Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών

ΘΩΡΗΚΤΟ «ΑΒΕΡΩΦ»: 110 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΘΕΛΚΥΣΗ ΤΟΥ «ΜΠΑΡΜΠΑ- ΓΙΩΡΓΗ» ΤΩΝ ΘΑΛΑΣΣΩΝ

Η µέρα που το θρυλικό πλοίο τέθηκε σε κίνηση για πρώτη φορά, έτοιµο να γράψει τη δική του ιστορία στα νερά της Μεσογείου. Με ποιον τρόπο το «έκλεψε» τελευταία στιγµή η Ελλάδα µέσα από τα χέρια των Τούρκων

Για τους Τούρκους ήταν το σεϊτάν παπόρ (το «διαβολοκάραβο»), καθώς στις ναυµαχίες ελισσόταν αξιοθαύµαστα, αναπτύσσοντας ταχύτητα που έφθανε µέχρι και τους 23 κόµβους – όταν το γρηγορότερο εχθρικό δεν υπερέβαινε τους 17. Για τους Ελληνες ήταν ο ατρόµητος «µπαρµπα-Γιώργης», που µε το εκτόπισµά του και την ικανότητα να εκτοξεύει ένα βλήµα κάθε έξι δευτερόλεπτα ανάγκασε τον τουρκικό στόλο να κλειστεί στα στενά των ∆αρδανελίων για 60 ολόκληρα χρόνια. Ο λόγος για το πολυτιµότερο πλοίο που πέρασε από το ελληνικό Πολεµικό Ναυτικό, το θωρακισµένο καταδροµικό «Γεώργιος Αβέρωφ», που τέτοιες µέρες πριν από 110 χρόνια καθελκυόταν, έτοιµο να γράψει τη δική του ξεχωριστή ιστορία στα νερά της Μεσογείου.

Είναι πρωί της 27ης Φεβρουαρίου 1910 (µε το παλαιό ηµερολόγιο που ίσχυε τότε). Εκατοντάδες κόσµου έχουν µαζευτεί από νωρίς στα ναυπηγεία «Ορλάντο» του οµώνυµου Ιταλού επιχειρηµατία, στο λιµάνι του Λιβόρνο. Με δέος παρακολουθούν από κοντά ένα νέο θηριώδες σκαρί να γλιστράει µε προσοχή από τις ράγες στα παγωµένα νερά. Μόλις ολοκληρώνεται η καθέλκυση ξεσπούν σε χειροκροτήµατα. Στην πλώρη κυµατίζουν δύο µεγάλες ναυτικές σηµαίες, της Ελλάδας και της Ιταλίας, δύο χωρών που τα κατοπινά χρόνια θα αναµετρηθούν πολεµικά. Αρχικά η παραγγελία είχε γίνει από την ιταλική κυβέρνηση που ήθελε να ενισχύσει τον στόλο της µε δύο θωρακισµένα καταδροµικά. 

Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
Φωτογραφίες ιστορικού αρχείου: averof.mil.gr
Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
Φωτογραφίες ιστορικού αρχείου: averof.mil.gr
Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
Φωτογραφίες ιστορικού αρχείου: averof.mil.gr

Το πρώτο ήταν το «Pisa» που ναυπηγήθηκε το 1907. Το δεύτερο ήταν το «B», που στην πορεία κρίθηκε ότι δεν της ήταν αναγκαίο και έτσι το φθινόπωρο του 1909 αποφασίζει να το πουλήσει, πριν ακόµα ολοκληρωθεί η κατασκευή του. Την ίδια περίοδο, η διορισµένη κυβέρνηση του Κυριακούλη Μαυροµιχάλη στην Αθήνα αναζητεί απεγνωσµένα τρόπους ανανέωσης του απαρχαιωµένου στόλου. Η χώρα µας, µετά τη δεινή ήττα στον ελληνοτουρκικό πόλεµο του 1897, είχε προµηθευτεί ήδη τέσσερα νέα αγγλικά αντιτορπιλικά και άλλα τόσα γερµανικά, αλλά δεν της έφθαναν. Μαθαίνοντας για την πώληση του «B», σπεύδει να προκαταβάλει πριν από τους Τούρκους -που επίσης έδειχναν ενδιαφέρον- το ποσό των 8.000.000 χρυσών δραχµών (το 1/3 της αξίας του πλοίου), χρήµατα που προήλθαν από τη διαθήκη του Ηπειρώτη εθνικού ευεργέτη Γεώργιου Αβέρωφ. Τα υπόλοιπα, 15.650.000 χρυσές δραχµές, καλύφθηκαν αργότερα από το Ταµείο Εθνικού Στόλου.

Ο πάµπλουτος επιχειρηµατίας από το Μέτσοβο, πριν πεθάνει το 1899, είχε ξεκαθαρίσει πως ήθελε το 20% της περιουσίας του να δοθεί στη ναυπήγηση ενός πολεµικού πλοίου που θα έφερε το όνοµά του και θα χρησιµοποιούνταν ως εκπαιδευτικό για τις ανάγκες της Σχολής Ναυτικών ∆οκίµων. Η αλήθεια είναι ότι χρησιµοποιήθηκε... λίγο παραπάνω. Το 10.200 τόνων θωρακισµένο πλοίο (παρά το γεγονός ότι αναφέρεται ως θωρηκτό, στην πραγµατικότητα είναι εύδροµο καταδροµικό) διέθετε όλα τα καλούδια της εποχής. Με το που γίνεται η καθέλκυση, τέλη Φεβρουαρίου του 1910, ξεκινά τις δοκιµαστικές βόλτες ανοιχτά της δυτικής Ιταλίας. Η παραλαβή θα αργήσει ακόµη 15 µήνες. 

Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
averof.mil.gr - 1910-1924
Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
averof.mil.gr - 1910-1924
Θωρηκτό «Αβέρωφ»: 110 χρόνια από την καθέλκυση του «Μπάρμπα- Γιώργη» των θαλασσών
averof.mil.gr - 1910-1924

Ηταν νύχτα Σαββάτου της 7ης Μαΐου 1911 όταν ο πλοίαρχος Ιωάννης ∆αµιανός µε 30 αξιωµατικούς και 556 ναύτες επιβιβάστηκαν από το λιµάνι του Πειραιά στο ατµόπλοιο «Αθήναι» µε προορισµό τη Λα Σπέτσια (100 χιλιόµετρα βορειότερα από τα ναυπηγεία του Λιβόρνο), που αποτελεί µέχρι και σήµερα σηµαντική βάση του ιταλικού Πολεµικού Ναυτικού. Αποστολή τους είναι να παραλάβουν το καταδροµικό που µόλις είχε ολοκληρώσει τις εν πλω δοκιµές και ήταν έτοιµο να ενταχθεί σε υπηρεσία. Θα έφταναν µία εβδοµάδα αργότερα. 

Καθώς το ελληνικό ατµόπλοιο πλεύριζε το καλογυαλισµένο καταδροµικό, το πλήρωµα «βουβάθηκε» από δέος στο θέαµα των απαλών γραµµών που διέθετε η νέα µας ναυαρχίδα.  Το πλήρωµα, φορώντας την επίσηµη στολή, συγκεντρώθηκε στο κατάστρωµα του επιτεύγµατος της ναυπηγικής στις 10 το πρωί της ∆ευτέρας 16 Μαΐου 1911 κάτω από τον βροχερό ουρανό, για την τυπική ένταξη του «Γεώργιος Αβέρωφ» σε υπηρεσία, µε πρώτο κυβερνήτη τον Ιωάννη ∆αµιανό. 

Λιθογραφία προς τιµήν της δράσης του «Αβέρωφ» κατά τους Βαλκανικούς Πολέµους

Η πρώτη διαταγή που λαµβάνει ο κυβερνήτης είναι να πλεύσει προς το Σπίτχεντ, στη νότια ακτή της Αγγλίας, προκειµένου να συµµετάσχει στις εκδηλώσεις επ’ ευκαιρία της στέψης του 46χρονου βασιλιά της Μεγάλης Βρετανίας Γεωργίου Ε’. Κατά την επιστροφή, όµως, το κλίµα στο πλοίο δεν είναι καλό, καθώς υπάρχουν διενέξεις για την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα, που θα κορυφωθούν µε µια ολιγοήµερη εξέγερση του πληρώµατος. Τρεις ναύτες τιµωρούνται µε ποινή φυλάκισης 7 ετών, ενώ άλλοι τρεις θα καταδικαστούν σε 5, 2,5 και 2 έτη φυλάκισης αντίστοιχα.

Εξαιτίας της απειθαρχίας του πληρώµατος, έχει αλλάξει ο κυβερνήτης. Το καταδροµικό αναλαµβάνει να κουµαντάρει ο τότε πλοίαρχος Παύλος Κουντουριώτης. Αυτός θα φέρει το «Αβέρωφ» στα ελληνικά νερά για πρώτη φορά, την 1η Σεπτεµβρίου 1911. Μόλις εµφανίζεται στον φαληρικό όρµο, γίνεται δεκτό µε ενθουσιασµό και υπερηφάνεια από 50.000 Ελληνες. 

Το 1984 το Πολεµικό Ναυτικό αποφασίζει να του δώσει νέα ζωή. Ρυµουλκείται στο Φάληρο και αρχίζουν οι εργασίες αποκατάστασής του

Το βάπτισµα του πυρός θα έρθει τον Οκτώβριο του 1912, µε την έναρξη του Α’ Βαλκανικού Πολέµου

Τίθεται επικεφαλής του στόλου του Αιγαίου και καταγάγει αλλεπάλληλες νίκες.  Καταλαµβάνει τη Λήµνο, το Αγιον Ορος και ακολούθως τα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου: Θάσο, Σαµοθράκη, Ιµβρο, Τένεδο, Αγιο Ευστράτιο, Μυτιλήνη και Χίο. Ο ναύαρχος Κουντουριώτης εξαρχής θα δώσει επιθετικό χαρακτήρα στον ελληνικό σχεδιασµό. ∆ιατάζει τον στόλο να πλέει από Βορρά προς Νότο, οπότε τα οθωµανικά σκαριά αρχίζουν να ξεµυτίζουν από τα στενά των ∆αρδανελίων. Ο Υδραίος διοικητής των ναυτικών δυνάµεων θα τα παίξει όλα για όλα. Πρωί της 3ης ∆εκεµβρίου 1912 θα εµπλακεί στη ναυµαχία ανοιχτά του ακρωτηρίου της Ελλης, που θα αποδειχθεί νικηφόρα, όπως και αυτή της Λήµνου στις 5 Ιανουαρίου 1913, διαλύοντας τις προσδοκίες του σουλτάνου για έλεγχο του Αιγαίου. 

Για τους Τούρκους ήταν το σεϊτάν παπόρ (το «διαβολοκάραβο»), καθώς στις ναυµαχίες ελισσόταν αξιοθαύµαστα

Η ανταρσία του 1941 που κράτησε ζωντανό τον θρύλο

Το γεγονός ότι το «Αβέρωφ» αναπαύεται σήµερα στη µαρίνα του Φλοίσβου και δεν µετατράπηκε σε ένα άµορφο κουφάρι, το οποίο θα σκούριαζε στον βυθό του Σαρωνικού, το οφείλει σε µια διόλου ευκαταφρόνητη ανταρσία. Αρχές Απριλίου του 1941, οι γερµανικές φάλαγγες υπό τις διαταγές του Χίτλερ, έχοντας διασπάσει µε ευκολία τις ελληνικές γραµµές στη Βόρεια Ελλάδα, κατεβαίνουν απειλητικά προς την Αθήνα. Μέσα στη σύγχυση η ελληνική κυβέρνηση πρέπει να λάβει µια απόφαση και για την τύχη του ένδοξου πλοίου. Ο ογκώδης «µπαρµπα-Γιώργης» εξακολουθούσε να αποτελεί το µεγαλύτερο και πιο εντυπωσιακό πλοίο µας, όµως ήταν πλέον υπερβολικά παλιό για να αναλάβει οποιαδήποτε σηµαντική αποστολή και ταυτόχρονα υπερβολικά ισχυρό εθνικό σύµβολο για να σταλεί στο διαλυτήριο. Νωρίς το βράδυ της Μεγάλης Πέµπτης 17ης Απριλίου 1941 ο ύπαρχος, αντιπλοίαρχος Παπαβασιλείου, ενηµερώνεται ότι το «Αβέρωφ» θα πρέπει να αυτοβυθιστεί µε ωρολογιακές βόµβες που θα τοποθετηθούν κάτω από τις πυριτιδαποθήκες του. Απογοητευµένος, συγκεντρώνει τους αξιωµατικούς και τους λέει: «Οι Γερµανοί βρίσκονται στην Αθήνα και αύριο τα άρµατα µάχης τους θα φαίνονται µε γυµνό µάτι. Για εµάς ο πόλεµος τελείωσε. Το “Αβέρωφ” είναι παλιό και δεν µπορεί να ακολουθήσει σε ταχύτητα τον υπόλοιπο στόλο, που φεύγει να γλιτώσει». Οι παριστάµενοι καταλαβαίνουν πού πηγαίνει η κουβέντα. Ο ύπαρχος, αντιλαµβανόµενος τις αντιδράσεις, προτείνει να βγει στην ξηρά για να συζητήσει το θέµα µε τον υπουργό Ναυτικών, Αλέξανδρο Σακελλαρίου.

Η ώρα ήταν 20.00 και έχει πέσει το σκοτάδι. Ο πιο υψηλόβαθµος από τους παρόντες αξιωµατικός, ο πλωτάρχης Παναγιώτης ∆αµηλάτης, παίρνει τον λόγο: «Κύριε, θα σας περιµένουµε µέχρι τις 23.00». Η απόφαση µπορεί να µη διατυπώθηκε ευθέως, αλλά ήταν αδιαµφισβήτητη. Εάν ο ύπαρχος δεν επέστρεφε µέχρι εκείνη την ώρα, ο ∆αµηλάτης θα ανελάµβανε την προσωρινή διακυβέρνηση και θα απέπλεε παρακούγοντας τις διαταγές. «Οποιος θέλει να πάει σπίτι του µπορεί να φύγει» απαντά µε νόηµα ο Παπαβασιλείου. Για να είµαστε δίκαιοι, σχεδόν όλο το παλιό πλήρωµα και οι παντρεµένοι άνδρες επέλεξαν να αποχωρήσουν, αφήνοντας πίσω τους ανύµφευτους αξιωµατικούς και τους νεαρούς επιστρατευµένους ναύτες που δεν είχαν οικογενειακές υποχρεώσεις. Ο ιερέας του πλοίου, αρχιµανδρίτης ∆ηµήτριος Παπανικολόπουλος, παραµένει ωστόσο σταθερά στο πλευρό όσων θέλουν να αποπλεύσουν, «ακόµη κι αν µείνουµε δέκα άνδρες». Την ώρα που ετοιµάζεται να τελέσει την Ακολουθία των Παθών στο εκκλησάκι του καταδροµικού, οι αποθήκες καυσίµων εφοδιάζονται µε άνθρακα. Τα περίπου 300 µέλη του πληρώµατος που παραµένουν, ξέρουν ότι πάνε να κάνουν µια τρέλα. Αν το «Αβέρωφ» επρόκειτο να συναντήσει το τέλος του, υπήρχε καλύτερος τρόπος από το να χαθεί µαχόµενο; 

«Να είμαστε ξηγημένοι» 

Ο παπα-∆ηµήτρης, µετέπειτα µητροπολίτης Εδέσσης και Πέλλης, µιλώντας προς τους εκατοντάδες ναύτες είναι ξεκάθαρος: «Θέλω να είµαστε ξηγηµένοι. Λάβετε υπ’ όψιν σας ότι έχουµε πεντακόσια τα εκατό να βουλιάξουµε περνώντας το ναρκοπέδιο (σ.σ.: που βρισκόταν µερικές εκατοντάδες µέτρα παρακάτω). Αν ο Θεός µάς περάσει από εκεί χωρίς να πάθουµε κακό, έχουµε τριακόσια τα εκατό να βουλιάξουµε στο φράγµα της Ψυττάλειας. Αν περάσουµε και εκείνο, έχουµε διακόσια τα εκατό να βουλιάξουµε στον δρόµο από τις βόµβες των αεροπλάνων. Αν κι αυτό τον κίνδυνο περάσουµε, τότε θα σώσουµε την τιµή του “Αβέρωφ” και του Ναυτικού µας». Αργά τη νύχτα περιέφερε τον Εσταυρωµένο σε όλα τα διαµερίσµατα του πλοίου και µετά τον στερέωσε στον πύργο της πρώρας. «Παιδιά µου, έχουµε κυβερνήτη τον Χριστό, µη φοβάστε, θα νικήσουµε» θα πει. Σε λίγο άνοιγαν δίοδο στα συρµατοπλέγµατα. Σαν από θαύµα, το καράβι περνάει νυχτιάτικα το ναρκοπέδιο χωρίς να ακουµπήσει σε νάρκη. Μετά αναπτύσσει ταχύτητα προς την Τσακωνιά, ακολουθώντας την ακτογραµµή της Πελοποννήσου. Ξηµερώµατα Μεγάλης Παρασκευής βρίσκεται στα ήσυχα νερά της Κυνουρίας, κάτω από τις σκιές των πανύψηλων βουνών ώστε να µη φαίνεται.

Παραδόξως, κανένα γερµανικό βοµβαρδιστικό δεν θα το αντιληφθεί. Με τα φώτα σβηστά, µόλις νυχτώνει κατευθύνεται µε τη µεγαλύτερη ταχύτητα που µπορεί προς την Κρήτη. Την ίδια ώρα ο ιερέας περιφέρει τον Επιτάφιο. Πρωί Μεγάλου Σαββάτου αντικρίζει τη Σούδα και έπειτα από λίγες ηµέρες φθάνει στην Αλεξάνδρεια. Με την αποχώρηση των γερµανικών στρατευµάτων κατοχής στα τέλη του Σεπτεµβρίου του 1944, το ένδοξο «Γεώργιος Αβέρωφ» επιστρέφει στις 16 Οκτωβρίου 1944 το απόγευµα στην Ελλάδα, φέρνοντας µαζί την τότε εξόριστη ελληνική κυβέρνηση. Η τεράστια σηµαία που ύψωσε ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης, γιορτάζοντας την απελευθέρωση, ήταν αυτή που κυµάτιζε µέχρι πριν από λίγη ώρα στην πλώρη του καταδροµικού. Το χρονικό διάστηµα 1947-1949 το «θωρηκτό» θα µετατραπεί σε αρχηγείο στόλου παραµένοντας δεµένο στο Κερατσίνι και το 1952 θα διαταχθεί ο παροπλισµός του. Από το 1957 µέχρι το 1983 βρίσκεται πρυµνοδετηµένο στον Πόρο. Το 1984 το Πολεµικό Ναυτικό αποφασίζει να του δώσει νέα ζωή. Ρυµουλκείται στο Φάληρο και αρχίζουν οι εργασίες αποκατάστασής του. Σήµερα το πλοίο αποτελεί υπέροχο πλωτό µουσείο, ακριβώς δίπλα από τη µαρίνα του Φλοίσβου, στο Τροκαντερό, επισκέψιµο για όλους. Η ψυχή του «µπαρµπα-Γιώργη» εξακολουθεί να παραµένει ζωντανή.

Και το όνοµα αυτής, Αβερωφίνα 

Τέλη του 1921, το «Αβέρωφ» πλέει θριαµβευτικά στη Θάλασσα του Μαρµαρά, µαζί µε πλοία του συµµαχικού στόλου. Σε όποιο λιµάνι έδενε γινόταν αντικείµενο λατρείας, θαυµασµού και συνεχών επισκέψεων, ενώ στο µικρό εκκλησάκι του καταστρώµατος, που ήταν αφιερωµένο στον Αγιο Νικόλαο, τελούνταν συχνά η Θεία Λειτουργία. Λίγο πριν από τα Χριστούγεννα, το θωρηκτό αγκυροβολεί στη µικρή νησίδα της Αλώνης, όταν το προσεγγίζει µια µικρή βάρκα µεταφέροντας δύο άνδρες. Οι άγνωστοι ζητούν να δουν κάποιον υπεύθυνο και, ει δυνατόν, τον ιερέα του πλοίου. «Θα θέλαµε να µου δώσετε την άδεια να βαφτίσω εδώ, στο εκκλησάκι σας, την κορούλα µου» λέει ο ένας από αυτούς. Το αίτηµα γίνεται ευχαρίστως δεκτό. Το µυστήριο θα τελεστεί στις 24 ∆εκεµβρίου 1921 πάνω στο καταδροµικό από τον εφηµέριο του Βασιλικού Ναυτικού, αρχιµανδρίτη Ανδρέα Τριανταφύλλου. Η µικρή θα πάρει το όνοµα «Αβερωφίνα-Ευγενία». Το πρώτο για ευνόητους λόγους και το δεύτερο επειδή εκείνη την ηµέρα εορτάζει η οσιοµάρτυρας Ευγενία. Νονοί είναι... όλοι οι αξιωµατικοί του πλοίου.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ
ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ