Ο Ίαν ΜακΓιούαν στην Αθήνα - Οι επιλογές, τα λάθη και οι συνέπειες που σημάδεψαν τα βιβλία του

Ο Ίαν ΜακΓιούαν (Ian McEwan) γράφει εδώ και περισσότερο από μισό αιώνα για εκείνες τις στιγμές που μπορούν να αλλάξουν μια ολόκληρη ζωή. Μια λανθασμένη απόφαση, μια παρεξήγηση, μια πράξη που κρατά λίγα λεπτά, ακόμη και μια φράση που τελικά δεν ειπώθηκε. Οι ήρωές του βρίσκονται συχνά μπροστά σε ένα σημείο από το οποίο η επιστροφή είναι δύσκολη και ο ίδιος παρακολουθεί τι συμβαίνει μετά. Πώς γεννιέται η ενοχή, πόσο αξιόπιστη είναι η μνήμη, αν ένα λάθος μπορεί πραγματικά να διορθωθεί και πόσα γνωρίζουμε τελικά για τους ανθρώπους που βρίσκονται δίπλα μας.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που ο ΜακΓιούαν παραμένει, στα 78 του χρόνια, μια από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης βρετανικής λογοτεχνίας. Από το 1975, όταν κυκλοφόρησε την πρώτη συλλογή διηγημάτων του, «First Love, Last Rites», μέχρι το «Τι μπορούμε να γνωρίζουμε», έχει διανύσει μια μεγάλη συγγραφική πορεία. Έχει γράψει δεκαεννέα μυθιστορήματα και δύο συλλογές διηγημάτων, έχει προταθεί έξι φορές για το Booker Prize και το 1998 κέρδισε το βραβείο με το «Άμστερνταμ».

Στην αρχή της διαδρομής του έγινε γνωστός για ιστορίες σκοτεινές, βίαιες και συχνά προκλητικές. Δεν είναι τυχαίο ότι απέκτησε τότε το παρατσούκλι «Ian Macabre». Με τα χρόνια, το πεδίο του άνοιξε. Η οικογένεια, ο έρωτας, η σεξουαλικότητα και οι ανθρώπινες σχέσεις παρέμειναν στον πυρήνα των βιβλίων του, δίπλα στην Ιστορία, την πολιτική, την επιστήμη, την τεχνολογία και μεγάλα ηθικά ερωτήματα.

Η γραφή του, πάντως, διατήρησε κάτι πολύ συγκεκριμένο, την ακρίβειά της. Ο ΜακΓιούαν μπορεί να πάρει ένα φαινομενικά καθημερινό περιστατικό και να το μετατρέψει σε μια ιστορία αγωνίας, ενοχής ή ανατροπής. Δεν χρειάζεται περίπλοκες κατασκευές για να δημιουργήσει ενδιαφέρον. Παρατηρεί με μεγάλη λεπτομέρεια τη συμπεριφορά των ανθρώπων, ακολουθεί τις σκέψεις τους και αφήνει μια μικρή επιλογή να αποκτήσει τεράστιες συνέπειες. Η λογοτεχνία του συνδυάζει έτσι τις μεγάλες ιδέες με ιστορίες που κρατούν σταθερά το ενδιαφέρον του αναγνώστη. 

Ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα να παραμένει η «Εξιλέωση». Μια λανθασμένη ερμηνεία όσων βλέπει ένα δεκατριάχρονο κορίτσι αρκεί για να αλλάξει τη ζωή τριών ανθρώπων. Ο ΜακΓιούαν μιλά για την ενοχή, τη μνήμη, τον πόλεμο και τη δύναμη της ίδιας της λογοτεχνίας, ξεκινώντας από ένα πολύ απλό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν καταλαβαίνουμε ότι αυτό που θεωρούσαμε αλήθεια ήταν τελικά λάθος; Αυτό το ερώτημα, με διαφορετικές μορφές, επιστρέφει ξανά και ξανά στα βιβλία του. Και περισσότερο από πενήντα χρόνια μετά την πρώτη του εμφάνιση στη λογοτεχνία, ο ΜακΓιούαν εξακολουθεί να το κοιτάζει από καινούργιες πλευρές.

Η στιγμή που ο χρόνος σταματά

Στο «Χαμένο παιδί», σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά, ο συγγραφέας ξεκινά από έναν από τους πιο βαθιούς φόβους ενός γονιού. Ο Στίβεν Λιούις, επιτυχημένος συγγραφέας παιδικών βιβλίων, πηγαίνει ένα Σάββατο για ψώνια με την τρίχρονη κόρη του. Για λίγα δευτερόλεπτα στρέφει αλλού την προσοχή του. Όταν ξανακοιτάζει, το παιδί έχει εξαφανιστεί. Από εκεί και πέρα, το μυθιστόρημα ξεφεύγει από τα όρια μιας κλασικής ιστορίας αναζήτησης. Το κέντρο του είναι όσα προκαλεί αυτή η εξαφάνιση στον πατέρα, στη σχέση με τη γυναίκα του και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται τον χρόνο.

Είναι ένα από τα πιο συγκινητικά βιβλία του ΜακΓιούαν, με την απώλεια να προσεγγίζεται μακριά από εύκολους συναισθηματισμούς. Ο χρόνος άλλοτε μοιάζει να παγώνει και άλλοτε να τρέχει ανεξέλεγκτα, ενώ το παρελθόν εισβάλλει συνεχώς στο παρόν. Παράλληλα, ο συγγραφέας ανοίγει το προσωπικό δράμα προς την πολιτική και την κοινωνία. Είναι ένα πρώτο, πολύ καθαρό παράδειγμα της ικανότητάς του να ξεκινά από κάτι βαθιά προσωπικό και να φτάνει πολύ πιο μακριά.

Φιλία, φιλοδοξία και ηθικά όρια

Το «Άμστερνταμ», σε μετάφραση Γιώργου - Ίκαρου Μπαμπασάκη, που χάρισε στον ΜακΓιούαν το Booker Prize, είναι πιο σύντομο, πιο ψυχρό και πιο σαρκαστικό. Στο επίκεντρο βρίσκονται δύο παλιοί φίλοι, ο Βέρνον, διευθυντής εφημερίδας, και ο Κλάιβ, γνωστός συνθέτης. Η κηδεία της Μόλλυ Λέιν, με την οποία είχαν υπάρξει και οι δύο εραστές, τους φέρνει ξανά κοντά. Μια συμφωνία μεταξύ τους και μια σειρά επιλογών θα δοκιμάσουν σταδιακά τη φιλία τους. Ο ΜακΓιούαν παρακολουθεί δύο επιτυχημένους άνδρες που θεωρούν ότι έχουν τον έλεγχο της ζωής τους, μέχρι τη στιγμή που η φιλοδοξία, ο εγωισμός και η ανάγκη επιβεβαίωσης αρχίζουν να καθορίζουν τις αποφάσεις τους.

Το βιβλίο κινείται ανάμεσα στο ψυχολογικό μυθιστόρημα, τη μαύρη κωμωδία και την πολιτική σάτιρα. Μπορεί να μην είναι από τα πιο συναισθηματικά βιβλία του, δείχνει όμως καθαρά κάτι που ο ΜακΓιούαν κάνει εξαιρετικά, πώς μια φαινομενικά μικρή απόφαση μπορεί να αλλάξει σταδιακά τα πάντα.

Ο Κάφκα συναντά το Brexit

Με την «Κατσαρίδα», σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά, ο ΜακΓιούαν αφήνει για λίγο τον ρεαλισμό και γράφει μια σύντομη και αιχμηρή πολιτική σάτιρα. Η αρχική ιδέα αντιστρέφει τη «Μεταμόρφωση» του Κάφκα. Εδώ μια κατσαρίδα βρίσκεται μέσα στο σώμα του Τζιμ Σαμς, πρωθυπουργού της Βρετανίας, και ξυπνά στην Ντάουνινγκ Στριτ. Από εκεί ξεκινά μια παράλογη πολιτική περιπέτεια που παραπέμπει ευθέως στο Brexit και στις πολιτικές συγκρούσεις που το συνόδευσαν.

Το βιβλίο λειτουργεί σαν φάρσα, με γρήγορο ρυθμό και όλο και μεγαλύτερες δόσεις παραλόγου. Ο ΜακΓιούαν παίρνει πολιτικές θέσεις, συνθήματα και μηχανισμούς εξουσίας και τους σπρώχνει στα άκρα, μέχρι να φανούν οι αντιφάσεις τους. Πρόκειται για έργο μικρότερο σε εύρος από τα μεγάλα μυθιστορήματά του και πολύ πιο δεμένο με τη συγκεκριμένη πολιτική συγκυρία στην οποία γράφτηκε. Διατηρεί, παρ’ όλα αυτά, το ενδιαφέρον του ως ένα από τα πιο άμεσα πολιτικά κείμενα της πορείας του και ως μια διαφορετική, περισσότερο σατιρική πλευρά του συγγραφέα.

Στα «Μαθήματα», σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά, ο ΜακΓιούαν επιχειρεί κάτι πολύ μεγαλύτερο. Παρακολουθεί τη ζωή του Ρόλαντ Μπέινς για δεκαετίες, από τα χρόνια μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σχεδόν το σήμερα. Στην εφηβεία του, η σχέση με τη δασκάλα πιάνου Μίριαμ Κορνέλ αφήνει ένα τραύμα που θα τον ακολουθήσει για χρόνια. Αργότερα, η γυναίκα του εξαφανίζεται αφήνοντάς τον μόνο με τον μικρό γιο τους. Γύρω του ο κόσμος αλλάζει: Ψυχρός Πόλεμος, Τσερνόμπιλ, πτώση του Τείχους του Βερολίνου, 11η Σεπτεμβρίου, Brexit και πανδημία.

Είναι το πιο εκτεταμένο και ένα από τα πιο προσωπικά μυθιστορήματα του ΜακΓιούαν, με αρκετά στοιχεία να συνομιλούν με τη δική του βιογραφία. Εδώ ενδιαφέρεται λιγότερο για τη μεγάλη ανατροπή και περισσότερο για το πώς σχηματίζεται ένας άνθρωπος μέσα στον χρόνο. Οι επιλογές που έκανε, οι ευκαιρίες που άφησε, οι άνθρωποι που αγάπησε, οι αποτυχίες και οι μικρές χαρές αποκτούν σταδιακά το ίδιο βάρος με τα ιστορικά γεγονότα. Τα «Μαθήματα» ζητούν χρόνο από τον αναγνώστη και τον ανταμείβουν με έναν ήρωα που μεγαλώνει πραγματικά μπροστά του.

Το μέλλον κοιτάζει τη δική μας εποχή

Στο νέο του μυθιστόρημα, «Τι μπορούμε να γνωρίζουμε», σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά, ο ΜακΓιούαν μεταφέρεται στο 2119. Μεγάλο μέρος της Βρετανίας έχει βυθιστεί εξαιτίας της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και η χώρα έχει μετατραπεί σε αρχιπέλαγος. Ο Τομ Μέτκαλφ, ερευνητής πανεπιστημίου, μελετά τον χαμένο κόσμο των αρχών του 21ου αιώνα και αναζητά ένα μυστηριώδες ποίημα που είχε απαγγελθεί το 2014 και στη συνέχεια εξαφανίστηκε. Η έρευνά του φέρνει στο φως έρωτες, μυστικά και ένα έγκλημα, ανατρέποντας όσα θεωρούσε δεδομένα.

Η επιστημονική φαντασία είναι κυρίως το πλαίσιο. Στον πυρήνα βρίσκεται ένα από τα παλαιότερα ενδιαφέροντα του ΜακΓιούαν, η δυσκολία μας να γνωρίζουμε ολόκληρη την αλήθεια. Τι μένει από μια εποχή όταν περάσουν εκατό χρόνια; Έγγραφα, αρχεία, βιβλία, προσωπικές μαρτυρίες, κομμάτια πληροφοριών και πολλές υποθέσεις. Ο μελλοντικός ήρωας κοιτάζει τη δική μας εποχή περίπου όπως εμείς κοιτάζουμε σήμερα το παρελθόν. Μέσα από αυτή την απόσταση, ο ΜακΓιούαν μιλά για την κλιματική κρίση, τη μνήμη, τη νοσταλγία και τον τρόπο με τον οποίο κατασκευάζεται η Ιστορία.

Το «Τι μπορούμε να γνωρίζουμε» μοιάζει έτσι με φυσική συνέχεια μιας συγγραφικής πορείας πενήντα χρόνων. Από το παιδί που χάνεται μέσα σε ένα σουπερμάρκετ μέχρι ένα ολόκληρο παρελθόν που προσπαθεί να ανασυνθέσει ένας άνθρωπος έναν αιώνα αργότερα, ο ΜακΓιούαν επιστρέφει στην ίδια αβεβαιότητα. Βλέπουμε πάντα μόνο ένα μέρος της πραγματικότητας. Και συχνά χρειάζεται μια ολόκληρη ζωή για να καταλάβουμε πόσα μας ξέφυγαν.

Η νέα επίσκεψη του Ίαν ΜακΓιούαν στην Αθήνα έρχεται, λοιπόν, σε μια στιγμή που η συγγραφική του πορεία συνεχίζει να ανοίγει νέα πεδία. Με αφορμή το «Τι μπορούμε να γνωρίζουμε», ο Βρετανός συγγραφέας θα βρεθεί, σήμερα Τρίτη 29 Σεπτεμβρίου στις 19:00, στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, στο πλαίσιο της σειράς «Συγγραφείς, βιβλία, ιδέες» του Ελληνικού Ιδρύματος Βιβλίου και Πολιτισμού και του Megaron Plus, για μια συζήτηση γύρω από το νέο του βιβλίο, το έργο του και τα θέματα που επιστρέφουν σταθερά στη γραφή του. Μαζί του θα συνομιλήσει ο δημοσιογράφος και συγγραφέας Ηλίας Μαγκλίνης.

Τα βιβλία του Ίαν ΜακΓιούαν κυκλοφορούν στην Ελλάδα από τις εκδόσεις Πατάκη, δίνοντας στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό τη δυνατότητα να παρακολουθήσει σχεδόν ολόκληρη τη διαδρομή ενός συγγραφέα που, περισσότερο από πενήντα χρόνια μετά το ξεκίνημά του, εξακολουθεί να εξετάζει με την ίδια επιμονή τις ανθρώπινες επιλογές, τις συνέπειές τους και όλα όσα τελικά μπορούμε — ή δεν μπορούμε — να γνωρίζουμε.