Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε το 1926 και επιβίωσε χάρη στην πρωτοβουλία του πολιτικού και επιστήμονα Νικόλαου Γερμανού

Η ΔΙΕΘΝΗΣ ΕΚΘΕΣΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ ΜΕΤΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ: ΧΩΡΟΣ, ΕΚΘΕΤΕΣ ΚΑΙ ΣΚΕΠΤΙΚΙΣΜΟΣ

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης ιδρύθηκε το 1926 και επιβίωσε χάρη στην πρωτοβουλία του πολιτικού και επιστήμονα Νικόλαου Γερμανού, και ιδιαίτερα χάρη στην ικανότητά του να συσπειρώσει ένα μεγάλο αριθμό προσωπικοτήτων της Θεσσαλονίκης γύρω από τον κοινό στόχο, παρακάμπτοντας τις πολιτικές διαιρέσεις της εποχής

Μέχρι το 1940 (τελευταία χρονιά που λειτούργησε πριν από τον πόλεμο) ο νέος οργανισμός της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης είχε να επιδείξει 15 διοργανώσεις και είχε καταφέρει να αποκτήσει δικό του χώρο και μόνιμα περίπτερα. Στην περίοδο της Κατοχής τα περίπτερα καταλήφθηκαν από το γερμανικό στρατό, λεηλατήθηκαν και μετατράπηκαν σε αποθήκες που ανατινάχθηκαν το 1944. Στη συνέχεια, ο χώρος της ΔΕΘ καταλήφθηκε από την βρετανική υπηρεσία ανεφοδιασμού ML και έπειτα από την UNNRA. Τα περίπτερα χρησιμοποιήθηκαν ως αποθήκες τροφίμων. Έπειτα και μέχρι το 1948 στο χώρο εγκαταστάθηκε η ΥΕΚΑ, μία δημόσια υπηρεσία υπεύθυνη για τα κρατικά αυτοκίνητα.

1951: Η αναβίωση της ΔΕΘ

Η έκθεση επαναλειτούργησε το 1951 χάρη σε χρηματοδότηση της Αμερικανικής Αποστολής. Τα περίπτερα επισκευάστηκαν υποτυπωδώς και για την ηλεκτροδότησή τους εγκαταστάθηκε υποσταθμός, με μηχανήματα που εισήχθησαν από το εξωτερικό. Το φως όμως που έδιναν οι λαμπτήρες ήταν θαμπό. Είχαν μόλις γίνει κοινοβουλευτικές εκλογές και δεν είχε ακόμη σχηματιστεί κυβέρνηση. Έτσι στα εγκαίνια παρέστη το βασιλικό ζεύγος.

Την επόμενη χρονιά -και για πρώτη φορά- στα εγκαίνια συμμετείχε η μισή κυβέρνηση. Παρέστησαν ο αντιπρόεδρος Βενιζέλος, οι υπουργοί Εσωτερικών Ρέντης, Εμπορίου Παπαπολίτης, Βιομηχανίας Ζίγδης, Γεωργίας Αλαμανής, Εργασίας Κασιμάτης, Ναυτιλίας Κρασαδάκης και Συγκοινωνιών Παπαδάκης. Μίλησε όμως μόνον ο υπουργός γενικός διοικητής Σπαής. Επίσης, συμμετείχαν και εκπρόσωποι της αντιπολίτευσης.

Ο συντηρητικός Τύπος της εποχής επέκρινε το γεγονός ότι τα σημαντικότερα περίπτερα ήταν των σοσιαλιστικών χωρών και ισχυριζόταν ότι η ΔΕΘ αποτελούσε πεδίο κομουνιστικής προπαγάνδας. Ωστόσο, η συμμετοχή των χωρών αυτών συνέκλινε με την πολιτική των συντηρητικών ελληνικών κυβερνήσεων της εποχής. Το 1954, ο Αλέξανδρος Παπάγος, ο πρώτος πρωθυπουργός που επισκέφθηκε μεταπολεμικά τη ΔΕΘ, πέρασε τον περισσότερο χρόνο του στο σοβιετικό περίπτερο, όπου του αποδόθηκαν ιδιαίτερες τιμές από τον πρέσβη της ΕΣΣΔ. Δύο χρόνια μετά, ο υπουργός Εμπορίου Παναγής Παπαληγούρας δήλωνε στα εγκαίνια της ΔΕΘ, κατά τον πλέον επίσημο τρόπο: “Αι εμπορικαί μας σχέσεις μετά των άλλων χωρών δεν επηρεάζονται από οιανδήποτε πολιτικήν τοποθέτησιν. Η Ελλάς είναι χώρα εμπορικώς, εισαγωγικώς και εξαγωγικώς άχρους”.

Εκθέτες

Οι εκθέτες της ΔΕΘ διακρίνονταν σε «εσωτερικού» και «εξωτερικού». Τα είκοσι πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, ο αριθμός των εκθετών εσωτερικού εμφάνισε σχετική σταθερότητα, ενώ ο αριθμός των εκθετών εξωτερικού κινήθηκε ανοδικά. Τα στοιχεία είναι όμως παραπειστικά, διότι πολλές «ξένες» συμμετοχές δεν ήταν παρά Έλληνες, εμπορικοί αντιπρόσωποι ξένων οίκων. Εξάλλου, οι σοσιαλιστικές χώρες εμφάνιζαν μικρό αριθμό συμμετοχών (κρατικές εμπορικές εταιρείες) με μεγάλο αριθμό εκθεμάτων η κάθε μία. Τέλος, από το 1961, οι Έλληνες βιομήχανοι άρχισαν να αποδίδουν μεγαλύτερη σημασία στη ΔΕΘ. Μάλιστα, το ένα τρίτο από τις βιομηχανίες που συμμετείχαν, προτιμούσαν να κατασκευάσουν ιδιαίτερο περίπτερο. Στα 1965, τα ιδιαίτερα περίπτερα των βιομηχανιών ξεπερνούσαν τα σαράντα. Έτσι, οι εκθέτριες ελληνικές επιχειρήσεις της μεταποίησης κάλυπταν την εποχή εκείνη το ένα τρίτο του εκθεσιακού χώρου, αν και δεν ξεπερνούσαν το ένα έκτο των συμμετοχών.

Μετά το 1974 οι ελληνικές συμμετοχές υπερδιπλασιάστηκαν, παρουσιάζοντας συνεχή άνοδο. Οι επίσημες ξένες συμμετοχές παρουσίασαν μειωτική τάση. Τέλος, οι ανεπίσημες (μέσω αντιπροσώπων) ξένες συμμετοχές εμφάνισαν αυξητική τάση που μετά το 1980 ανακόπηκε. Το συνολικό αποτέλεσμα ήταν μία σοβαρή ανακατανομή υπέρ των ελληνικών συμμετοχών. Στην πραγματικότητα, στην περίοδο 1974-1984 επιτεύχθηκε ο στόχος που είχαν θέσει οι έως τότε διοικήσεις της ΔΕΘ δηλαδή η μεγάλη αύξηση των ελληνικών συμμετοχών (ή κατά την ορολογία της εποχής, η "ελληνοποίηση" της ΔΕΘ). Την ίδια εποχή αυξήθηκαν εντυπωσιακά οι κρατικές συμμετοχές, καλύπτοντας κάθε σημείο του χώρου. Από τη δεκαετία του 1990, καθώς οι σοσιαλιστικές χώρες με τα κρατικά περίπτερα εξέλιπαν, η πλειονότητα των ιδιωτικών συμμετοχών προέρχονταν από την Ιταλία και την Τουρκία.

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
1η ΔΕΘ, 1926 του Γιώργου Λυκίδη (Συλλογή Γ. Μέγα, Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης)
Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
5η ΔΕΘ, 1930, Αρχείο ΔΕΘ
Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
41η ΔΕΘ, 1976, Αρχείο ΔΕΘ

Εκθέματα

Στη δεκαετία του 1950, η Ελλάδα βρισκόταν σε φάση ανοικοδόμησης και είχε ανάγκη μέσων παραγωγής, τα οποία προσέφεραν και παρουσίαζαν στην Έκθεση οι εκθέτες. Τα κυριότερα μέσα παραγωγής προέρχονταν από τις σοσιαλιστικές χώρες και αφορούσαν τους κλάδους ξύλου, κλωστοϋφαντουργίας, ηλεκτρισμού, πετροχημικών, μεταλλουργίας, ελαστικών, χημικών, χάρτου, τροφίμων και υποδήσεως. Οι σοσιαλιστικές χώρες παρουσίαζαν ποικιλία προϊόντων, διότι η παρουσία τους στην Έκθεση υπαγορευόταν από την συνολική εμπορική τους πολιτική και όχι μόνο από τα συγκεκριμένα εμπορικά συμφέροντα των εταιρειών, όπως συνέβαινε με τις δυτικές χώρες. Η παρουσίαση μέσων παραγωγής (και κυρίως μηχανών για τους βιομηχανικούς κλάδους που υπήρχαν και αναπτύσσονταν στην Ελλάδα) προερχόταν κυρίως από την Ανατολική Γερμανία και την Πολωνία.

Το 1957 το αμερικανικό περίπτερο –εντυπωσιακής κατασκευής- ήταν αφιερωμένο στο «ηλεκτρικό σπίτι», εντυπωσιάζοντας τις Ελληνίδες νοικοκυρές, που μαγείρευαν σε γκαζιέρες, έπλεναν σε σκάφες και σιδέρωναν με κάρβουνα. Η μεγάλη χρονιά των καινοτομιών ήταν όμως το 1960. Την χρονιά εκείνη παρουσιάσθηκαν ταυτοχρόνως: η τηλεόραση, το φαξ και το ραδιοτηλέφωνο! Στούντιο τηλεόρασης στήθηκαν τόσο στο αμερικανικό περίπτερο, όσο και στο περίπτερο της ΔΕΗ. Επίσης, στο χώρο της ΔΕΘ εγκαταστάθηκαν 60 τηλεοπτικοί δέκτες, μπροστά στους οποίους μαζεύονταν οι επισκέπτες. Ο πρωθυπουργός Κ. Καραμανλής απηύθυνε σύντομο μήνυμα για πρώτη φορά από το στούντιο της ΔΕΗ στη ΔΕΘ και φυσικά μόνον οι επισκέπτες της μπορούσαν να τον δούνε. Ο “σταθμός” στο αμερικανικό περίπτερο πρόβαλε μουσικά συγκροτήματα.

Μπροστά στο περίπτερο του ΟΤΕ υπήρχε ένα μεγάλο ανοικτό επιβατικό αυτοκίνητο, μέσα στο οποίο ήταν εγκατεστημένο το πρώτο ραδιοτηλέφωνο στην Ελλάδα. Ο χρήστης μπορούσε να καλέσει μέσω κέντρου οποιοδήποτε τηλέφωνο στην Ελλάδα ή το εξωτερικό. Επίσης, στο περίπτερο της ΟΤΕ ήταν εγκατεστημένο το πρώτο φαξ, με την ονομασία “τηλαυτόγραφον”. Θα έπρεπε να περάσουν είκοσι χρόνια για να αρχίσει να διαδίδεται στην Ελλάδα, στην οποία βασίλευε το «τηλέτυπο» (εξελιγμένη μορφή τηλέγραφου).

Η μεγάλη χρονιά των καινοτομιών ήταν το 1960. Τη χρονιά εκείνη παρουσιάσθηκαν ταυτοχρόνως: η τηλεόραση, το φαξ και το ραδιοτηλέφωνο

Σταδιακά, και μέχρι το 1972, η μεγάλη αναλογία που υπήρχε άλλοτε σε προϊόντα της βαριάς βιομηχανίας περιρίστηκε. Από την ίδια εποχή, οι ξένες χώρες άρχισαν σταδιακά να εγκαταλείπουν τις λεγόμενες “συμμετοχές κύρους” (μεγάλα κρατικά περίπτερα και εντυπωσιακά εκθέματα) και περιορίσθηκαν σε εμπορεύσιμα προϊόντα, γεγονός που επηρέασε το ενδιαφέρον του ευρύτερου κοινού για την ΔΕΘ.

Στη δεκαετία του 1970 στη ΔΕΘ παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά στο ελληνικό κοινό τα εξής: Ηλεκτρονικοί υπολογιστές μικρού μεγέθους, παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος από τον ήλιο, τροφές βασισμένες στη σόγια, που δήθεν θα υποκαθιστούσαν το κρέας, ένα σπορ αυτοκίνητο εξ ολοκλήρου ελληνικής κατασκευής (δυστυχώς με παραγωγή μόνον μονάδας) αλλά και μία επαναστατική διδακτική μέθοδος, με την οποία ο καθηγητής μπορούσε να ελέγξει αν οι μαθητές τον καταλαβαίνουν. Οι μαθητές απαντούσαν συγχρόνως σε κάθε ερώτηση του καθηγητή, πιέζοντας ο καθένας ξεχωριστά ένα από τα πλήκτρα που βρίσκονταν στο θρανίο τους. Οι απαντήσεις τους καταγράφονταν ταυτοχρόνως και ξεχωριστά για κάθε σπουδαστή, σε ειδικό πίνακα, που βρισκόταν στην έδρα του καθηγητή. Έτσι, αυτός μπορούσε να ελέγχει αμέσως το βαθμό αφομοίωσης της διδασκαλίας. Το σύστημα είχε επινοηθεί στις τεχνικές σχολές "Ο Ευκλείδης". Το 1976, η ΕΣΣΔ παρουσίασε φάρμακα κατά του καρκίνου του δωδεκαδάκτυλου και του στομάχου. Ιδιαίτερη εμπορική απήχηση είχαν οι τσεχοσλοβάκικες τυπογραφικές μηχανές: Το ίδιο έτος, στο τσεχοσλοβακικό περίπτερο, από τις 45 μηχανές που εξετίθεντο, πουλήθηκαν την πρώτη μέρα οι 21! Οι Πολωνοί, από πλευράς τους, εξέθεσαν ηλεκτρικά αυτοκίνητα, τα οποία ήταν ελαφρά και τελείως αθόρυβα, με προορισμό εργοστάσια και αγροκτήματα. Λειτουργούσαν με μπαταρία, που φορτιζόταν με μετασχηματιστή, τον οποίο διέθετε το αυτοκίνητο. Μπορούσαν να διανύσουν 150-200 χιλιόμετρα, με μέση ωριαία ταχύτητα 25 χιλιομέτρων.

Στη δεκαετία του 1970 στη ΔΕΘ παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά ηλεκτρονικοί υπολογιστές μικρού μεγέθους, παραγωγή ηλεκτρικού ρεύματος από τον ήλιο, τροφές βασισμένες στη σόγια καλ.

Χώρος

Από το 1926 μέχρι το 1939 η ΔΕΘ λειτουργούσε στο Πεδίο του Άρεως, νότια από το Τρίτο Σώμα Στρατού. Από το 1940 κάλυψε ένα μέρος των σημερινών της εγκαταστάσεων. Από το 1955 η ζήτηση εκθεσιακών χώρων αυξανόταν συνεχώς και αντιμετωπίστηκε τόσο με εντατική χρήση της γης όσο και με προσθήκη εκτάσεων. Καταρχάς αυξήθηκαν οι στεγασμένοι χώροι. Για το σκοπό αυτόν, από το 1965 μειώθηκαν τα ιδιωτικά περίπτερα των εταιρειών, μερικά από τα οποία είχαν αισθητικό ενδιαφέρον, και αντικαταστάθηκαν με γενικά διώροφα μεγάλα περίπτερα. Δεύτερον, η περιτειχισμένη ΔΕΘ επεκτάθηκε κατ’ επανάληψη προς όλες τις κατευθύνσεις. Χάριν της ΔΕΘ μετατοπίστηκε ο χώρος για την ανέγερση του Αρχαιολογικού Μουσείου, ο οποίος αρχικά ήταν κοντά στο πανεπιστήμιο. Καταργήθηκε το παρθεναγωγείο, ένα τμήμα της λεωφόρου Στρατού, καθώς και η συνοικία της Αγίας Φωτεινής. Το 1959-60 –μετά από επέκταση προς νότο- δημιουργήθηκε η τοξωτή νότια πύλη και η πλατεία μπροστά της (πλατεία ΧΑΝΘ). Η προσθήκη εκτάσεων έπαψε το 1974. Έκτοτε η ΔΕΘ έχει σταθερά όρια, συνεχίστηκε όμως η έντονη οικοδομική δραστηριότητα.

Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
35η δεθ, 1970, Αρχείο ΔΕΘ
Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
52η ΔΕΘ, Αρχείο ΔΕΘ
Η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης μετά τον πόλεμο: Χώρος, εκθέτες και σκεπτικισμός
31η ΔΕΘ, 1966 του Σωκράτη Ιορδανίδη, Μουσείο Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης

Τα τρία επίμαχα ζητήματα

Η λειτουργία της ΔΕΘ με τη σημερινή μορφή της (μία ολιγοήμερη κεντρική έκθεση και μια σειρά κλαδικών μικρής εμβέλειας διάσπαρτων στη διάρκεια του έτους) έχει αμφισβητηθεί, με το επιχείρημα ότι στην εποχή του διαδικτύου, όπου ο ενδιαφερόμενος καταναλωτής μπορεί να πληροφορηθεί μέσα σε δευτερόλεπτα για οποιαδήποτε προσφορά, μία «διεθνής έκθεση» θα έπρεπε να έχει διαφορετικό περιεχόμενο, συχνότητα και προϋποθέσεις για διεθνή απήχηση.

Έχει επίσης αμφισβητηθεί αν ο χώρος που επιλέχθηκε για τη ΔΕΘ το 1936 –τότε μεταξύ στρατοπέδων, νεκροταφείων και γειτονιών με τενεκεδόσπιτα- εξακολουθεί να παραμένει κατάλληλος σήμερα, οπότε και βρίσκεται στην καρδιά της πόλης. Έχουν κατά καιρούς προταθεί άλλοι χώροι, εκτός κέντρου πόλεως, για την εγκατάστασή της. Τελευταία, φαίνεται να επικρατεί η ανάπλαση των υφιστάμενων εγκαταστάσεων, χωρίς όμως να έχει δημοσιοποιηθεί κάποια μελέτη κόστους-ωφέλειας, δεδομένου ότι η δέσμευση 180 στρεμμάτων στο κέντρο της πόλης δεν έχει αποτιμηθεί ως στοιχείο κόστους.

Ένα τρίτο σημείο αμφισβήτησης είναι η μετατροπή της ΔΕΘ σε πολιτικό φόρουμ, με την καθιερωμένη ομιλία του εκάστοτε πρωθυπουργού και τις συνεντεύξεις του ιδίου και των αρχηγών των κομμάτων. Προπολεμικά, δεν γίνονταν τέτοιες εκδηλώσεις. Οι πρωθυπουργικές επισκέψεις, μετρημένες στα δάχτυλα, περιορίζονταν σε επισκέψεις περιπτέρων. Ωστόσο, τόσο η κυβέρνηση της 4ης Αυγούστου όσο και οι πρώτες μεταπολεμικές χρησιμοποιούσαν τα κρατικά περίπτερα για να προβάλουν το έργο τους με γραφήματα και εκδόσεις. Ο πρώτος που εκφώνησε πολιτικό λόγο ήταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής το 1959, σε δείπνο που δόθηκε στη Στρατιωτική Λέσχη. Το 1961 το δείπνο και η ομιλία έγιναν για πρώτη φορά μέσα στη ΔΕΘ. Η συνέντευξη Τύπου είναι πολύ μεταγενέστερη συνήθεια και οφείλεται στον Ανδρέα Παπανδρέου. Η σταδιακή μείωση εκθετών και επισκεπτών έχει προσδώσει υπερβολική βαρύτητα στο πολιτικό σκέλος της Έκθεσης.

 

 

Πηγές: Ε. Χεκίμογλου & Ευφροσύνη Ρούπα, Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης 1925-2000, 75 χρόνια ιστορία, Θεσσαλονίκη: ΔΕΘ Α.Ε. 2000. E. Hekimoglou,  HELEXPO: The World’s Next Business Gate, Thessaloniki: HELEXPO Α.Ε., 2005.
Φωτογραφίες: www.helexpo.gr

ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ