πρωτεύουσας.

Από το 1865 που εντάσσεται στο σχέδιο πόλεως, αρχίσει η σταδιακή ανάπτυξή της. Καθοριστικό ρόλο θα διαδραματίσει αναμφισβήτητα η παρακείμενη λειτουργία δύο σημαντικών ακαδημαϊκών ιδρυμάτων: του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών καθώς επίσης και του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Μοιραία η περιοχή προσελκύει καθηγητές, φοιτητές, διανοούμενους και γενικώς, ανήσυχα πνεύματα που δεν διστάζουν να εναντιωθούν ακόμη και στην ίδια την εξουσία. Στα Εξάρχεια άλλωστε έγινε και η πρώτη εξέγερση φοιτητών στην Ελλάδα.

179863_200508306628205_5797440_n.jpg

Διαμαρτυρία με ψάθινα καπέλα

Ήταν 10 Μαΐου 1859 όταν στο κέντρο της Αθήνας έκαναν την εμφάνισή τους μαθητές και φοιτητές φορώντας αστεία ψάθινα καπέλα, θέλοντας με αυτό τον τρόπο να χλευάσουν τους καλοντυμένους κύριους της αστικής τάξης. Στη θέα των νεαρών οι καταστηματάρχες που πουλάνε εισαγόμενα καπέλα αντιδρούν. Θεωρούν ότι πλήττονται οικονομικά και στέλνουν 20 νταήδες με ρόπαλα που αρχικά προπηλακίζουν τους έφηβους, αλλά σύντομα ξεσπά σύρραξη. Οι αρχές για να επιβάλλουν την τάξη στρέφονται κατά των μαθητών Γυμνασίου, συλλαμβάνοντας τρεις εξ αυτών. Κρίνουν ότι είναι πρωταίτιοι της έντασης που προκλήθηκε. Τόσο για τους χωροφύλακες όσο και για την κυβέρνηση, θεωρούνται συνωμότες και η κίνησή τους προσβλητική προς το Παλάτι.

Η συνέχεια του επεισοδίου είναι μάλλον απρόσμενη. Μαθητές, φοιτητές και λοιποί νεαροί, πηγαίνουν στο αστυνομικό τμήμα της περιοχής Νεάπολης Εξαρχείων που κρατούνταν οι συλληφθέντες, ζητώντας την απελευθέρωσή τους. Ο αστυνομικός διευθυντής αρνείται να ικανοποιήσει το αίτημά τους, δίνοντας το έναυσμα για τη γενίκευση των επεισοδίων. Η νεολαία αμύνεται χρησιμοποιώντας ως οχυρό ένα παντοπωλείο, πετώντας εναντίον των εφορμούντων αστυνόμων καθίσματα. Όπως αναφέρει και ο ερευνητής Κώστας Λάππας στο βιβλίο «Πανεπιστήμιο και Φοιτητές στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα» (εκδόσεις Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών), ακολούθησαν διαδηλώσεις στους κεντρικούς δρόμους της πόλης, έξω από το σπίτι του υπουργού Εσωτερικών και στην πλατεία Συντάγματος μέχρι τη νύχτα, δημιουργώντας αναστάτωση στην πόλη.

Αθήνα 1887 - Εξάρχεια (Φωτογράφος: Alfred-Nicolas Normand - Δράση στην Ελλάδα: 1850-1888 /Αρχείο Μουσείου Μπενάκη)

Οι διαδηλώσεις θα συνεχιστούν μαχητικότερα και την επόμενη μέρα, Δευτέρα 11 Μαΐου 1859, με τη συμμετοχή περισσότερων νέων και πολιτών (υπολογίζονται από 4.000 έως 10.000) που θα συγκεντρωθούν στα προπύλαια του πανεπιστημίου. Ακολούθως διέσχισαν τις κεντρικές οδούς της πόλεως και κατέληξαν στο υπουργείο Εσωτερικών. Εκεί αντιπροσωπεία τους απαίτησε από τον υπουργό Κωνσταντίνο Προβελέγγιο την παύση του αστυνομικού διευθυντή Αθηνών, τον οποίο θεωρούσαν υπεύθυνο για την επίθεση που δέχθηκαν από τις αστυνομικές δυνάμεις την προηγούμενη ημέρα. Η απάντηση που έλαβαν ήταν πως «το θέμα θα εξεταζόταν», κάτι που δεν ικανοποίησε τους συγκεντρωμένους που ζήτησαν αυτή τη φορά ακρόαση από τον βασιλιά Όθωνα που δεν τους δέχθηκε, οξύνοντας τα πνεύματα. Ο φρούραρχος Αθηνών αποφασίζει να διαλύσει το πλήθος στέλνοντας εναντίον του ακόμη ισχυρότερες αστυνομικές δυνάμεις. Από την επιχείρηση τραυματίζονται αρκετοί ενώ συλλαμβάνονται 38 άτομα. Τα γεγονότα εκείνων των ημερών θα περάσουν στην Ιστορία ως «Σκιαδικά», λαμβάνοντας ασυνήθιστα μεγάλη έκταση. Ήταν η πρώτη φορά στη νεότερη ελληνική Ιστορία που ένα πλήθος νέων αναστάτωνε το κέντρο της Αθήνας.

Αυθαίρετες ονοματοδοσίες δρόμων

Η αλήθεια είναι ότι εξαρχής η περιοχή ανέδυε μια αυτονομία ακόμη και σε ήσσονος σημασίας ζητήματα. Προτού ακόμη ο δήμος Αθηναίων ονοματοδοτήσει τους δρόμους, οι κάτοικοι της Νεάπολης αποφασίζουν να το κάνουν μόνοι τους. Μάλιστα δεν δίνουν ονόματα αρχαίων Ελλήνων όπως συνηθιζόταν εκείνο τον καιρό, αλλά ηρώων του 1821, προσώπων δηλαδή που ελάχιστες δεκαετίες νωρίτερα έδιναν ακόμη και τη ζωή τους για τον εθνικοαπελευθερωτικό Αγώνα. Οδός Μαυροκορδάτου, Κωλέττη, Νικηταρά, Πλαπούτα, Ζαλόγγου, Τζαβέλλα, Ναυαρίνου, Μεσολογγίου... Ο μεγαλύτερος δρόμος ήταν η οδός Προαστρίου που το 1928 θα μετονομαστεί σε Εμμανουήλ Μπενάκη, προς τιμήν του εθνικού ευεργέτη, που θα πεθάνει ένα χρόνο αργότερα.

Όσο περνούν τα χρόνια η περιοχή γίνεται όλο και περισσότερο ευρέως γνωστή με το όνομα «Εξάρχεια», οδηγώντας στη λήθη το «Νεάπολη». Πρόσφατα κάποιοι επιχείρησαν να την αποκαλέσουν Νεάπολη Εξαρχείων, χωρίς όμως ιδιαίτερη επιτυχία και αποδοχή. Επικράτησε το Εξάρχεια, που προέρχεται από το όνομα ενός... μπακάλη, του Βασίλη Έξαρχου με καταγωγή από την Κόνιτσα. Τέλη του 1800 αποφάσισε να ανοίξει ένα παντοπωλείο στη διασταύρωση των οδών Θεμιστοκλέους και Σόλωνος που έγινε αμέσως γνωστό στην πόλη. Προσέλκυε πελατεία από όλες τις συνοικίες της Αθήνας, γιατί είναι καλά και φθηνά προϊόντα. Ιδίως το λάδι του ήταν ασυναγώνιστο.

Τη συνοικία «Νεάπολη» έφτιαξαν οι Τηνιακοί μαρμαράδες, οι Καρπαθιώτες κτίστες και οι Ναξιώτες που άνοιγαν πηγάδια

Τα στέκια

Ως τόπος συνάντησης πνευματικών ανθρώπων της πρωτεύουσας, τα Εξάρχεια αποκτούν διάσημα στέκια για φιλολογικές συζητήσεις, όπως ο «Μαύρος Γάτος» στη συμβολή των οδών Ασκληπιού και Ακαδημίας και το «Κοραής», στη γωνία Ιπποκράτους και Ναυαρίνου. Μοιραία εκεί κοντά επιλέγουν να μείνουν και καταξιωμένοι εκπρόσωποι των γραμμάτων και των τεχνών όπως ο ζωγράφος Νικόλαος Γύζης, ο γλύπτης Γιαννούλης Χαλεπάς, ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, ο «σύγχρονος Αριστοφάνης» Γεώργιος Σουρής, ο λογοτέχνης Ηλίας Βενέζης, ο μουσικοσυνθέτης Νίκος Σκαλκώτας και πολλοί άλλοι.

Η περίφημη «Μπλε Πολυκατοικία» των Εξαρχείων

Οι μάχες των Δεκεμβριανών

Κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών του 1944 στην περιοχή θα διεξαχθούν ανηλεής μάχες καθώς ένα τμήμα της, αυτό προς της πλευρά του λόφου Στρέφη ελεγχόταν από άνδρες του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού (δηλαδή του στρατιωτικού σκέλους του ΕΑΜ που ελεγχόταν από το ΚΚΕ) και ένα άλλο, από το Χημείο μέχρι το Κολωνάκι από τις βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις που ανήκαν σε ένα ευρύ πολιτικό φάσμα, από τη σοσιαλδημοκρατία μέχρι την φιλομοναρχική δεξιά και πρώην συνεργάτες των Γερμανών κατακτητών. Μάλιστα στην επονομαζόμενη «μπλε πολυκατοικία» (που κατασκευάστηκε το 1932-1933 στη διασταύρωση των οδών Θεμιστοκλέους και Αραχώβης και αποτελεί σταθμό στην ελληνική αρχιτεκτονική) οι άνδρες του ΕΛΑΣ είχαν στήσει πολυβόλο.

Κατά τη διάρκεια της δικτατορίας (1967 – 1974) τα Εξάρχεια θα πρωταγωνιστήσουν ποικιλοτρόπως στον αγώνα κατά των κινηματιών. Φεβρουάριο του 1973 θα πραγματοποιηθεί στη Νομική Σχολή Αθηνών η πρώτη κατάληψη από την ημέρα που οι χουντικοί κατέλυσαν τη Δημοκρατία, ενώ λίγους μήνες αργότερα θα συμβούν τα δραματικά γεγονότα του Πολυτεχνείου. Από την πτώση του καθεστώτος μέχρι και το τις αρχές της δεκαετίας του 1980 τα Εξάρχεια θα θυμίσουν κάτι από... Μονμάρτη όπως τα παραλλήλισε και η υφυπουργός Προστασίας του Πολίτη Κατερίνα Παπακώστα.

Πλατεία Εξαρχείων (Eurokinissi photo)

Τα… Χταπόδια απλώνουν τα «πλοκάμια»

Καταρχάς θα σχηματιστεί ο πρώτος σημαντικός πυρήνας καλλιτεχνών, τα... «Χταπόδια», στο ημιυπόγειο βιβλιοπωλείο Octopus Press επί της οδού Κωλέττη 9 που ανοίγει ο 74χρονος σήμερα, Τέο Ρόμβος, ακτιβιστής, συγγραφέας, μεταφραστής και γνωστός για τη σχέση του με τον αναρχισμό και την underground κουλτούρα. Το βιβλιοπωλείο, (που πυρπολήθηκε τον Μάρτιο του 1975 από φασίστες), αποτελεί σημείο συνάντησης καλλιτεχνών, ποιητών, συγγραφέων και περιθωριακών που μετέχουν σε ατελείωτες ώρες συζητήσεων.

1977: Στην παρέα των «Χταποδιών» και ο ροκ συνθέτης Νικόλας Άσιμος που έχει ήδη εγκατασταθεί στο ημιυπόγειο της οδού Αραχώβης
Νικόλας Άσιμος

Το έτος 1977 μέλη των «Χταποδιών» μαζί με άλλους καλλιτέχνες, δημιουργούν μια μεγάλη παρέα στην οποία μετέχει και ο ροκ συνθέτης και στιχουργός Νικόλας Άσιμος που έχει ήδη εγκατασταθεί στο ημιυπόγειο διαμέρισμα της οδού Αραχώβης. Αυτή η ομάδα θα ονομαστεί Κροκ, για την οποία ο αείμνηστος Άσιμος θα γράψει το βιβλίο «Αναζητώντας τους Κροκάνθρωπους». Η Κροκ θα παράξει σημαντικό καλλιτεχνικό έργο μέσω ποιημάτων, θεατρικών παραστάσεων, εικαστικών έργων και τραγουδιών, αλλά θα κλονιστεί από μια σειρά θανάτων. Η τραβεστί «Σόνια των Εξαρχείων» θα βρεθεί πεθαμένη στα βράχια της Βουλιαγμένης το 1980. Αρχικά θα ειπωθεί ότι δολοφονήθηκε και αργότερα ότι επρόκειτο για ατύχημα. Ο ποιητής και στιχουργός Δαβίδ Σεπτός θα αυτοκτονήσει, ο Ντάτουρα θα πέσει θύμα αυτοκινητιστικού δυστυχήματος και ο 38χρονος Νικόλας Άσημος θα επιλέξει να δώσει τέλος στη ζωή του το 1988. Λίγο πριν δικαστεί για βιασμό μιας κοπέλας, κρεμάστηκε από τον σωλήνα ύδρευσης του «Χώρου Προετοιμασίας» όπως αποκαλούσε το τελευταίο μαγαζόσπιτό του επί της οδού Καλλιδρομίου 55.

Ναρκωτικά και πανκς

Γύρω στο 1980 μπαίνουν στην πλατεία των Εξαρχείων τα ναρκωτικά αλλά και τα πρώτα συγκροτήματα των πανκς τους οποίους ο Τύπος της εποχής αντιμετωπίζει με ιδιαίτερη επικριτικότητα για το ξεστράτημά τους, κρίνοντας σχεδόν πάντα όχι τη συμπεριφορά, αλλά μονάχα την εξωτερική τους εμφάνιση και το περίεργο κούρεμα. Βάλουν επίσης εναντίον των «αλητών» που κάνουν την πρώτη κατάληψη σε ένα εγκαταλειμμένο διώροφο νεοκλασικό την οδό Βαλτετσίου. Υψώνονται μαυροκόκκινες σημαίες, γίνονται πολιτικές συζητήσεις αλλά και πάρτι με τη μουσική στη διαπασών. Ανάμεσα στους θαμώνες είναι μεταξύ άλλων η ηθοποιός Κατερίνα Γώγου και ο τραγουδιστής Παύλος Σιδηρόπουλος.

Η Ελληνική Αστυνομία ξεκινά τις «επιχειρήσεις αρετής» όπως τις ονόμασε «για να πατάξει την ανηθικότητα και την παρανομία» όπως έγραφαν οι εφημερίδες, με αποτέλεσμα τέλη Οκτωβρίου του 1984 να σημειωθούν οι πρώτες συγκρούσεις με τις δυνάμεις αποκατάστασης της τάξης. Λίγους μήνες αργότερα, τον Μάιο του 1985 καταλαμβάνεται το Χημείο ως αντίδραση στις επιχειρήσεις της ΕΛ.ΑΣ. Τα επεισόδια μεταξύ αντιεξουσιαστών που πετούν μολότοφ από τη μια πλευρά και Μονάδων Αποκατάστασης της Τάξης καθώς και Μονάδων Ειδικών Αποστολών που ρίχνουν δακρυγόνα από την άλλη, όλο και πολλαπλασιάζονται. Τα Εξάρχεια έχουν αλλάξει όψη δραματικά.

ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ