Οταν ήθελαν να ανατινάξουν το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη
Eurokinissi

ΟΤΑΝ ΗΘΕΛΑΝ ΝΑ ΑΝΑΤΙΝΑΞΟΥΝ ΤΟ ΜΝΗΜΕΙΟ ΤΟΥ ΑΓΝΩΣΤΟΥ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗ

Οι αντεγκλήσεις, οι τσακωµοί, η αλλαγή γλύπτη, οι βεβηλώσεις, τα µυστικά της ανάγλυφης παράστασης του ξαπλωµένου οπλίτη και τα αρχιτεκτονικά σχέδια που για να υλοποιηθούν έπρεπε να γκρεµιστεί ο µικρός λόφος που υπήρχε εκεί

Είναι Παρασκευή, ανήµερα την 25η Μαρτίου του 1932, ώρα 09.00 το πρωί. Η κίνηση των οχηµάτων στον δρόµο µπροστά από το επιβλητικό µέγαρο της Βουλής των Ελλήνων µόλις έχει διακοπεί και στα πεζοδρόµια αρχίζει σταδιακά να συγκεντρώνεται κόσµος. Οι Αθηναίοι θέλουν να είναι παρόντες σε αυτήν τη σηµαντική στιγµή, να πουν ότι βρέθηκαν στα αποκαλυπτήρια του µνηµείου του Αγνωστου Στρατιώτη, ενός έργου που φιλοτεχνήθηκε για να τιµηθούν όλοι οι αφανείς ήρωες που δεν δίστασαν να δώσουν άδολα το αίµα τους για την ελευθερία της πατρίδας.

Μιάµιση ώρα αργότερα, εκατέρωθεν του ιερού χώρου, που έχει καλυφθεί µε µια τεράστια ελληνική σηµαία, στέκει αγέρωχος φορώντας την επίσηµη στολή ο λόχος ευζώνων της φρουράς του Προέδρου της ∆ηµοκρατίας, ενώ συνεχώς καταφθάνουν µε υπηρεσιακά οχήµατα οι επίσηµοι, τους οποίους υποδέχεται ο τελετάρχης, υποστράτηγος ∆ελαγραµµάτης. Στις έντεκα παρά, όλοι βρίσκονται στις θέσεις τους. Τα µέλη της Ιεράς Συνόδου και της κυβέρνησης, οι πρόεδροι της Βουλής και της Γερουσίας, οι πρώην πρωθυπουργοί και οι εν ενεργεία υπουργοί, οι γερουσιαστές, οι ξένοι πρέσβεις, πλειάδα ανώτατων αξιωµατικών του Στρατού, του Ναυτικού και της Αεροπορίας, οι συγκλητικοί του Πανεπιστηµίου Αθηνών και του Πολυτεχνείου, τα µέλη της Ακαδηµίας, καθώς επίσης και εκπρόσωποι των επαγγελµατικών οργανώσεων. 

Οταν ήθελαν να ανατινάξουν το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη
Εργασίες εκχωµάτωσης για τη διαµόρφωση του µνηµείου το 1929
Οταν ήθελαν να ανατινάξουν το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη
Λιθοξόος «ξεχονδρύνει» το περίγραµµα του ανάγλυφου του Αγνωστου Στρατιώτη το 1931
Οταν ήθελαν να ανατινάξουν το μνημείο του Αγνωστου Στρατιώτη
Τα αποκαλυπτήρια του μνημείου έγιναν την 25η Μαρτίου 1932

Η στιγμή της αποκάλυψης

Μόλις δίνεται το σχετικό πρόσταγµα, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Ανδρέας Μιχαλακόπουλος, αποµακρύνει τελετουργικά, υπό τους ήχους της µπάντας που παιανίζει τον Εθνικό Υµνο, τη σηµαία που καλύπτει το ανάγλυφο του µνηµείου και ο κόσµος ξεσπά σε χειροκροτήµατα. Οι Ελληνες αντικρίζουν για πρώτη φορά το σύνολο του µνηµείου. Πρόκειται για µια αστική σύνθεση, πλαισιωµένη από λαξευµένους πωρόλιθους µεγάλων διαστάσεων. Στο κέντρο της δεσπόζει το γλυπτό. Παριστάνει µια γυµνή µορφή ενός πολεµιστή ξαπλωµένου σε κάποια έξαρση του εδάφους. Στο κεφάλι φοράει κράνος, ενώ στο αριστερό χέρι βαστάει µια κυκλική ασπίδα. Η απόδοση του σώµατος είναι τέτοια που δίνει την εντύπωση στον θεατή ότι ο άνδρας αναπαύεται και είναι έτοιµος να ξανασηκωθεί.

Αριστερά και δεξιά της παράστασης έχουν χαραχθεί µε κεφαλαία γράµµατα οι φράσεις «Ανδρών επιφανών πάσα γη τάφος» και «Μία κλίνη κενή φέρεται εστρωµένη των αφανών» που αποτελούν αποσπάσµατα από τον επιτάφιο λόγο του Περικλή που εκφωνήθηκε το 430 π.Χ. για τους πρώτους νεκρούς του Πελοποννησιακού Πολέµου και καταγράφηκε από τον ιστορικό της αρχαιότητας, Θουκυδίδη. Στη µέση του κενοταφίου χαράχθηκε µε µικρότερα γράµµατα η φράση «Εις αφανή στρατιώτη», ενώ σε µια µικρή υποδοχή τοποθετήθηκε φλόγα από την καντήλα της θρυλικής Ιεράς Μονής Αγίας Λαύρας των Καλαβρύτων. 

Το γλυπτό παριστάνει µια γυµνή µορφή ενός πολεµιστή ξαπλωµένου σε κάποια έξαρση του εδάφους (φώτο wikipedia)

Από τον Τύπο της εποχής µαθαίνουµε ότι λίγα λεπτά αργότερα το κενοτάφιο γέµισε από στεφάνια που κατέθεταν κατά σειρά εκπρόσωποι σύµµαχων χωρών και φορείς του τόπου, ενώ στις 12.00 το µεσηµέρι ακολούθησε παρέλαση. Το µνηµείο του Αγνωστου Στρατιώτη, όµως, δεν έτυχε θερµής υποδοχής από όλους. Από τη στιγµή που είδαν το φως της δηµοσιότητας τα αρχιτεκτονικά σχέδια, υπήρξαν αρκετοί που το χλεύασαν σε τέτοιο βαθµό που παρότρυναν ευθέως τους Αθηναίους ακόµη και να το... ανατινάξουν. «Εάν υπάρχη εις αυτόν τον τόπον αυτοσεβασµός και ευλάβεια προς την ιδέαν της αποτίσεως τιµής εις τον Αγνωστον Στρατιώτην και στοιχειώδης λογική και καλαισθησία, οι πολίται πρέπει να ανατινάξουν διά δυναµίτιδος το υβριστικόν γλυπτόν και τον µαρµάρινον µανδρότοιχον που συγκρατεί την βάσιν των Παλαιών Ανακτόρων και να συλλάβουν όλα τα µέλη της επιτροπής που ενέκρινε το έργον αυτό, και να τα αναγκάσουν να σταθούν εις την εικονιζόµενη στάσιν (σ.σ.: αυτή του νεκρού πολεµιστή ξαπλωµένου σε µια ελαφρά έξαρση από το έδαφος) επί µίαν ώραν εις τον τόπον του µαρµαρίνου εγκλήµατος» έγραφε η εφηµερίδα «Αθηναϊκά Νέα» στις 13 Ιουλίου 1931, δηλαδή οκτώ µήνες πριν από τα αποκαλυπτήρια. Πώς όµως φτάσαµε στην κατασκευή του πολυσυζητηµένου µνηµείου που αντίκρισε επίσηµα τον αττικό ήλιο τέτοιες µέρες πριν από 88 χρόνια; Ποιος το κατασκεύασε, πόσο στοίχισε, ποιος προκήρυξε τον σχετικό διαγωνισµό και γιατί δεν το είχαµε φτιάξει νωρίτερα; 

Στη µέση του κενοταφίου χαράχθηκε µε µικρότερα γράµµατα η φράση «Εις αφανή στρατιώτη»

Κενοτάφια ανά τον κόσμο

Οταν ξέσπασε ο Α’ Παγκόσµιος Πόλεµος, τον Ιούλιο του 1914, οι περισσότεροι πίστευαν επιπόλαια ότι θα κρατούσε µερικές εβδοµάδες και θα τελείωνε µε λιγοστές εκατέρωθεν απώλειες ανθρώπινων ζωών. Τέσσερα χρόνια αργότερα ο πλανήτης µετρούσε µουδιασµένος 9.700.000 στρατιώτες που πέθαιναν ζαλισµένοι από τα τοξικά αέρια µέσα στα λασπωµένα χαρακώµατα και άλλους 8.900.000 αθώους πολίτες που «χάθηκαν» κατά τη διάρκεια των ανελέητων βοµβαρδισµών. Αυτός ο υπερβολικά µεγάλος αριθµός πεσόντων κατέστησε επιτακτική την ανάγκη διαµόρφωσης ενός µνηµείου για τους άγνωστους οπλίτες που έπεσαν στα πεδία των µαχών.

Την αρχή θα κάνει το Παρίσι, που το 1918 αποφασίζει να διαµορφώσει κάτω από την Αψίδα του Θριάµβου τον τάφο του Γάλλου Αγνωστου Στρατιώτη. Μάλιστα οι Αρχές προχώρησαν και σε εκταφή λειψάνων αταύτιστων στρατιωτών από τα πεδία των µαχών, πήραν τυχαία τα οστά ενός εξ αυτών και τα έθαψαν στο µνηµείο. Ετσι η Αψίδα από µνηµείο δόξας των στρατηγών του Ναπολέοντα έγινε µνηµείο της θυσίας όλου του γαλλικού λαού. Περίπου το ίδιο θα κάνει και η Μεγάλη Βρετανία επιλέγοντας στην τύχη ένα λείψανο πεσόντος της, το οποίο όµως δεν θάβει σε προϋπάρχον µνηµείο, αλλά σε ένα νέο που ανεγείρει, το «Κενοτάφιο», στο Whitehall του κεντρικού Λονδίνου. Οπως αναφέρει στο βιβλίο «Το µνηµείο του Αγνωστου Στρατιώτη και ο Εθνικός Κήπος» (εκδόσεις Ιδρυµα της Βουλής των Ελλήνων για τον Κοινοβουλευτισµό και τη ∆ηµοκρατία) ο επιστηµονικός συνεργάτης της Βουλής, Γιώργος Σταθακόπουλος, σε ανάλογα βήµατα θα κινηθούν το 1921 και άλλοι νικητές του Μεγάλου Πολέµου.

Η αρχική απόφαση για την ανέγερση µνηµείου προς τον άγνωστο στρατιώτη λαµβάνεται µεσούσης της δικτατορίας του Θεόδωρου Πάγκαλου, στις 2 Μαρτίου 1926 (Eurokinissi)

Η Ιταλία επιστρατεύει το νεοκλασικό Εθνικό Μνηµείο του βασιλιά Βιτόριο Εµανουέλε Β’ στη Ρώµη, ενώ οι Ηνωµένες Πολιτείες επιλέγουν το ιστορικό στρατιωτικό νεκροταφείο του Αρλινγκτον στη Βιρτζίνια ως χώρο τοποθέτησης της σαρκοφάγου του Αγνωστου Στρατιώτη. Ακόµα και η ηττηµένη Γερµανία του Μεσοπολέµου επιλέγει το 1931 να µετατρέψει το «Νέο Κτίριο της Φρουράς» στο Βερολίνο σε µνηµείο πεσόντων. Οσο περνάει ο καιρός η ιδέα βρίσκει όλο και περισσότερους µιµητές στα υπόλοιπα κράτη. Στην Ελλάδα, η ιδέα ανέγερσης µνηµείου των ανώνυµων πεσόντων εκφράστηκε για πρώτη φορά δηµόσια το 1921, µέσα από ένα άρθρο της εφηµερίδας «Εσπερινή», που πρότεινε να φτιαχτεί ένα µνηµείο για τον «άγνωστο τσολιά», ώστε να τιµηθούν όλα τα Ελληνόπουλα που θυσιάστηκαν στον Α’ Παγκόσµιο Πόλεµο και ακολούθως στη Μικρά Ασία. Εντεκα χρόνια αργότερα, µετά τα εγκαίνια του µνηµείου, η ίδια εφηµερίδα έγραφε στις 27.3.1932: «Χαροκαµένες µανούλες [...] δεν είναι ανάγκη τώρα ν’ αφήνετε τη θλιβερή σκέψη σας να πλανάται στα έρηµα, φρικαλέα πεδία των µαχών. Εχετε εδώ έναν ωραίο τάφον, απάνω στον οποίο µπορείτε να χύσετε τα δάκρυά σας, µε την πλαναίσθησιν ότι µπορεί καµιά φορά να είναι και ο τάφος του δικού σας νεκρού». 

Η ανάγλυφη φιγούρα του «Νεκρού Οπλίτη» που όλοι ξέρουµε θεωρήθηκε αρχικά «τερατούργηµα» και «κακότεχνο πτώµα»

Απόφαση του δικτάτορα Πάγκαλου 

Η αρχική απόφαση για την ανέγερση µνηµείου προς τον άγνωστο στρατιώτη λαµβάνεται µεσούσης της δικτατορίας του Θεόδωρου Πάγκαλου, στις 2 Μαρτίου 1926. Με απόφαση του ίδιου του κινηµατία, που φέρει και την ιδιότητα του υπουργού Στρατιωτικών, προκηρύσσεται την επόµενη µέρα διαγωνισµός «διά την υποβολήν µελέτης ανεγέρσεως τάφου Αγνώστου Στρατιώτου εις την έµπροσθεν των Παλαιών Ανακτόρων Πλατείαν, καταλλήλως προς τούτο διαρρυθµιζοµένην» όπως αναφέρει η εφηµερίδα «Εσπέρα» (3.3.1926). Στις 9 Οκτωβρίου 1926 το υπουργείο Στρατιωτικών αξιολογεί τις προτάσεις που έχουν υποβληθεί και βραβεύει κατά πλειοψηφία τη µελέτη του 32χρονου Κωνσταντινουπολίτη αρχιτέκτονα Εµµανουήλ Λαζαρίδη, ο οποίος προτείνει και τη σχετική τοποθεσία ανέγερσης, µπροστά από τα Παλαιά Ανάκτορα. Θέλει να φτιάξει ένα µνηµείο-πλατεία. Ο δικτάτορας δελεάζεται µε την ιδέα, καθώς επιθυµία του είναι να µετατραπεί το µέγαρο σε έδρα του υπουργείου Στρατιωτικών.

Το φιλόδοξο έργο θα προκαλέσει έντονες διενέξεις µεταξύ πολιτικών, κοινωνικών οµάδων και καλλιτεχνικών κύκλων. Αλλοι θέλουν να είναι πιο λιτό, άλλοι πιο επιβλητικό, µερικοί επιθυµούν να φτιαχτεί µπροστά από την Ιερά Μητρόπολη Αθηνών, ενώ στο πλαίσιο της χωροθέτησης προτείνεται ακόµη και η Ακρόπολη. Μέχρι να κατασταλάξουν, ο Λαζαρίδης, που έχει αναλάβει τη γενική εποπτεία κατασκευής του µνηµείου, αναζητά τους κατάλληλους συνεργάτες. Κλείνει συµφωνία µε τον γλύπτη Θωµά Θωµόπουλο, βλέποντας τα σχέδια προτείνει ως κεντρικό γλυπτό την αποτύπωση µιας γιγαντοµαχίας όπου ένας άγγελος που θα συµβόλιζε την Ελλάδα θα παραλάµβανε στοργικά τον νεκρό στρατιώτη. Αν και αρχικά οι δύο άνδρες συµφωνούν, στην πορεία δεν τα βρίσκουν στην αµοιβή.

Ετσι το 1930 (και ενώ στο µεσοδιάστηµα έχει επανέλθει η ∆ηµοκρατία στον τόπο και πρωθυπουργός έχει αναλάβει ο Ελευθέριος Βενιζέλος, που αποφασίζει οριστικά και αµετάκλητα το κτίριο των Παλαιών Ανακτόρων να µετατραπεί σε έδρα της Βουλής των Ελλήνων) αναλαµβάνει χρέη γλύπτη ο Κεφαλονίτης Φωκίων Ρωκ. Ο προπάππους του ήταν πρόξενος της Γαλλίας στην Ελλάδα – εξ ου και το επώνυµο. Εµπνευσµένος από τα αρχαϊκά αγάλµατα του ναού της Αθηνάς Αφαίας που δεσπόζει στην Αίγινα, προτείνει την ανάγλυφη δηµιουργία του «Νεκρού Οπλίτη» που όλοι ξέρουµε. Η πρόταση βρίσκει σύµφωνο τόσο τον αρχιτέκτονα Λαζαρίδη που έχει τη γενική εποπτεία όσο και τη νέα κυβερνητική Επιτροπή Ανέγερσης. Πάλι, όµως, κάποιοι γκρινιάζουν. Θεωρούν το µνηµείο «τερατούργηµα» και «κακότεχνο πτώµα».

Το πολυσυζητηµένο µνηµείο αντίκρισε επίσηµα τον αττικό ήλιο τέτοιες µέρες πριν από 88 χρόνια (Eurokinissi)

Αφαιρείται ο λοφίσκος

Η σηµαντικότερη επέµβαση που γίνεται για τη διαµόρφωση του µνηµείου αφορά την εκτεταµένη εκσκαφή στο φυσικό πρανές που εκτείνεται µπροστά από το κτίριο των Παλαιών Ανακτόρων. Οσο και αν σήµερα δεν µπορούµε να το συλλάβουµε εύκολα, στον χώρο που βρίσκεται τώρα ο «Αγνωστος Στρατιώτης» υπήρχε εκείνη την εποχή ένας µικρός... λόφος. Γι’ αυτό και όταν κάποιος σταθεί στην κάτω πλευρά της πλατείας Συντάγµατος και κοιτάξει προς τη Βουλή αντιλαµβάνεται την τόσο µεγάλη υψοµετρική διαφορά που υπάρχει. Επρεπε να σκαφτεί ο λοφίσκος προκειµένου να δηµιουργηθεί 7 µέτρα χαµηλότερα µια σχεδόν επίπεδη πλατεία, ώστε να βρίσκεται στην ίδια στάθµη µε τη σηµερινή λεωφόρο Αµαλίας. Στον τοίχο του βάθους θα τοποθετηθεί η ανάγλυφη παράσταση του Αγνωστου Στρατιώτη. ∆ύο συµµετρικές προς τον άξονα σκάλες θα συνδέσουν τη στάθµη της πλατείας και του µνηµείου µε τη στάθµη του υπερκείµενου περιβάλλοντος χώρου του κτιρίου της Βουλής. Αν µη τι άλλο, το έργο είναι µεγαλεπήβολο.

Οπως θα αναφέρει και ο ίδιος ο αρχιτέκτονας Εµµανουήλ Λαζαρίδης στο περιοδικό «Εργα» της 15ης Αυγούστου 1928, µε αφορµή την ανάθεση της οριστικής µελέτης, «ο τάφος του Αγνώστου και η προ των Παλαιών Ανακτόρων πλατεία έπρεπε να αποτελέσει εν καλλιτεχνικόν σύνολον αδιαίρετο, ούτε ώστε τάφος και πλατεία να αποτελέσωσιν εν και µόνον θέµα το του µνηµείου». Το έργο προχωρά και ολοκληρώνεται, αλλά οι διενέξεις για το έργο καλά κρατούν. Στα αποκαλυπτήρια ηχηρή ήταν η απουσία τόσο του ίδιου του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου όσο και του Προέδρου της ∆ηµοκρατίας Αλέξανδρου Ζαΐµη. Στα πρωτοσέλιδα κυριαρχούν η σύσκεψη των πολιτικών αρχηγών για την οικονοµική πορεία της χώρας και η δήλωση του Βενιζέλου πως «ο λαός αδυνατεί να εκπληρώσει τας δανειακάς υποχρεώσεις του». Πράγµατι, τον επόµενο µήνα, Απρίλιο του 1932, κηρύσσεται προσωρινό χρεοστάσιο και τον Μάιο η κυβέρνηση παραιτείται. 

Βεβηλώσεις μέσα στον χρόνο 

Τα χρόνια που θα ακολουθήσουν το µνηµείο του Αγνωστου Στρατιώτη θα βεβηλωθεί και θα καπηλευτεί αρκετές φορές. Το 1941, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, ως τιµητική φρουρά τοποθετούνται ένας Ελληνας τσολιάς και ένας Γερµανός στρατιώτης, ενώ οι ναζί θα καταθέσουν ενώπιόν του δάφνινο στεφάνι ακόµη και την ηµέρα που θα αποχωρήσουν από την Αθήνα, τον Οκτώβριο του 1944. Το έτος 2007 το φυλάκιο του µνηµείου καίγεται κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων κατά του νόµου Γιαννάκου, προκαλώντας θύελλα αντιδράσεων. Το καλοκαίρι του 2016, που το κίνηµα «Παραιτηθείτε» είχε συγκεντρωθεί µπροστά από τη Βουλή, ένας από τους συµµετέχοντες έκρινε σκόπιµο να ξαπλώσει πάνω στο κενοτάφιο µιµούµενος τον νεκρό Αγνωστο Στρατιώτη, ενώ την περίοδο των µνηµονίων και συγκεκριµένα τον Μάιο του 2017 θα ξαναλαµπαδιάσει από αντιεξουσιαστές. Τέλος, τον Απρίλιο του 2018 ένας «άγνωστος» µεσήλικας συνδικαλιστής, που βρισκόταν στην πρώτη γραµµή πορείας των εργαζοµένων της ΓΕΝΟΠ-∆ΕΗ, συνελήφθη από τον φωτογραφικό φακό να πατά πάνω στο µνηµείο και να παίζει αµέριµνος µε το κοµπολόι του.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΝΕΑ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ
ΕΞΥΠΝΗ ΠΛΟΗΓΗΣΗ