Εύη Καλογηροπούλου στο ethnos.gr: «Θέλω να κρίνομαι για τη δουλειά μου, όχι για το φύλο μου»

Η Εύη Καλογηροπούλου είναι από εκείνες τις παρουσίες που σε κερδίζουν αμέσως. Έχει μια ζεστασιά και μια θετική ενέργεια που τη νιώθεις από τα πρώτα λεπτά. Είναι από εκείνους τους άνθρωπος που νιώθεις ότι χωράνε εύκολα σε μια παρέα, από αυτές που θα καθίσεις μαζί τους μέχρι αργά, με ένα ποτήρι κρασί, και θα πεις πράγματα που δεν λες εύκολα. Έχει μια οικειότητα που δεν είναι επιτηδευμένη, αλλά προκύπτει φυσικά, σχεδόν ανεπαίσθητα.

Μετά τις πολυβραβευμένες μικρού μήκους ταινίες της, «Motorway 65» και «Στον Θρόνο του Ξέρξη», επιστρέφει δυναμικά με την πρώτη της μεγάλου μήκους δημιουργία, με τίτλο «Gorgona», που διανέμεται από τη Feelgood Entertainment. Η παγκόσμια πρεμιέρα της στο 82ο Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Βενετίας, καθώς και η ελληνική της παρουσία στο 66ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης, επιβεβαίωσαν ξανά μια δημιουργό με σαφή και διεισδυτική ματιά πάνω στο σύγχρονο, πολιτικό και γυναικείο σινεμά.

Στην «Gorgona», ο μύθος της Μέδουσας επιστρέφει μέσα από μια σύγχρονη προσέγγιση που φωτίζει τη γυναικεία δύναμη και την αλλαγή. Η ιστορία εξελίσσεται σε μια φανταστική ελληνική πόλη του μέλλοντος, όπου ένα τεράστιο διυλιστήριο καθορίζει τα πάντα. Εκεί, η εξουσία, οι σχέσεις και η επιθυμία μπλέκονται και συγκρούονται, δημιουργώντας έναν κόσμο έντονο και γεμάτο ενέργεια. Τα γυρίσματα στην Ελευσίνα αξιοποιούν ιδανικά τον χαρακτήρα της πόλης, παντρεύοντας τη βιομηχανική της αρχιτεκτονική με την ιστορία της.

Πώς γεννήθηκε η ιδέα για τη «Gorgona»;

Η ιδέα άρχισε να διαμορφώνεται ήδη από την πρώτη μου ταινία, το «Motorway 65», η οποία επιλέχθηκε στην εικοσάδα του διαγωνιστικού τμήματος του 73ου Φεστιβάλ Καννών, ανάμεσα σε 3.810 ταινίες από 137 χώρες. Επίσης, είχα μείνει για δύο με τρεις μήνες στην Ελευσίνα. Ως visual artist, με αφετηρία το video art, βρέθηκα μέσα σε ένα περιβάλλον με διυλιστήρια, εργοστάσια και μια θάλασσα αρκετά επιβαρυμένη από την περιβαλλοντική καταστροφή. Μέσα σε αυτό το τοπίο γεννήθηκε η σκέψη για μια ερωτική ιστορία ανάμεσα σε δύο γυναίκες που θα ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο, που θα εργάζονται ίσως σε κάποιο εργοστάσιο ή στο λιμάνι και θα κινούνται μέσα σε αυτή τη σκληρή, σχεδόν δυστοπική πραγματικότητα. Παράλληλα, θυμήθηκα και μία τοιχογραφία με εργάτριες στην ΠΥΡΚΑΛ από τη δεκαετία του ’80 που έλεγε «γυναίκες ενωμένες ποτέ νικημένες». Κάπως έτσι άρχισε να διαμορφώνεται ο πυρήνας της ταινίας. Μέσα από εικόνες, εμπειρίες και ερωτήματα που ενώθηκαν σταδιακά σε μια κοινή ιστορία.

Και τι σημαίνει για σας αυτή η ταινία, δεδομένου ότι είναι η πρώτη σας μεγάλου μήκους;

Για κάθε δημιουργό, μια ταινία είναι σαν παιδί του. Περνάς αμέτρητο χρόνο μαζί της. Τη φροντίζεις, τη μαλώνεις, απογοητεύεσαι, θυμώνεις, αλλά πάνω απ’ όλα την αγαπάς. Είναι ένα έργο στο οποίο έχω αφιερώσει χρόνια από τη ζωή μου, ένα κομμάτι του εαυτού μου. Το αν είναι τελικά καλό ή κακό δεν μπορώ να το κρίνω εγώ. Εκείνο που μπορώ να πω με βεβαιότητα είναι ότι ένιωσα μεγάλη χαρά που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ της Βενετίας. Για μένα είναι σημαντικό οι ταινίες μου να έχουν διεθνή απήχηση, γιατί αυτό ανοίγει δρόμους και για τα επόμενα σχέδια. 

Τι αντιδράσεις και σχόλια έχετε δεχτεί μέχρι τώρα;

Σπάνια θα έρθει κάποιος να σου πει ευθέως ότι δεν του άρεσε η ταινία σου. Ωστόσο, αντιλαμβάνομαι ότι πρόκειται για ένα έργο, το οποίο δεν είναι εύκολο να αγγίξει τους πάντες. Περιέχει σκηνές βίας και ανήκει σε ένα ιδιαίτερο κινηματογραφικό είδος, στο οποίο το ελληνικό κοινό δεν είναι ιδιαίτερα εξοικειωμένο. Ειδικά όταν προέρχεται από γυναίκα δημιουργό. Ο κόσμος έχει συνηθίσει να βλέπει από σκηνοθέτιδες κυρίως κοινωνικά δράματα. Έτσι, όταν βλέπει όπλα ή αίμα μπορεί να ξενίζει και να γεννά ερωτήματα: «Γιατί αυτή η επιλογή; Γιατί ένας τέτοιος κόσμος;» Προσπαθώ να εξηγήσω ότι δεν πρόκειται για ντοκιμαντέρ ούτε για αναπαράσταση της πραγματικότητας. Είναι μυθοπλασία. Όπως εδώ και δεκαετίες άντρες δημιουργοί αφηγούνται ιστορίες με παρόμοια στοιχεία, έτσι κι εγώ θέλω να έχω την ελευθερία να εξερευνώ αυτούς τους κόσμους και να κρίνομαι για το έργο μου, όχι για το φύλο μου ή για το αν οι καλλιτεχνικές μου επιλογές φαίνονται μη αναμενόμενες. 

Επηρεαστήκατε καθόλου από την επικαιρότητα με τους πολέμους ή τα φαινόμενα βίας που βλέπουμε γύρω μας;

Η αλήθεια είναι ότι το σενάριο ξεκίνησα να το γράφω πριν από περίπου πέντε χρόνια, σε μια περίοδο που τα συγκεκριμένα γεγονότα δεν είχαν ακόμη τόσο μεγάλη έξαρση. Παρ’ όλα αυτά, η βία δεν είναι κάτι καινούριο. Υπήρχε πάντα. Ίσως σήμερα να γίνεται πιο ορατή ή πιο έντονη, όμως το έργο δεν γράφτηκε ως άμεσο σχόλιο στην επικαιρότητα. Περισσότερο θα έλεγα ότι «συναντήθηκε» μαζί της στην πορεία.

Υπάρχει κάτι στη σύγχρονη πραγματικότητα που σας τρομάζει;

Με τρομάζει η ίδια η εποχή, το γεγονός ότι δίπλα μας μαίνονται πόλεμοι, ότι βομβαρδίζονται περιοχές όπου ζουν άμαχοι, ακόμη και παιδιά. Υπάρχει μια αίσθηση γενικευμένης αστάθειας και έλλειψης ελέγχου. Παράλληλα, με ανησυχούν ζητήματα που αφορούν θεμελιώδη δικαιώματα, όπως οι εξελίξεις γύρω από την LGBTQ κοινότητα, οι αποφάσεις για τις αμβλώσεις, το γεγονός ότι συχνά άλλοι αποφασίζουν για το σώμα και τη ζωή των ανθρώπων. Όλα αυτά συνθέτουν ένα τοπίο που μοιάζει, σ' έναν βαθμό, δυστοπικό. Και δεν είμαι βέβαιη ότι θα βελτιωθούν τα πράγματα στο μέλλον. 

Σας έχει κουράσει ότι πολλές φορές ως γυναίκα δημιουργός χρειάζεται να εξηγείτε ή να «δικαιολογείτε» τις επιλογές σας;

Ναι, σε έναν βαθμό με έχει κουράσει. Ωστόσο, από την εμπειρία μου παρατηρώ ότι υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στους καλλιτεχνικούς χόρους. Για παράδειγμα, στο εικαστικό κομμάτι, όπου δραστηριοποιήθηκα για χρόνια — και ιδιαίτερα στο Λονδίνο — τα πράγματα είναι πολύ διαφορετικά. Εκεί, το να τεθεί έστω και υπαινικτικά ζήτημα φύλου σε σχέση με τις καλλιτεχνικές επιλογές σου θεωρείται απαράδεκτο. Δεν χρειάζεται ν' απολογηθείς για το τι δημιουργείς επειδή είσαι γυναίκα. Κρίνεσαι για το έργο σου, όχι για το φύλο σου.

Στον κινηματογράφο, και ειδικά στην Ελλάδα, τα πράγματα είναι πιο σύνθετα. Πρόκειται για έναν χώρο όπου, όταν επιχειρείς κάτι που ξεφεύγει από το mainstream ή από ό,τι θεωρείται «οικείο», συχνά αντιμετωπίζεσαι με καχυποψία ή αμηχανία. Αυτό γίνεται ακόμη πιο έντονο όταν η πρόταση προέρχεται από γυναίκα δημιουργό. Έτσι, συχνά βρίσκομαι στη θέση να εξηγώ ή να υπερασπίζομαι τις επιλογές μου, χωρίς να καταλαβαίνω τον λόγο. Βέβαια, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι ζούμε και σε μια κοινωνία με έντονα πατριαρχικά χαρακτηριστικά. Αυτό αποτυπώνεται και στους αριθμούς. Οι γυναίκες εξακολουθούν να είναι αισθητά λιγότερες σε θέσεις ισχύος και λήψης αποφάσεων.

Θεωρείτε ότι έχετε αδικηθεί καλλιτεχνικά;

Δεν θα έλεγα ότι έχω αδικηθεί προσωπικά με έναν τρόπο που να με ξεχωρίζει από άλλες γυναίκες. Η αλήθεια είναι ότι όλες οι γυναίκες ξεκινούν, σε έναν βαθμό, από μια πιο δύσκολη αφετηρία λόγω φύλου και αυτό είναι ένα ευρύτερο, παγκόσμιο ζήτημα. Παρόλα αυτά, νιώθω και βαθιά ευγνωμοσύνη. Οι ταινίες μου έχουν ταξιδέψει σε μεγάλα φεστιβάλ, όπως των Καννών και της Βενετίας, και έχουν διακριθεί. Αυτό είναι ένα σημαντικό επίτευγμα, που προέκυψε από έναν συνδυασμό δουλειάς, επιμονής, ευκαιριών και ίσως και τύχης. Δεν μπορώ, λοιπόν, να σταθώ μόνο στο αίσθημα της αδικίας.

Έχω μεγαλώσει σ' ένα περιβάλλον όπου τίποτα δεν ήταν δεδομένο. Οι γονείς μου ξεκίνησαν από δύσκολες συνθήκες και τα κατάφεραν μόνοι τους. Κι εγώ, αντίστοιχα, προχώρησα μέσα από σκληρή προσπάθεια. Δεν θεωρώ τον εαυτό μου απαραίτητα πιο ταλαντούχο ή πιο έξυπνο από άλλους. Εκείνο που με χαρακτηρίζει είναι η επιμονή. Όταν θέλω κάτι πραγματικά, το διεκδικώ. Η τέχνη και το σινεμά είναι για μένα μεγάλη ανάγκη και αυτή η ανάγκη σε ωθεί να συνεχίζεις, να προσπαθείς και να παίρνεις θέση.

Πόσο εύκολο είναι να διεκδικείτε χωρίς να συμβιβάζεστε;

Η αλήθεια είναι ότι δεν γίνεται να μη συμβιβαστείς. Είναι μέρος της δουλειάς και της ίδιας της ζωής. Για να μπορέσεις να επιβιώσεις επαγγελματικά, κάνεις αναπόφευκτα υποχωρήσεις. Αυτό ισχύει για τους περισσότερους ανθρώπους. Το πιο δύσκολο, όμως, δεν είναι μόνο το πρακτικό ή οικονομικό κομμάτι, αλλά η διαρκής ανάγκη να αποδεικνύεις την αξία σου. Αυτό είναι που κουράζει πραγματικά. Η αίσθηση ότι πρέπει συνεχώς να επιβεβαιώνεις ότι «ανήκεις» σε αυτόν τον χώρο. Και εκεί είναι που συχνά προκύπτει μια ανισορροπία. Έχω την εντύπωση ότι ένας άντρας δημιουργός δεν θα χρειαστεί ν' απολογηθεί στον ίδιο βαθμό για αντίστοιχες επιλογές.

Για παράδειγμα, έχω δεχτεί σχόλια για το αν οι πρωταγωνίστριές μου είναι «σέξι». Και αναρωτιέμαι: Γιατί να πρέπει να απολογηθώ γι’ αυτό; Πόσοι άντρες σκηνοθέτες έχουν ερωτηθεί ποτέ το ίδιο; Υπάρχει συχνά η προσδοκία ότι, ως γυναίκα — και μάλιστα ως φεμινίστρια — οφείλω να φέρω μια «επιπλέον ευθύνη» στον τρόπο που απεικονίζω τις γυναίκες. Όμως και αυτό, με έναν τρόπο, είναι ένα ακόμη στερεότυπο. Γιατί να πρέπει να λειτουργώ με διαφορετικά κριτήρια; Στο τέλος της ημέρας, αυτό που ζητώ είναι να κρίνομαι ισότιμα για το έργο μου, για τις επιλογές μου ως δημιουργός. Οχι μέσα από προκαθορισμένες προσδοκίες που σχετίζονται με το φύλο μου.

Για να γυρίσω ξανά στην ταινία, ποια χαρακτηριστικά αναζητούσατε στις δύο πρωταγωνίστριές σας;

Και οι δύο είναι εξαιρετικά ταλαντούχες, με εμπειρία. Στη Μελισσάνθη Μάχουτ με εντυπωσίασε ιδιαίτερα η δυναμική της παρουσία. Έχει ένα πολύ εκφραστικό πρόσωπο και έναν λόγο που σε πείθει. Είναι από τις περιπτώσεις που μπορείς να φανταστείς τον χαρακτήρα της σε ακραίες καταστάσεις, όπως να κρατά όπλο και να σε πυροβολεί. Επιπλέον, είναι εξαιρετικά αφοσιωμένη στη δουλειά της. Όταν την ενδιαφέρει ένα πρότζεκτ, επενδύει ουσιαστικά σε αυτό.

Από την άλλη, την Aurora Marion την είχα δει στην ταινία «Almayer's Folly» της Chantal Akerman και εντυπωσιάστηκα. Επικοινώνησα αμέσως μαζί της και της πρότεινα να συνεργαστούμε. Και οι δύο κοπέλες στήριξαν πάρα πολύ την ταινία και είμαι πολύ ευγνώμων. Την υπηρέτησαν με συνέπεια και ευαισθησία, και θεωρώ ότι η συμβολή τους ήταν καθοριστική. Είναι πραγματικά πολύ σημαντικό να έχεις συνεργάτες με τέτοιο ταλέντο και αφοσίωση.

Θεωρείτε ότι το ελληνικό σινεμά έχει σήμερα χώρο για queer ιστορίες ή παραμένουν στο περιθώριο;

Σε επίπεδο χρηματοδότησης, δεν θα έλεγα ότι οι queer ταινίες αντιμετωπίζουν μεγαλύτερες δυσκολίες σε σχέση με ιστορίες ετεροκανονικότητας, είτε από ευρωπαϊκά προγράμματα είτε από την Ελλάδα. Η δυσκολία, όμως, εντοπίζεται κυρίως στο κοινό. Πιστεύω ότι, ως κοινωνία, δεν είμαστε ακόμη πλήρως έτοιμοι να αγκαλιάσουμε τον queer έρωτα, ιδιαίτερα όταν αυτός αποτυπώνεται με αμεσότητα και περιλαμβάνει ερωτικές σκηνές. Δεν κατανοώ γιατί η ερωτική έκφραση στο σινεμά συχνά φιλτράρεται μέσα από μια πουριτανική ματιά. Προσωπικά, θα ήθελα να βλέπω περισσότερη ελευθερία σε αυτό. 

Πώς θα περιγράφατε τον εαυτό σας σε κάποιον που δεν σας γνωρίζει;

Θα έλεγα ότι είμαι κυρίως επίμονη. Έχω και μια δόση χιούμορ, μου αρέσει να αυτοσαρκάζομαι. Είμαι αυθόρμητη — ίσως κάποιες φορές υπερβολικά — και αυτό με οδηγεί στο να κάνω λάθη. Θα ήθελα να μπορώ να φιλτράρω περισσότερο τις σκέψεις μου πριν εκφραστώ. Ταυτόχρονα, είμαι και αισιόδοξη και απαισιόδοξη, σε έντονο βαθμό και τα δύο. Γενικά, δεν μου είναι εύκολο να μιλάω για μένα, μου φαίνεται αστείο.

Οι ταινίες σας έχουν διακριθεί σε μεγάλα φεστιβάλ, όπως των Καννών και της Βενετίας. Τι σημασία έχει ένα βραβείο για σας;

Νιώθω βαθιά ευγνωμοσύνη και περηφάνια. Αντιμετωπίζω τη διαδρομή μου με μια λογική που θυμίζει λίγο τον αθλητισμό. Ισως γιατί για χρόνια ήμουν κι εγώ αθλήτρια. Σκέφτομαι τη δουλειά μου με στόχους, με συνέπεια, με διάθεση εξέλιξης, όπως θα έκανε ένας αθλητής, για παράδειγμα ο Στέφανος Τσιτσιπάς ή ακόμη και μια εμβληματική μορφή όπως ο Michael Jordan. Τα βραβεία δεν είναι επιβεβαίωση ότι μια ταινία είναι «καλύτερη» από μια άλλη. Αυτή είναι μια απλοϊκή και άδικη προσέγγιση. Είναι, όμως, μια σημαντική ώθηση. Σου δίνουν ορατότητα, σε βοηθούν να συνεχίσεις, να βρεις πόρους, συνεργάτες και ευκαιρίες για τα επόμενα έργα σου. Σε έναν χώρο όπου η παραγωγή ταινιών είναι δύσκολη και απαιτητική, αυτή η αναγνώριση λειτουργεί ως ένα επιπλέον βήμα προς τα εμπρός.

Τι σας δίνει δύναμη στις δύσκολες στιγμές;

Μικρά, απλά πράγματα. Να μένω σπίτι, να χαλαρώνω στον καναπέ, βλέποντας αστεία βίντεο στο κινητό, να αδειάζει το μυαλό μου. Μου αρέσει να περπατάω, να αθλούμαι, να παίζω — έστω και σπάνια πια—  βόλεϊ. Και, φυσικά, μια απρόσμενη καλή κουβέντα ή ένα ευχάριστο νέο. Αυτές οι μικρές στιγμές έχουν τελικά τη μεγαλύτερη αξία. 

Κλείνοντας, τι ονειρεύεστε για το μέλλον;

Θα ήθελα μέσα στα επόμενα τρία χρόνια να ολοκληρώσω τη νέα μου ταινία. Βρίσκομαι ήδη σε διαδικασία γραφής και επανεπεξεργασίας του σεναρίου. Παράλληλα, με ενδιαφέρει πολύ να δημιουργήσω μια τηλεοπτική σειρά, κάτι διαφορετικό απ' όσα έχω κάνει μέχρι τώρα. Έχω στο μυαλό μου ήδη δύο πρότζεκτ που αγαπώ ιδιαίτερα. Ταυτόχρονα, παραμένω ενεργή και στον χώρο των εικαστικών. Θα ήθελα να οργανώσω σύντομα μια νέα ατομική έκθεση, κάτι που μου έχει λείψει. Είναι ένα κομμάτι μου, το οποίο δεν πρόκειται να εγκαταλείψω.