Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
«Είµαι ο Μακάριος. Είµαι εκείνος τον οποίον συ εξέλεξες διά να είναι ηγέτης σου. ∆εν είµαι νεκρός, όπως η χούντα των Αθηνών και οι εδώ εκπρόσωποί της θα ήθελαν. Είµαι ζωντανός»

ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΜΑΚΑΡΙΟΣ: 45 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΜΑΤΗΡΟ ΠΡΑΞΙΚΟΠΗΜΑ

Τα απόρρητα τηλεγραφήματα, οι αποκαλυπτικές καταθέσεις των πρωταγωνιστών, οι μάχες με τους 91 νεκρούς και τα τραγικά λάθη που οδήγησαν στην εισβολή του Αττίλα

«Αλέξανδρος εισήχθη εις κλινικήν». Με αυτό το άκρως απόρρητο κωδικοποιηµένο σήµα η ηγεσία της χούντας των Αθηνών ενηµερωνόταν λίγα λεπτά πριν από τις οκτώ το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974 από τους συνδέσµους της στη Λευκωσία ότι ετίθετο σε εφαρµογή το σχεδιασµένο από καιρό πραξικόπηµα κατά του λαοφιλούς 61χρονου Προέδρου της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας και Αρχιεπισκόπου της Μεγαλονήσου, Μακαρίου Γ’. Αποστολέας του µηνύµατος ήταν ο επικεφαλής των ελληνικών στρατιωτικών δυνάµεων στη Λευκωσία, ταξίαρχος Μιχάλης Γεωργίτσης. Εάν το πλάνο έβαινε καλώς, θα έστελνε αργότερα ένα νεότερο σήµα µε τη φράση «Αλέξανδρος πάει καλά», ενώ σε περίπτωση δυσµενούς εξέλιξης την πρόταση «Αλέξανδρος ασθενεί βαρέως». Το πραξικόπηµα (από τα λίγα που έχουν πραγµατοποιηθεί µε το φως της ηµέρας και όχι µέσα στη νύχτα), δυστυχώς, εξελισσόταν ακριβώς όπως είχε σχεδιαστεί στα χαρτιά από τους επίορκους στρατιωτικούς στην Ελλάδα.

Το χουντικό καθεστώς υλοποιούσε τέτοιες µέρες πριν από 45 χρόνια µια νέα δικτατορία σε τρίτη χώρα, εν προκειµένω στην Κύπρο! Μέσα σε λίγα λεπτά τρεις µοίρες καταδροµών που αποτελούσαν τµήµα της Ελληνικής ∆ύναµης Κύπρου, δύο τάγµατα πεζικού της Εθνικής Φρουράς της Μεγαλονήσου στα οποία είχαν διεισδύσει από καιρό οι χουντικοί, µια επιλαρχία µέσων αρµάτων και µια επιλαρχία αναγνωρίσεως κατέλαβαν το Ραδιοφωνικό Ιδρυµα Κύπρου, τον Εθνικό Αερολιµένα Λευκωσίας, το Αρχηγείο της Αστυνοµίας, καίρια κυβερνητικά γραφεία, το Κέντρο Τηλεπικοινωνιών και µια σειρά από νευραλγικά πόστα. Το βάρος, όµως, δόθηκε αλλού, στο Προεδρικό Μέγαρο.

Με τον στρατηγό Γεώργιο Γρίβα - 1959 (AP Photo)

Η ΜΑΧΗ ΣΤΟ ΠΡΟΕ∆ΡΙΚΟ ΜΕΓΑΡΟ 

Εκεί βρισκόταν από νωρίς το πρωί ο ρασοφορεµένος Μακάριος µε µια οµάδα µαθητών από την Αίγυπτο που πραγµατοποιούσε επίσκεψη στο γραφείο του. Οπως έχει αφηγηθεί ο ίδιος στον αείµνηστο δηµοσιογράφο και συγγραφέα Σόλωνα - Ζέφυρο Γρηγοριάδη, «εις τας 8.30 π.µ. είχα εις το Προεδρικόν Μέγαρον ακρόασιν µιας οµάδος µαθητών από την Αίγυπτον. Είχαν έλθει λίγα λεπτά ενωρίτερον. Εβγήκα από το γραφείον µου να χαιρετήσω τα παιδιά ένα ένα. Τότε ο επί κεφαλής των άρχισε να µε προσφωνή από χειρογράφου. Και εκείνες τις στιγµές, ενώ διάβαζε µίαν παράγραφον, ακούσθηκαν οι πρώτοι πυροβολισµοί. Σας δηλώ ότι δεν έδωσα και πάλιν ιδιαιτέραν σηµασίαν. ∆εν επήγε ο νους µου ακόµη εις τα όσα µε προειδοποίησαν. ∆ιότι δεν έπαυε η σκέψις µου να απορρίπτη ως τερατώδη κάθε ιδέαν ότι θα εγίνοντο η δολοφονία µου και η ανατροπή του καθεστώτος. Τα παιδιά είχαν τροµοκρατηθή και δεν ήξεραν τι να κάνουν και εγώ τους είπα: “∆εν είναι τίποτα, παιδιά µου”. Στρεφόµενος δε προς τον οµιλητήν, προσέθεσα: “Παρακαλώ, συνεχίστε”! Εκείνην την στιγµήν, όµως, εισώρµησεν ένας του προσωπικού κραυγάζων έντροµος: “Μακαριώτατε, άρµατα επιτίθενται. Είναι για εσάς. Πρέπει να φύγετε! Να σωθήτε”...».

Εξω από το κτίριο είχαν εµφανιστεί δύο άρµατα µάχης τύπου Τ-34 µε τις κάννες των 8,2 µέτρων στραµµένες προς την είσοδο και δεκάδες πάνοπλοι καταδροµείς που ετοιµάζονταν να περικυκλώσουν το ιστορικό Μέγαρο που πριν από τριάντα χρόνια αποτελούσε το Κυβερνείο των Βρετανών αποικιοκρατών, οι οποίοι από το 1878 έως το 1960 κυριαρχούσαν στη νήσο. Ο Μακάριος φυγαδεύτηκε από την πίσω πόρτα του γραφείου του που έβλεπε προς έναν ξηροπόταµο, πέρα από τον οποίο περνούσε δηµόσιος δρόµος. Προσώρας δεν είχαν εµφανιστεί άρµατα από αυτή την πλευρά, αλλά ήταν πολύ πιθανό να βρεθούν εκεί από στιγµή σε στιγµή. Συν τοις άλλοις, λίγο πιο πέρα υπήρχε ένα στρατόπεδο της Εθνικής Φρουράς που είχε τεθεί επίσης σε συναγερµό συµµετέχοντας στο κίνηµα και ετοιµαζόταν να βγάλει περιπόλους. Σε λίγο θα έκοβαν µε βεβαιότητα τον δηµόσιο δρόµο. Ο εθνάρχης τρέχει προς την πόρτα διαφυγής µαζί µε τον υπεύθυνο ασφαλείας του, τον ταγµατάρχη Ανδρέα Ποταµάρη, τον υπασπιστή του, ταγµατάρχη Νίκο Θρασυβούλου και τον ανιψιό του Ανδρέα Νεοφύτου, που παρέµενε όλα τα χρόνια πιστός στη φύλαξή του. Υπό µυθιστορηµατικές συνθήκες ο Μακάριος και η οπλισµένη συνοδεία του φθάνουν οδικώς στην Ιερά Μονή της Κύκκου που στέκει αγέρωχη πάνω από εννέα αιώνες στο οµώνυµο βουνό. Μιλάµε για µια απόσταση 90 χιλιοµέτρων.

Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
Μακάριος - Κ. Καραμανλής (AP photo)
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα

«Ο ΜΑΚΑΡΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΝΕΚΡΟΣ!»

Το κυπριακό ραδιόφωνο, που έχει καταληφθεί από τους χουντικούς, µεταδίδει ότι «η Εθνική Φρουρά επενέβη για να σταµατήσει τον αδελφοκτόνον πόλεµον. Αυτήν τη στιγµή είναι κυρία της καταστάσεως. Ο Μακάριος είναι νεκρός»! Ο πολιτικός και θρησκευτικός ηγέτης της νήσου αναζητεί απεγνωσµένα τρόπο να επικοινωνήσει µε τον λαό του, να τους αποδείξει ότι είναι ζωντανός. Από το µοναστήρι τού λένε ότι στην Πάφο υπάρχει ένας µικρός ραδιοφωνικός σταθµός. Χωρίς δεύτερη σκέψη ξεκινά για την παραλιακή πόλη στα νοτιοδυτικά του νησιού, απόσταση άλλων περίπου 70 χιλιοµέτρων. Οταν έφθασε εκεί, ο κόσµος τον αντιλήφθηκε αµέσως. Χιλιάδες κάτοικοι άρχισαν να κλαίνε και να τον επευφηµούν που είχε καταφέρει να γλιτώσει, ενώ οι καµπάνες χτυπούσαν χαρούµενα. Στον σχεδόν αυτοσχέδιο ραδιοφωνικό σταθµό που κάποτε χρησιµοποιούνταν για να µεταδώσει εορταστικές εκδηλώσεις στην επαρχία, ο Αρχιεπίσκοπος ηχογραφεί ένα µήνυµα που µεταδόθηκε µέσω του υποσταθµού του Κρατικού Ραδιοφώνου, κάνοντας τους πραξικοπηµατίες να «παγώσουν».
 

Το ιστορικό ηχητικό διάγγελµα µπορεί να το αναζητήσει κάποιος ακόµη και σήµερα στο YouTube. «Ελληνικέ Κυπριακέ λαέ», θα πει, «γνώριµη είναι η φωνή που ακούεις. Γνωρίζεις ποίος οµιλεί. Είµαι ο Μακάριος. Είµαι εκείνος τον οποίον συ εξέλεξες διά να είναι ηγέτης σου. ∆εν είµαι νεκρός, όπως η χούντα των Αθηνών και οι εδώ εκπρόσωποί της θα ήθελαν. Είµαι ζωντανός. Και είµαι µαζί σου, συναγωνιστής και σηµαιοφόρος εις τον κοινόν αγώνα. Το πραξικόπηµα της χούντας απέτυχε. Εγώ ήµουν ο στόχος, και εφόσον εγώ ζω, η χούντα στην Κύπρο δεν θα περάσει». Στο µεταξύ, σε αρκετές περιοχές µαίνονται σφοδρές µάχες µεταξύ της Εθνικής Φρουράς, που υποστηρίζεται από το ελληνικό δικτατορικό καθεστώς του ταξίαρχου ∆ηµήτρη Ιωαννίδη, και του κυβερνητικού στρατού της Κύπρου, ο οποίος δηλώνει πίστη στον Μακάριο. Μέχρι το τέλος της ηµέρας θα έχουν χάσει τη ζωή τους 91 άνδρες και θα έχουν τραυµατιστεί άλλοι 250. Παρά το γεγονός ότι σε διάφορες περιοχές υπήρχαν σκόρπιοι θύλακες αντίστασης, οι πραξικοπηµατίες, κινώντας σχεδόν όλη την Εθνοφρουρά, είχαν επιβληθεί πλήρως µε εξαίρεση την Πάφο.

Με τον Γεώργιο Παπαδόπουλο, 1968 (AP photo)

«ΒΑΛΕ ΓΡΑΒΑΤΑ, ΟΡΚΙΖΕΣΑΙ ΠΡΟΕ∆ΡΟΣ»

Το ίδιο κιόλας µεσηµέρι της 15ης Ιουλίου, και ενώ η κατάσταση ακόµα ήταν ρευστή, ο ελεγχόµενος ραδιοσταθµός της Λευκωσίας ανήγγειλε µια είδηση που εξέπληξε πολλούς: Νέος «Πρόεδρος» της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας ορκίστηκε ο 39χρονος Νικόλαος Σαµψών, δηµοσιογράφος και παλιός αγωνιστής της ΕΟΚΑ (της αντάρτικης οργάνωσης που έδρασε το 1955 - 1959 στην Κύπρο, µε σκοπό την αυτοδιάθεση του νησιού από την βρετανική αποικιοκρατία και την ένωσή του µε την Ελλάδα). Η κίνηση αυτή δεν είχε διεθνώς ευµενή απήχηση, ούτε ικανοποιούσε την κοινή γνώµη Ελλήνων και Κυπρίων. Γιατί, λοιπόν, τον επέλεξε το καθεστώς της Κύπρου; Γιατί δύσκολα θα έβρισκαν καταλληλότερο που θα δεχόταν να επωµιστεί τις τεράστιες προσωπικές ευθύνες ενός τέτοιου αξιώµατος σε αυτές τις συνθήκες. Ο συνταγµατάρχης καταδροµών Κωνσταντίνος Κοµπόκης, που είχε αναλάβει την αρχηγία του πραξικοπήµατος στην Κύπρο, τον είχε δει να περιφέρεται σε κάποιο γραφείο του Γενικού Επιτελείου Εθνικής Φρουράς και χωρίς να συνεννοηθεί µε την Αθήνα, όπως έχει καταθέσει αργότερα ο ίδιος, του είπε: «Πήγαινε βάλε µια γραβάτα και έλα να σε ορκίσουµε πρόεδρο». Αυτό και έγινε!

Μετά την ορκωµοσία του ο Σαµψών διάβασε το διάγγελµα που είχαν ετοιµάσει και σχηµάτισε την «κυβέρνησή» του. Θα παραµείνει στον θώκο για µόλις οκτώ εικοσιτετράωρα. Οπως θα γράψει ο απεσταλµένος της βρετανικής εφηµερίδας «Sunday Times» στη Λευκωσία, «ο Νίκος Σαµψών ήταν ο πέµπτος στη σειρά υποψήφιος των ηγετών του πραξικοπήµατος για να τεθεί επικεφαλής της Κυβερνήσεως Εθνικής Σωτηρίας που κατέλαβε την εξουσία στις 15 Ιουλίου. Από τους άλλους τέσσερις που θα προτιµούσαν στη θέση του «προέδρου», δύο δεν βρίσκονταν σπίτι τους την ηµέρα εκείνη, ένας άλλος είχε υποστεί καρδιακή προσβολή και ένας ακόµη βρισκόταν στο εξωτερικό». Στην Ελλάδα, η είδηση για το πραξικόπηµα στην Κύπρο δόθηκε µε ένα ολιγόλογο κείµενο προς τις εφηµερίδες: «Εγνώσθη εκ Λευκωσίας ότι ο Πρόεδρος της Κύπρου Αρχιεπίσκοπος Μακάριος ανετράπη υπό των κυπριακών ενόπλων δυνάµεων. Η κατάστασις εν Κύπρω ελέγχεται πλήρως υπ’ αυτών. Εις τας τρεις παρά πέντε το απόγευµα ωρκίσθη υπό του τοποτηρητού του αρχιεπισκοπικού θρόνου κ. Γενναδίου ο κ. Νικόλαος Σαµψών ως νέος πρόεδρος της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας». Θα παραµείνει στον θώκο µόλις οκτώ ηµέρες. 

Ο ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΣ ΣΤΟΝ ΟΗΕ

Την ίδια ώρα, ο Μακάριος από την Πάφο έχει πάει στη βρετανική στρατιωτική βάση της Κύπρου. Από κει µε αεροπλάνο µετέβη στη Μάλτα και ακολούθως στο Λονδίνο, όπου συναντήθηκε αργά το βράδυ µε τον Βρετανό πρωθυπουργό Χάρολντ Ουίλσον. Τρεις ηµέρες αργότερα o ανατραπείς ηγέτης θα πετάξει για τη Νέα Υόρκη προκειµένου να µιλήσει στην έδρα του Οργανισµού Ηνωµένων Εθνών και να χαρακτηρίσει ανοιχτά το κίνηµα εναντίον του ελληνική εισβολή στην Κύπρο. «Καλώ τα µέλη του Συµβουλίου Ασφαλείας να καταβάλουν κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να τεθεί ένα τέλος στην αφύσικη αυτή κατάσταση, που δηµιουργήθηκε µε το πραξικόπηµα των Αθηνών. [...] Πρέπει, επίσης, να τονίσω το ότι η ελληνική δύναµη, που αποτελείται από 950 αξιωµατικούς και στρατιώτες, οι οποίοι βρίσκονται στην Κύπρο δυνάµει της Συνθήκης Συµµαχίας, διεδραµάτισε πρωταρχικό ρόλο στην επιθετική αυτή υπόθεση κατά της Κύπρου» θα πει, ωστόσο δεν θα βρει την ανταπόκριση που περίµενε. Ο υπουργός Εξωτερικών των Ηνωµένων Πολιτειών, Χένρι Κίσινγκερ, θα απορρίψει την πρόταση για υποστήριξη της ανατραπείσας κυβέρνησης, ενώ η Μεγάλη Βρετανία θα συστήσει απλώς αυτοσυγκράτηση, κάτι το οποίο δεν ενστερνίζεται από την πλευρά της η Τουρκία. Ο πρωθυπουργός της γείτονος χώρας, Μπουλέντ Ετζεβίτ, και ο επικεφαλής των Τουρκοκυπρίων, Ραούφ Ντενκτάς, εκφράζουν δηµόσια τις ανησυχίες τους για τη φύση και τις διαθέσεις των πραξικοπηµατιών ως προς την ένωση της Κύπρου µε την Ελλάδα ή τον τυχόν διωγµό των µελών της τουρκοκυπριακής κοινότητας από το νησί. Η Τουρκία κρίνει ότι θα πρέπει να ενεργοποιηθεί ως… εγγυήτρια δύναµη, ώστε να αποκαταστήσει την ανατραπείσα συνταγµατική τάξη.

Το Σάββατο 20 Ιουλίου εισβάλλει στο νησί, µε τη στρατιωτική επιχείρηση να λαµβάνει την κωδική ονοµασία «Αττίλας». Η απόβαση έγινε στη θέση Πεντεµίλι, κοντά στην Κερύνεια. Οι ελληνικές δυνάµεις που έπρεπε να αποκρούσουν τους εισβολείς βρίσκονταν λόγω του πραξικοπήµατος σε άλλα σηµεία, κυνηγώντας τους µακαριακούς ή φυλάσσοντας κτίρια στη Λευκωσία. Η χούντα των Αθηνών δείχνει απόλυτα αιφνιδιασµένη από την τουρκική απόβαση και αντιδρά σπασµωδικά και αµήχανα. Κηρύσσει γενική επιστράτευση στην Ελλάδα, αλλά η παταγώδης αποτυχία της αποκαλύπτει το χάος στο οποίο είχαν οδηγήσει τις ένοπλες δυνάµεις µας. Η χούντα καταρρέει σαν χάρτινος πύργος υπό το βάρος των δραµατικών εξελίξεων, ανήµπορη να υπερασπιστεί τα απειλούµενα εδάφη. 

Έξω από τον Λευκό Οίκο με τον Τζον Φ. Κένεντι, 1962 (AP photo)

ΓΙΑΤΙ ΕΠΕΝΕΒΗ Η ΤΟΥΡΚΙΑ

Από τον 19ο αιώνα ήταν συνηθισµένη η παροχή εγγυήσεων εκ µέρους τρίτων δυνάµεων ως προς την εδαφική ακεραιότητα, την ανεξαρτησία ή την ουδετερότητα ενός κράτους. Χαρακτηριστικό παράδειγµα αποτελεί το Πρωτόκολλο της Ανεξαρτησίας του ελληνικού κράτους που υπεγράφη στο Λονδίνο το 1830 από την Αγγλία, τη Γαλλία και τη Ρωσία, ορίζοντας ότι «η Ελλάς υπό την εγγύησιν των τριών αυλών θέλει αποτελεί κράτος µοναρχικόν, ανεξάρτητον». Κάτι ανάλογο συνέβη και µε τη δηµιουργία της Κυπριακής ∆ηµοκρατίας το 1960. Η σχετική Συνθήκη Εγγυήσεως υπεγράφη µεταξύ της Μεγάλης Βρετανίας, της Ελλάδας και της Κύπρου. Οι τρεις τους εγγυώνται: α) την ανεξαρτησία της Κύπρου, β) την απαγόρευση ένωσής της µε άλλο κράτος, και γ) την τήρηση του Συντάγµατος. Προέβλεπε, µάλιστα, ότι, εάν παραβιαζόταν ένα από τα σηµεία αυτά, τα συµβαλλόµενα µέρη από κοινού ή ξεχωριστά µπορούσαν να δράσουν αυτοτελώς για την τήρηση των συµφωνηθέντων. Το πρόσχηµα που επιζητούσε η Τουρκία για να επέµβει στρατιωτικά στην Κύπρο µόλις της το είχε δώσει η χούντα των Αθηνών µε το πραξικόπηµα στη Μεγαλόνησο. Η Ελλάδα είχε παραβιάσει τις υποχρεώσεις της διασαλεύοντας την «κατάσταση πραγµάτων» που είχε καθιερωθεί µε τις συµφωνίες του 1960. Βέβαια, αυτό δεν έδινε το δικαίωµα στην Τουρκία να κάνει χρήση βίας. Μια τέτοια ερµηνεία, άλλωστε, αντίκειται προς τον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ, που έχει σκοπό τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας, εξαιρώντας τις περιπτώσεις νόµιµης άµυνας ή εφαρµογής εξαναγκαστικών µέτρων, κάτι που, φυσικά, δεν συνέβαινε στη συγκεκριµένη περίπτωση.

Ο Τούρκος πρωθυπουργός Ετζεβίτ κινήθηκε έξυπνα. Ενώ οι ένοπλες δυνάµεις του προετοιµάζονταν πυρετωδώς για την εισβολή, ο ίδιος έδειχνε ότι προσπαθούσε να βρει µια ειρηνική λύση µέχρι την τελευταία στιγµή. Ταξίδεψε στο Λονδίνο και συναντήθηκε µε τη βρετανική πολιτική ηγεσία, ζητώντας σε πρώτη φάση από κοινού δράση µε µία εκ των εγγυητριών δυνάµεων. Ηταν βέβαιος ότι οι Αγγλοι θα του έδιναν αρνητική απάντηση, όπως και έγινε. Οι στιγµές που θα ακολουθούσαν θα ήταν δραµατικές για τη Μεγαλόνησο, της οποίας ακόµη και σήµερα το έδαφος τελεί υπό κατοχή σε ποσοστό 36,2%. 

Με τον JFK στο Washington National Airport, 1962 (AP Photo)

Τα κουαρτέτο που αποφάσισε το πραξικόπηµα

Ο δικτάτορας Ιωαννίδης δήλωνε καθησυχαστικά στους συνοµιλητές του πως είχε εγγυήσεις από τους Αµερικανούς ότι δεν πρόκειται να επέµβει η Τουρκία στην Κύπρο. Το επίσηµο πόρισµα της Βουλής των Ελλήνων για την αναζήτηση των αιτιών της κυπριακής τραγωδίας είναι ξεκάθαρο. Οπως αναφέρει χαρακτηριστικά, «είναι έξω από κάθε αµφιβολία ότι εκείνο το µοιραίο για την Κύπρο πραξικόπηµα αποφασίστηκε από τους: 1. Φαίδωνα Γκιζίκη, "Πρόεδρο της ∆ηµοκρατίας", 2. Αδαµάντιο Ανδρουτσόπουλο, "Πρωθυπουργό", 3. ∆ηµήτριο Ιωαννίδη, αρχηγό της χούντας που υποστήριζε επίµονα ότι ο Μακάριος ήταν εθνικά απαράδεκτος και επικίνδυνος,  και 4. Γρηγόριο Μπονάνο, αρχηγό Ενόπλων ∆υνάµεων». Είχαν προηγηθεί επανειληµµένες διαβουλεύσεις των τεσσάρων της χουντικής ηγεσίας, που αναφέρονται πιο πάνω, στο σπίτι του Ανδρουτσόπουλου. Οι διαβουλεύσεις τους αυτές άρχισαν, σύµφωνα µε την κατάθεση Μπονάνου, τον Φεβρουάριο του 1974. Σύµφωνα δε µε την κατάθεση του Γκιζίκη, τον Απρίλιο µήνα του ίδιου χρόνου.

Σε µία από αυτές τις συναντήσεις, όπως αναφέρεται στα έγγραφα, είχε συζητηθεί το ενδεχόµενο να γίνει η ανατροπή του Μακαρίου και της κυβέρνησής του τον Μάιο του 1974, όταν αυτός σχεδίαζε να πραγµατοποιήσει επίσηµο ταξίδι στην Κίνα. Στις εισηγήσεις του Ιωαννίδη για άµεση υλοποίηση του επικείµενου πραξικοπήµατος στην Κύπρο (που ο ίδιος χαρακτήριζε «στρατιωτική ενέργεια»), υπήρξε αρχικά δισταγµός από τους συνοµιλητές του. Εκφράστηκαν φόβοι ότι τέτοια ενέργεια θα πυροδοτούσε εµφυλιοπολεµικές ταραχές στο νησί και θα προκαλούσε στρατιωτική παρέµβαση της Τουρκίας. Οι δισταγµοί τους αυτοί κάµφθηκαν ύστερα από διαβεβαίωση του Ιωαννίδη) ότι είχε «συνεχείς και έντονες υποσχέσεις και εγγυήσεις από όλους τους ενδιαφερόµενους και δη από τις ΗΠΑ ότι δεν πρόκειται να επέµβει»» όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά στα έγγραφα του Φακέλου της Κύπρου, δείγµα του πόσο ανενηµέρωτος ήταν για τα όσα τεκταίνονταν στην αντίπερα όχθη της Ανατολικής Μεσογείου.
 

Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
(AP Photo)
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
(AP Photo)
Αρχιεπίσκοπος Μακάριος: 45 χρόνια από το αιματηρό πραξικόπημα
Ο Μακάριος στα Ηνωμένα Έθνη στη Νέα Υόρκη στις 19 Ιουλίου, 1974 (AP Photo)

ΠΩΣ ΚΑΤΑΦΕΡΕ ΝΑ ΑΠΟΔΡΑΣΕΙ Ο ΜΑΚΑΡΙΟΣ

Οι αντικρουόµενες απόψεις για τον τρόπο δράσης των λοκατζήδων. Τι αποκαλύπτουν οι απόρρητες καταθέσεις των πρωταγωνιστών στην αρµόδια Επιτροπή της Βουλής των Ελλήνων.

Εύλογα θα αναρωτηθεί κανείς: Πώς κατάφερε να διαφύγει ο Μακάριος το πρωινό της 15ης Ιουλίου 1974 από ένα κτίριο στο οποίο βρίσκονταν περιµετρικά δεκάδες στρατιώτες και τανκς; Υπήρχε επί χρόνια ένα σενάριο που υποστήριζε ότι αφέθηκε επίτηδες αφύλακτη µια δίοδος πίσω από το γραφείο του ώστε να µπορέσει να δραπετεύσει. Μάλιστα, ο διοικητής των ΛΟΚ, συνταγµατάρχης Κωνσταντίνος Κοµπόκης, που είχε το γενικό πρόσταγµα της επιχείρησης, θα ισχυριστεί το 1988 στην αρµόδια Επιτροπή της Βουλής των Ελλήνων που ερευνούσε τον Φάκελο της Κύπρου πως είχε λάβει σαφείς οδηγίες να αφήσει ελεύθερη µια έξοδο. «Είχα ρητή εντολή του ταξιάρχου ∆ηµήτρη Ιωαννίδη (σ.σ.: που από τον Νοέµβριο του 1973 έχει ηγηθεί δικού του πραξικοπήµατος στην Αθήνα, ανατρέποντας τον δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο και αναλαµβάνοντας ο ίδιος τη διακυβέρνηση της χώρας) να ανατρέψω τον Μακάριο. Οχι να τον σκοτώσω. Σχεδίασα την επίθεση εκείνο το πρωί κατά τέτοιο τρόπο ώστε να διαφύγει ο Μακάριος, αφήνοντας το πίσω µέρος δυτικώς και προς το ποτάµι του Προεδρικού Μεγάρου ελεύθερο. Και αυτό γιατί, ύστερα από σύσκεψη στην Αθήνα στις 2 Ιουλίου στο Πεντάγωνο, µε κάλεσε προσωπικά σε άλλο γραφείο ο ταξίαρχος ∆ηµήτρης Ιωαννίδης και µου είπε να διευκολύνω τον Μακάριο να φύγει. Οταν ετέθη το ερώτηµα “Τι γίνεται εάν δεν προλάβει να διαφύγει;”, η απάντηση του Ιωαννίδη ήταν: “Να τον συλλάβετε και να τον θέσετε υπό αυστηρό περιορισµό”». Μόλις πριν από τέσσερις µήνες, όµως, που η Βουλή των Ελλήνων σε συνεργασία µε τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Μεγαλονήσου ξεκίνησε να δίνει τµηµατικά στη δηµοσιότητα τα πρακτικά όλων των καταθέσεων του Φακέλου της Κύπρου, βρεθήκαµε ενώπιον µιας απόρρητης µέχρι πρότινος µαρτυρίας, του Γεώργιου Κούρτη, που υπηρέτησε στη µονάδα πληροφοριών της ΚΥΠ στην Κύπρο, από τις 10 Αυγούστου 1972 έως και τις 14 Αυγούστου 1974 (αποστρατεύτηκε το 1982 µε τον βαθµό του ταξίαρχου).

Στην κατάθεση που έδωσε κεκλεισµένων των θυρών τον Σεπτέµβριο του 1986 στην αρµόδια Κοινοβουλευτική Επιτροπή δίνει εντελώς διαφορετική εκδοχή. Αποκαλύπτει ότι ο Μακάριος κατάφερε να σωθεί γιατί πολύ απλά δεν είχε ολοκληρωθεί η κύκλωση του Προεδρικού Μεγάρου της Κύπρου από τις δυνάµεις της Εθνικής Φρουράς, της ΕΛ∆ΥΚ (Ελληνικής ∆ύναµης Κύπρου) και της ΕΟΚΑ Β’ που υπάκουαν στις εντολές του αρχιπραξικοπηµατία των Αθηνών, ταξίαρχου ∆ηµήτριου Ιωαννίδη, ο οποίος ήθελε τον Αρχιεπίσκοπο νεκρό! Σύµφωνα µε τον ίδιο, όταν άρχισαν οι ριπές των αυτόµατων όπλων, ο Αρχιεπίσκοπος «παίρνει τµήµα της προσωπικής του φρουράς και βγαίνει πίσω στη δυτική πλευρά, όπου προφανώς υπήρχε ελεύθερη διάβαση, βρήκε ένα αυτοκίνητο, απ’ ό,τι έµαθα της ειρηνευτικής δύναµης, και από το όρος Τρόοδος πήγε στην Πάφο. Μεγάλη διαδροµή. Εν συνεχεία έµαθα ότι από εκεί µ’ ένα ελικόπτερο της βάσεως του Ακρωτηρίου πήγε στη Μάλτα και από κει στο Λονδίνο». Ο διάλογος που ακολουθεί είναι χαρακτηριστικός: Πρόεδρος της Επιτροπής και βουλευτής ΠΑΣΟΚ, Χρίστος Μπασαγιάννης: Αν µου επιτρέπετε µια διακοπή, έφυγε από µια δίοδο, µια έξοδο αφύλακτη; Μάρτυς: Ναι. Πρόεδρος: Την άφησαν επίτηδες αφύλακτη για να φύγει ή συνέπεσε να µην έχει ολοκληρωθεί η κύκλωση του Προεδρικού Μεγάρου; Μάρτυς: Αυτό, φυσικά, δεν µπορώ να το ξέρω. Υποθέτω, όµως, το δεύτερο. Πρόεδρος: Είχατε ακούσει ποτέ µέχρι σήµερα τον ισχυρισµό ότι αυτή η δίοδος αφέθη ελευθέρα επίτηδες για να διαφύγει; Μάρτυς: Αυτό το έχω ακούσει, αλλά δεν το πιστεύω. Το έχω ακούσει εδώ στην Ελλάδα, όχι στην Κύπρο. […] ∆εν πιστεύω ότι η δίοδος αφέθη επί τούτω ελεύθερη. Περισσότερο πιστεύω ότι ήταν τυχαίο γεγονός. ∆ηλαδή δεν είχε ολοκληρωθεί η ενέργεια και αυτό φαίνεται και από τα µετέπειτα γεγονότα. Από την πλευρά του, ο επικεφαλής των ελληνικών στρατευµάτων στη Λευκωσία, ταξίαρχος Μιχάλης Γεωργίτσης (που όπως προείπαµε έστειλε στους Απριλιανούς το απόρρητο σήµα ότι «Αλέξανδρος εισήχθη εις κλινικήν»), θα επικαλεστεί αργότερα έλλειψη δυνάµεων. Η εξέλιξη των γεγονότων, πάντως, δείχνει ότι οι πραξικοπηµατίες πίστευαν πως είχαν σκοτώσει τον Κύπριο πρόεδρο. 

ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ