Η Ανατομία του Κρατικού Αυταρχισμού: Μια Κριτική Προσέγγιση στο «Πίσω από τα σκυλιά» της Michele Pedinielli

Γράφει ο Πάνος Ραμαντάνης

Το νουάρ μυθιστόρημα «Πίσω από τα σκυλιά» της Pedinielli δεν αποτελεί απλώς μια λογοτεχνική αποτύπωση της προσφυγικής κρίσης, αλλά μια ζοφερή χαρτογράφηση των μηχανισμών με τους οποίους το σύγχρονο κράτος διαχειρίζεται το «διαφορετικό», το «περιττό» και το «απειλητικό».

Μέσα από μια αφήγηση που κινείται στα όρια του δυστοπικού ρεαλισμού, η συγγραφέας αναδεικνύει τις πρακτικές των αυταρχικών και ρατσιστικών καθεστώτων, μετατρέποντας το βιβλίο σε ένα πεδίο ανάλυσης της σύγχρονης κοινωνικής θεωρίας, με επίκεντρο τη δομή του κράτους και την κριτική του εργαλειακού ορθολογισμού.

Στο έργο της Pedinielli, η προσέγγιση του Λουί Αλτουσέρ για τους Κατασταλτικούς και Ιδεολογικούς Μηχανισμούς του Κράτους (ΚΜΚ και ΙΜΚ) βρίσκει πλήρη και επώδυνη εφαρμογή. Το κράτος που περιγράφεται δεν στηρίζεται αποκλειστικά στην ωμή φυσική βία, αλλά στη διαλεκτική σχέση μεταξύ καταστολής και ιδεολογικής νομιμοποίησης.

Τα «σκυλιά» του τίτλου συμβολίζουν τους Κατασταλτικούς Μηχανισμούς —την αστυνομία, τον στρατό και τις συνοριακές δυνάμεις— που δρουν με απόλυτη αγριότητα στα σύνορα. Ωστόσο, η βία αυτή δεν θα μπορούσε να συντηρηθεί χωρίς τη συνδρομή των Ιδεολογικών Μηχανισμών. Ο Αλτουσέρ υποστήριζε ότι η ιδεολογία λειτουργεί «εγκαλώντας» τα άτομα ως υποκείμενα, και στο μυθιστόρημα βλέπουμε πώς ο δημόσιος λόγος και η πολιτική ρητορική κατασκευάζουν την εικόνα του «εισβολέα». Αυτή η ιδεολογική πλαισίωση μετατρέπει τον μετανάστη σε ένα αντικείμενο φόβου, εξασφαλίζοντας τη σιωπηρή συναίνεση των πολιτών και επιτρέποντας στους μηχανισμούς του κράτους να λειτουργούν πέρα από τα όρια της νομιμότητας, αποανθρωποποιώντας το θύμα πριν καν αυτό φτάσει στο συρματόπλεγμα.

Παράλληλα, η κριτική της Σχολής της Φρανκφούρτης θα μπορούσε να προσφέρει ένα εξαιρετικό εργαλείο σκέψης για την κατανόηση της φύσης αυτού του αυταρχισμού. Ο Μαξ Χορκχάιμερ και ο Τέοντορ Αντόρνο, στη «Διαλεκτική του Διαφωτισμού», ανέλυσαν πώς η κυριαρχία πάνω στη φύση μετατρέπεται νομοτελειακά σε κυριαρχία πάνω στον άνθρωπο μέσω της «εργαλειακής λογικής».

Στο μυθιστόρημα, ο αυταρχισμός δεν είναι μια παραλογιστική εκτροπή, αλλά η ακραία κατάληξη μιας ψυχρής, γραφειοκρατικής οργάνωσης που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως αριθμούς και προβλήματα προς επίλυση. Η τεχνολογική πρόοδος (θερμικές κάμερες, drones, εξελιγμένα συστήματα επιτήρησης) τίθεται στην υπηρεσία του αποκλεισμού, επιβεβαιώνοντας τη θέση της Σχολής της Φρανκφούρτης ότι η τεχνική ορθολογικότητα, όταν αποσυνδέεται από την ηθική, καταλήγει στη βαρβαρότητα. Η «βιομηχανία» του ελέγχου των συνόρων λειτουργεί με μια αποτελεσματικότητα που ανακαλεί τις αναλύσεις του Αντόρνο για την «αυταρχική προσωπικότητα», όπου η τυφλή υπακοή στη δομή και η έλλειψη ενσυναίσθησης αποτελούν τα θεμέλια του κοινωνικού ελέγχου.

Αυτή η παγερή οργάνωση του θανάτου αποτυπώνεται ανάγλυφα στην υποβλητική περιγραφή του θαλάσσιου τοπίου, όπου η φύση η ίδια μοιάζει να έχει στοιχειωθεί από την κρατική και κοινωνική απάθεια. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται στο κείμενο της Pedinielli: «…Μερικά μέτρα πιο κάτω μου, οι ποσειδωνίες χειροτερεύουν τα πράγματα. Μοιάζουν με ένα απέραντο χαλί που κυματίζει, έτοιμο να απελευθερώσει τα θαλάσσια τέρατα της παιδικής μου ηλικίας. Εδώ και λίγο καιρό, φαντάζομαι κυρίως ότι αυτά τα φυτά φυλακίζουν για πάντα πτώματα προσφύγων φορτωμένων σε σαπιοκάραβα, αντικείμενα ενός επαίσχυντου εμπορίου, που ξενιτεύονται για να γλιτώσουν από ακατονόμαστες φρικαλεότητες. Ψέματα. Από φρικαλεότητες που έχουν και παραέχουν όνομα. Πόλεμος, βασανιστήρια, πείνα, δικτατορία. Με τη Δύση να στέκει πια αδιάφορη και ασυγκίνητη μπροστά στα ναυάγια, μπροστά στον αφρό από μια βάρκα που βυθίστηκε αύτανδρη και με το τελευταίο σύνορο πριν την Ευρώπη να καταπίνει τα πλάσματα που ξενιτεύτηκαν για να γλιτώσουν…».

Εδώ αναδύεται και η σκέψη του Χέρμπερτ Μαρκούζε σχετικά με τη «μονοδιάστατη» κοινωνία, όπου η κριτική σκέψη καταστέλλεται και η αδιαφορία απέναντι στον ανθρώπινο πόνο γίνεται κανονικότητα. Η εικόνα των ποσειδωνιών που «φυλακίζουν πτώματα» λειτουργεί ως μια ανατριχιαστική μεταφορά για τη λήθη στην οποία καταδικάζει το σύστημα τα θύματά του. Η Δύση, οχυρωμένη πίσω από την υλική της ευημερία, παρακολουθεί «ασυγκίνητη» το τελευταίο σύνορο να μετατρέπεται σε έναν υγρό τάφο. Για τη Σχολή της Φρανκφούρτης, αυτή η κατάσταση αποτελεί την πλήρη χρεοκοπία του πολιτισμού, όπου ο «Άλλος» παύει να αναγνωρίζεται ως άνθρωπος και μετατρέπεται σε «πράγμα».

Το βιβλίο της Pedinielli αναδεικνύει ότι ο ρατσισμός δεν είναι απλώς μια ατομική προκατάληψη, αλλά μια δομική λειτουργία του κράτους που αποσκοπεί στην αναπαραγωγή των σχέσεων κυριαρχίας. Για τον Αλτουσέρ, αυτή η ιεράρχηση είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της κρατικής ισχύος μέσω του διαχωρισμού του πληθυσμού. Για τους στοχαστές της Φρανκφούρτης, είναι η επιστροφή στη βαρβαρότητα μέσω της τεχνικής οργάνωσης της κοινωνίας, όπου τα «θαλάσσια τέρατα» της παιδικής ηλικίας αντικαθίστανται από τα πολύ πιο πραγματικά και φρικιαστικά τέρατα της κρατικής αδιαφορίας και της γραφειοκρατικής βίας.

Το «Πίσω από τα σκυλιά» είναι ένα σκληρό αλλά αναγκαίο ανάγνωσμα. Μέσα από την παρουσίαση των πρακτικών του αυταρχισμού, η Pedinielli μας αναγκάζει να αντιμετωπίσουμε το γεγονός ότι οι δημοκρατίες μας μπορούν πολύ εύκολα να διολισθήσουν σε ολοκληρωτικές πρακτικές όταν πρόκειται για την αντιμετώπιση του «ξένου». Συνδυάζοντας την αλτουσεριανή ανάλυση των μηχανισμών με την κριτική θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης, το βιβλίο αναδεικνύει ότι η μάχη για τα δικαιώματα των μεταναστών είναι ταυτόχρονα μια μάχη ενάντια σε έναν κρατικό μηχανισμό που, αν αφεθεί ανεξέλεγκτος στην εργαλειακή του μανία, θα στρέψει τελικά τα «σκυλιά» του εναντίον οποιουδήποτε παρεκκλίνει από την επιβεβλημένη κανονικότητα. Η Pedinielli, με φόντο ένα σύγγρονο νουάρ μυθιστόρημα, γράφει για το μέλλον της ελευθερίας σε έναν κόσμο που οχυρώνεται πίσω από τείχη και τεχνολογική βαρβαρότητα, την ίδια ώρα που ο βυθός της θάλασσας γεμίζει με τα πειστήρια μιας συλλογικής ηθικής χρεοκοπίας.