Ξεφυλλίζοντας... τέσσερις ιστορίες για ανθρώπους που αναζητούν τον δρόμο τους

Το ιστορικό μυθιστόρημα είναι ένα είδος που μας επιτρέπει να ταξιδεύουμε σε άλλες εποχές και να γνωρίζουμε όχι μόνο τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, αλλά κυρίως τους ανθρώπους που έζησαν μέσα σε αυτά. Η «Μαία» της Bibbiana Cau, που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε μετάφραση της Θεοδώρας Δαρβίρη, είναι ένα βιβλίο που συνδυάζει με όμορφο τρόπο την ιστορία με μια βαθιά ανθρώπινη αφήγηση.

Η ιστορία μάς μεταφέρει στη Σαρδηνία των αρχών του 20ού αιώνα και συγκεκριμένα στο μικρό χωριό Νορολάνι, την εποχή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Εκεί γνωρίζουμε τη Μαλένα, την έμπειρη μαμή του χωριού. Έχει μάθει την τέχνη της από τη μητέρα της και βρίσκεται πάντα δίπλα στις γυναίκες, στις γέννες, στις δύσκολες στιγμές, αλλά και στις πρώτες ημέρες της ζωής των μωρών. Για την τοπική κοινωνία είναι ένα πρόσωπο πολύτιμο και απαραίτητο. Όταν όμως ο σύζυγός της επιστρέφει τραυματισμένος από τον πόλεμο, η οικονομική κατάσταση της οικογένειάς της γίνεται δύσκολη. Η Μαλένα ζητά να πληρώνεται για τις υπηρεσίες που προσφέρει τόσα χρόνια στην κοινότητα. Αντί για βοήθεια, όμως, συναντά την αδιαφορία και την απόρριψη των τοπικών αρχών. Επειδή είναι γυναίκα, θεωρούν ότι πρέπει να σωπάσει και να συμβιβαστεί.

Οι αρχές αποφασίζουν να φέρουν στο χωριό μια νέα μαία, την Αντζέλικα Φεράρι, η οποία έχει πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Έτσι δημιουργείται αρχικά η εντύπωση ότι οι δύο γυναίκες θα γίνουν αντίπαλες. Η συγγραφέας, όμως, επιλέγει έναν πολύ πιο ενδιαφέρον δρόμο. Αντί για ανταγωνισμό, παρουσιάζει τη συνεργασία και την αλληλεγγύη. Η Μαλένα και η Αντζέλικα προέρχονται από διαφορετικούς κόσμους, όμως σύντομα καταλαβαίνουν ότι αντιμετωπίζουν τα ίδια κοινωνικά εμπόδια. Μέσα από την ιστορία τους, η Bibbiana Cau μιλά για τη θέση της γυναίκας, την κοινωνική αδικία, τη φτώχεια και τη δύναμη της αλληλοϋποστήριξης. Παράλληλα, παρουσιάζει μια καθαρή εικόνα της Σαρδηνίας. Τα έθιμα, τις παραδόσεις, τις δοξασίες, τη ζωή των απλών ανθρώπων και τις δυσκολίες που προκαλεί ο πόλεμος. Οι άντρες λείπουν από το χωριό, τα χωράφια μένουν ακαλλιέργητα και οι γυναίκες, οι ηλικιωμένοι και τα παιδιά προσπαθούν να επιβιώσουν.

Η γραφή της Bibbiana Cau είναι απλή και γεμάτη συναίσθημα. Χωρίς υπερβολές, δημιουργεί εικόνες που κάνουν τον αναγνώστη να αισθάνεται ότι βρίσκεται πραγματικά στο χωριό και παρακολουθεί τη ζωή των ανθρώπων του. «Η Μαία» θυμίζει ότι η αξιοπρέπεια, η δικαιοσύνη και η ανάγκη για σεβασμό δεν ανήκουν σε μία συγκεκριμένη εποχή, αλλά παραμένουν διαχρονικές αξίες.

Ένα ταξίδι σε μια άλλη εποχή

Το βιβλίο «Αυτό είναι ευτυχία» του Niall Williams, σε μετάφραση της Κίκας Κραμβουσάνου από τις εκδόσεις Δώμα, είναι μια τρυφερή και νοσταλγική ιστορία για την οικογένεια, την αγάπη, την απώλεια και την ενηλικίωση. Η ιστορία μάς μεταφέρει στην Ιρλανδία του 1958, σε ένα μικρό χωριό της κομητείας Κλερ, τη Φάχα. Είναι ένας τόπος που μοιάζει να έχει μείνει έξω από τον χρόνο. Οι άνθρωποι ζουν με τους ρυθμούς που ακολουθούσαν οι προηγούμενες γενιές, γνωρίζονται μεταξύ τους, μοιράζονται τις χαρές και τις δυσκολίες τους και είναι βαθιά δεμένοι με τον τόπο τους. Η βροχή είναι σχεδόν μόνιμη παρουσία στη ζωή τους, ενώ το χωριό περιμένει ακόμη τον ερχομό του ηλεκτρικού και του τηλεφώνου, που θα φέρουν μαζί τους έναν καινούργιο κόσμο.

Αφηγητής της ιστορίας είναι ο Νόελ «Νόου» Κρόου, ένας άντρας εβδομήντα οκτώ ετών, ο οποίος κοιτάζει πίσω στη ζωή του και θυμάται τον εαυτό του ως δεκαεπτάχρονο αγόρι. Μετά τον θάνατο της μητέρας του και έχοντας εγκαταλείψει τη σχολή του ιερατικού σεμιναρίου, επιστρέφει στη Φάχα, στο σπίτι των παππούδων του. Εκεί βρίσκει καταφύγιο, αλλά και την ευκαιρία να αντιμετωπίσει όσα τον βασανίζουν. Ο Νόου ζει με τον παππού και τη γιαγιά του, την Γκάνγκα και τον Ντάουντι, δύο ανθρώπους που αντιπροσωπεύουν έναν παλιότερο τρόπο ζωής, γεμάτο απλότητα, αξιοπρέπεια και μικρές καθημερινές χαρές. Στη ζωή του θα εμφανιστεί και ο Κρίστι, ένας μυστηριώδης άντρας που επιστρέφει στην Ιρλανδία ύστερα από πολλά χρόνια. Η παρουσία του θα αλλάξει τη ζωή του Νόου και θα τον κάνει να δει διαφορετικά την αγάπη, την απώλεια και τις επιλογές που καθορίζουν τη ζωή ενός ανθρώπου.

Στην πραγματικότητα, το «Αυτό είναι ευτυχία» είναι πάνω απ’ όλα μια ιστορία ενηλικίωσης. Ο νεαρός Νόου βρίσκεται σε μια ηλικία όπου πρέπει να αποφασίσει ποιος θέλει να γίνει. Μέσα από τις εμπειρίες του θα γνωρίσει την αγάπη, την απογοήτευση, τον φόβο, αλλά και την αξία της οικογένειας και της ανθρώπινης σύνδεσης. Ιδιαίτερη θέση στο βιβλίο έχει η Φάχα. Ο Niall Williams περιγράφει το χωριό τόσο παραστατικά, ώστε μοιάζει με έναν ακόμη χαρακτήρα της ιστορίας. Οι άνθρωποι, οι παραδόσεις, η εκκλησία, τα σπίτια, τα χωράφια και η ασταμάτητη βροχή δημιουργούν έναν κόσμο που σιγά σιγά αλλάζει. Ο ερχομός του ηλεκτρικού συμβολίζει ακριβώς αυτή τη μετάβαση από την παλιά εποχή στη νέα.

Η γραφή του Niall Williams είναι λυρική, τρυφερή και γεμάτη εικόνες. Ο ρυθμός είναι αργός, όπως και η ζωή στη Φάχα, και ίσως αυτό είναι ένα από τα μεγαλύτερα χαρίσματα του βιβλίου. Μας αναγκάζει να σταματήσουμε για λίγο και να απολαύσουμε τις μικρές στιγμές. Ένα τρυφερό μυθιστόρημα που μας θυμίζει πως, πολλές φορές, η πραγματική ευτυχία βρίσκεται στα απλά πράγματα. Στους ανθρώπους που αγαπάμε, στον τόπο που μας μεγάλωσε και στις ιστορίες που κρατάμε μέσα μας.

Ο άνθρωπος απέναντι στον εαυτό του

Υπάρχουν υπόγεια που δεν βρίσκονται κάτω από ένα σπίτι, αλλά μέσα στον ίδιο τον άνθρωπο. Εκεί αποσύρεται όταν δεν αντέχει τον κόσμο, όταν η σκέψη γίνεται παγίδα και η επίγνωση του εαυτού του περισσότερο βάρος παρά λύτρωση. Σε ένα τέτοιο υπόγειο κατοικεί ο ανώνυμος ήρωας στις «Σημειώσεις από το υπόγειο» του Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι, ένα μικρό σε έκταση αλλά θεμελιώδες έργο, που εξακολουθεί να συνομιλεί με τον σύγχρονο άνθρωπο περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά την πρώτη δημοσίευσή του, το 1864.

Ο άνθρωπος του υπογείου είναι απομονωμένος, πικραμένος και βαθιά αντιφατικός. Παρατηρεί την κοινωνία από απόσταση, την ειρωνεύεται, την καταγγέλλει, αλλά ταυτόχρονα επιθυμεί απεγνωσμένα να γίνει μέρος της. Είναι εγωπαθής, εκδικητικός, ανορθολογικός και συχνά δυσάρεστος ακόμη και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Η δύναμή του, όμως, βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την αδυσώπητη αυτογνωσία. Γνωρίζει τις αδυναμίες του και τις αποκαλύπτει χωρίς να προσπαθεί να τις ωραιοποιήσει.

Το πρώτο μέρος του έργου, «Το υπόγειο», μοιάζει με έναν πυκνό φιλοσοφικό μονόλογο. Ο ήρωας στρέφεται εναντίον της πίστης ότι ο άνθρωπος μπορεί να γίνει απόλυτα λογικός και ότι η κοινωνία μπορεί να οργανωθεί με τρόπο τέτοιο ώστε να εξαφανιστούν οι αντιφάσεις και οι συγκρούσεις του. Απέναντι στην αισιοδοξία του ορθολογισμού, αντιτάσσει το παράλογο της ανθρώπινης φύσης. Ακόμη και όταν γνωρίζει τι είναι προς όφελός του, ο άνθρωπος μπορεί να επιλέξει το αντίθετο, μόνο και μόνο για να αποδείξει ότι παραμένει ελεύθερος.

Στο δεύτερο μέρος, «Μ’ αφορμή το υγρό χιόνι», οι ιδέες αυτές αποκτούν σάρκα μέσα από την αφήγηση. Ο ήρωας θυμάται περιστατικά από τη ζωή του, τις σχέσεις του με τους άλλους, τις ταπεινώσεις, τις αποτυχημένες προσπάθειες επικοινωνίας και την αδυναμία του να ξεφύγει από τον φαύλο κύκλο της αυτοϋπονόμευσης. Η προσωπική ιστορία γίνεται έτσι μια ευρύτερη εικόνα για τον άνθρωπο που δυσκολεύεται να ζήσει τη λεγόμενη «ζωντανή ζωή», την απλή και πραγματική καθημερινότητα.

Η αξία του βιβλίου βρίσκεται και στην εποχή που το γέννησε. Ο Ντοστογιέφσκι είχε ήδη γνωρίσει τη φυλακή και τα κάτεργα της Σιβηρίας, εμπειρίες που επηρέασαν βαθιά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν την ανθρώπινη ψυχή. Ο άνθρωπος του υπογείου μοιάζει με έναν ακόμη έγκλειστο. Δεν βρίσκεται πίσω από σιδερένια κάγκελα, αλλά έχει φυλακιστεί μέσα στη σκέψη, την πίκρα και την αδυναμία του να συνδεθεί με τους άλλους.

Οι εκδόσεις Έρμα επαναφέρουν το έργο, σε μετάφραση της Σοφίας Αυγερινού. Πρόκειται για ένα κείμενο που προετοιμάζει με εντυπωσιακό τρόπο τα μεγάλα μυθιστορήματα που θα ακολουθήσουν, το «Έγκλημα και τιμωρία», τον «Ηλίθιο», τους «Αδελφούς Καραμαζόφ». Ο Ντοστογιέφσκι δεν προσπαθεί να κάνει τον ήρωά του συμπαθή ούτε να δικαιολογήσει τις πράξεις του. Τον αφήνει να εκτεθεί, με όλες τις αντιφάσεις και τα σκοτάδια του. Και ίσως γι’ αυτό το βιβλίο παραμένει τόσο επίκαιρο. Επειδή κάτω από τον θυμό, την ειρωνεία και την άρνηση αναγνωρίζουμε κάτι οικείο, τον άνθρωπο που καταλαβαίνει τον εαυτό του, αλλά δεν καταφέρνει πάντα να τον αλλάξει.

Η ανάγκη να ανήκουμε κάπου

Στην ιρλανδική επαρχία, η ησυχία δεν σημαίνει απαραίτητα γαλήνη. Μπορεί να κρύβει παλιές ιστορίες, οικογενειακά μυστικά και ανθρώπους που γνωρίζουν περισσότερα απ’ όσα είναι διατεθειμένοι να πουν. Σε ένα τέτοιο χωριό της δυτικής Ιρλανδίας τοποθετεί η Tana French τον «Κυνηγό», σε μετάφραση της Δέσποινας Δρακάκη από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Ενα αστυνομικό μυθιστόρημα που χρησιμοποιεί την ιστορία μιας εξαφάνισης για να μιλήσει τελικά για τη μοναξιά, την ανάγκη του ανθρώπου για σύνδεση και τα όρια της δικαιοσύνης.

Ο Καλ Χούπερ, πρώην αστυνομικός του Σικάγου, έχει εγκαταλείψει τη δουλειά και τον γάμο του και έχει εγκατασταθεί στην ιρλανδική ύπαιθρο. Έχει αγοράσει ένα παλιό, σχεδόν ερειπωμένο σπίτι και προσπαθεί να ξαναφτιάξει τη ζωή του από την αρχή. Θέλει να μείνει μόνος, μακριά από τις απαιτήσεις και τις απογοητεύσεις του παρελθόντος. Σύντομα, όμως, αντιλαμβάνεται ότι στο νέο του περιβάλλον η απομόνωση δεν είναι τόσο εύκολη όσο φανταζόταν.

Οι κάτοικοι του χωριού τον παρατηρούν με καχυποψία, ενώ ο ίδιος δυσκολεύεται να καταλάβει τους άγραφους κανόνες μιας μικρής κοινωνίας όπου όλοι γνωρίζονται μεταξύ τους. Η πραγματική ανατροπή έρχεται όταν εμφανίζεται στην αυλή του ο δεκατριάχρονος Τρέι Ρέντι. Ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Μπρένταν, έχει εξαφανιστεί εδώ και μήνες και ο Τρέι είναι πεπεισμένος ότι δεν έφυγε από μόνος του. Ζητά από τον πρώην αστυνομικό να τον βοηθήσει να τον βρει. Ο Καλ αρχικά αντιστέκεται. Δεν θέλει να επιστρέψει στη δουλειά που άφησε πίσω του ούτε να μπλεχτεί στα προβλήματα των άλλων. Η σχέση του, όμως, με τον Τρέι εξελίσσεται σταδιακά. Οι δυο τους είναι, με διαφορετικό τρόπο, άνθρωποι πληγωμένοι και απομονωμένοι. Μέσα από τις κοινές τους δραστηριότητες και την έρευνα για την εξαφάνιση του Μπρένταν δημιουργείται ένας δεσμός που ξεπερνά τα όρια μιας απλής συνεργασίας.

Η Tana French δεν παρουσιάζει την ιρλανδική επαρχία ως έναν ειδυλλιακό τόπο. Πίσω από τα πράσινα χωράφια, τις παμπ και την ήρεμη καθημερινότητα υπάρχουν εντάσεις, φόβοι και μια διαφορετική αντίληψη για το τι σημαίνει δικαιοσύνη. Όσο ο Καλ πλησιάζει την αλήθεια, τόσο περισσότερο καταλαβαίνει ότι σε μια μικρή κοινωνία τα μυστικά δεν ανήκουν ποτέ πραγματικά σε έναν άνθρωπο. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η επιλογή της συγγραφέα να αφηγηθεί την ιστορία σε τρίτο πρόσωπο, αντί για την πρωτοπρόσωπη αφήγηση που χαρακτήριζε πολλά από τα προηγούμενα βιβλία της. Η αλλαγή αυτή ενισχύει την αίσθηση ότι ο Καλ παραμένει ένας ξένος, ένας άνθρωπος που προσπαθεί να καταλάβει έναν κόσμο στον οποίο δεν έχει ακόμη θέση.

Ο «Κυνηγός» είναι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, αλλά η Tana French ενδιαφέρεται για πολλά περισσότερα από το ερώτημα «ποιος το έκανε». Στο επίκεντρο βρίσκεται η ανθρώπινη ανάγκη να ανήκουμε κάπου. Ο Καλ αναζητά έναν νέο τρόπο ζωής, ο Τρέι αναζητά τον αδελφό του και, τελικά, και οι δύο αναζητούν μια σχέση που θα τους βγάλει από την απομόνωση. Με ατμόσφαιρα, δυνατούς χαρακτήρες και μια ιστορία που ξετυλίγεται αργά, ο «Κυνηγός» επιβεβαιώνει τη θέση της Tana French ως μιας από τις σημαντικότερες σύγχρονες φωνές του αστυνομικού μυθιστορήματος. Γιατί, όπως αποδεικνύει εδώ, ο μεγαλύτερος γρίφος δεν είναι πάντα η ταυτότητα του ενόχου. Μερικές φορές είναι το πώς δύο μοναχικοί άνθρωποι καταφέρνουν να βρουν ο ένας τον άλλον.