Χιροσίμα, 81 χρόνια μετά: Ο πυρηνικός όλεθρος μέσα από τα γραφικά των anime

Ήταν 6 Αυγούστου του 1945 όταν το πρώτο από τα δύο τέκνα του Προγράμματος Μανχάταν - το «Αγοράκι» - ρίχνεται από το Ενόλα Γκέι στη Χιροσίμα, σκοτώνοντας επιτόπου τουλάχιστον 70.000 ανθρώπους. Τρεις ημέρες αργότερα, στις 9 Αυγούστου, ρίχνεται ο αδερφός του - ο «Χοντρός» - στο Ναγκασάκι.

Ένα έγκλημα πολέμου τόσο εκκωφαντικό, τόσο δαιμονικό, τόσο ανήκουστο, θα περίμενε κανείς να λυγίσει ολοκληρωτικά τον οποιοδήποτε λαό. Και πράγματι, το συλλογικό τραύμα της πυρηνικής κόλασης - σε συνδυασμό με τους πολύνεκρους βομβαρδισμούς του Τόκιο λίγους μήνες νωρίτερα, στις 9 και 10 Μαρτίου - παρέμενε ανεπούλωτο για πολλά χρόνια, και επιμένει να ακολουθεί τους Ιάπωνες.

Σαν από μια στιγμιαία λάμψη όμως, ένας άλλος δρόμος παρουσιάστηκε μπροστά τους - ένας δρόμος που δεν χαράζεται από την απελπισία, τη μοιρολατρία και την εθνική παράδοση, αλλά επιστρέφει στις εικόνες της καταστροφής επί τούτου, ως μια διαδικασία επούλωσης. Και αυτή η στιγμιαία λάμψη δεν είναι οι πυρηνικές κεφαλές του Τρούμαν, αλλά η τέχνη.

Τα manga και κατ' επέκταση τα anime, η «βαριά βιομηχανία» της Ιαπωνίας, έγιναν ένας αγωγός επαναδιαπραγμάτευσης του τραύματος - άλλοτε με ωμό ρεαλισμό και άλλοτε με σουρεαλιστικές αφηγήσεις. Μάλιστα, οι δημιουργοί που βίωσαν οι ίδιοι την καταστροφή κατά βάση πρωτοστάτησαν σε αυτή την καλλιτεχνική κατεύθυνση.

Και τώρα, 81 χρόνια μετά την κτηνωδία, οι διάδοχοί τους συνεχίζουν να εξερευνούν το πριν και το μετά της καταστροφής.

Barefoot Gen

Η προσωπική κατάθεση του επιζώντα Keiji Nakazawa είναι ίσως το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα του πώς οι ατομικές βόμβες επηρέασαν το συγκεκριμένο φορμάτ. Ο Nakazawa είδε την αδελφή του να πεθαίνει λίγες εβδομάδες μετά τη γέννησή της από ασθένεια που προκλήθηκε από την ακτινοβολία και παρακολούθησε την υγεία της μητέρας του να επιδεινώνεται τα επόμενα χρόνια. Αιτία, όμως, για να ξεπεράσει τους ενδοιασμούς που είχε να δημοσιεύσει μια αυτοβιογραφική αφήγηση στάθηκε ο θάνατος της μητέρας του. Συγκεκριμένα, κατά την αποτέφρωσή της, τα οστά της είχαν αποδυναμωθεί σε τέτοιο βαθμό από τη ραδιενέργεια, που έγιναν αμέσως στάχτη.

Η ιστορία του «ξυπόλητου Gen» ξεκινά το 1945, στη Χιροσίμα και τα περίχωρά της, όπου ο εξάχρονος Γκεν Νακαόκα ζει με την οικογένειά του. Μετά την καταστροφή της πόλης από την ατομική βόμβα, ο Γκεν και οι υπόλοιποι επιζώντες έρχονται αντιμέτωποι με τις τραγικές συνέπειες της επίθεσης. Το έργο πραγματεύεται θέματα όπως το πένθος και η απώλεια, οι διακρίσεις και το κοινωνικό στίγμα, ο εθνικισμός, οι κίνδυνοι του πυρηνικού πολέμου, καθώς και η κακομεταχείριση των επιζώντων προσφύγων.

Σε μεγάλο βαθμό επικεντρώνεται στον αγώνα των επιζώντων να ξαναχτίσουν τη ζωή τους μετά τη Χιροσίμα. Περιγράφει τις διακρίσεις και τον αποκλεισμό που υφίστανται, καθώς πολλοί φοβούνταν ότι θα τους μετέδιδαν ασθένειες λόγω της ραδιενέργειας. Παράλληλα, παρουσιάζει πώς ορισμένοι οδηγήθηκαν στην εγκληματικότητα, καταλήγοντας να εργάζονται για τη Γιακούζα, εξαιτίας της φτώχειας και της κοινωνικής περιθωριοποίησης.

Προτείνεται η κινηματογραφική μεταφορά του 1983, της Madhouse.

Astro Boy

Το εμβληματικό έργο του Osamu Tezuka αποτελεί από τα πρώτα anime που προβλήθηκαν ποτέ στην Ιαπωνία, με αποτέλεσμα να ασκήσει τεράστια επιρροή στη διαμόρφωση του σύγχρονου τοπίου τόσο του είδους εν γένει όσο και συγκεκριμένα του υποείδους Mecha.

Η ιστορία ακολουθεί έναν επιστήμονα ο οποίος προσπαθεί να καλύψει το κενό που άφησε ο θάνατος του γιου του δημιουργώντας ένα ανθρωπόμορφο ρομπότ, τον Astro Boy. Όταν συνειδητοποιεί ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αντικαταστήσει πραγματικά το παιδί του, απορρίπτει το δημιούργημά του, το οποίο στη συνέχεια υιοθετεί ένας άλλος επιστήμονας. Ο Astro Boy βρίσκει τελικά τον σκοπό της ύπαρξής του και γίνεται υπερήρωας.

Ο Tezuka είχε ζήσει την καταστροφή των βομβαρδισμών - μάλιστα, η ατομική βόμβα οριακά του είχε γίνει εμμονή. Τα έργα του ως επί το πλείστον πραγματεύονται θέματα όπως η διαχείριση του πένθους και η ιδέα ότι η φύση, όσο όμορφη κι αν είναι, μπορεί να καταστραφεί από την ανθρώπινη επιθυμία για κυριαρχία, ενώ διαφαίνεται και η αμφιθυμία του απέναντι στην τεχνολογία. Παρότι ο Tezuka πίστευε ότι η ατομική βόμβα αποτελούσε την απόλυτη έκφραση της έμφυτης ανθρώπινης ικανότητας για καταστροφή, στα έργα του συνυπάρχουν πάντα ο θάνατος με την ελπίδα και η πίστη ότι η ανθρωπότητα μπορεί να ξαναρχίσει από την αρχή.

Άλλα σημαντικά έργα του Osamu Tezuka: Phoenix, New Treasure Island.

Akira

Η ιστορία διαδραματίζεται 31 χρόνια μετά την πτώση μιας πυρηνικής βόμβας στο Τόκιο, η οποία ισοπέδωσε την πόλη. Η ταινία επικεντρώνεται σε έναν έφηβο, τον Kaneda, καθώς προσπαθεί να επιβιώσει στον κατεστραμμένο και απογοητευμένο κόσμο της φουτουριστικής μητρόπολης του Νέου Τόκιο. Ο Kaneda είναι ένας παραβατικός νεαρός και αρχηγός μιας συμμορίας μοτοσικλετιστών, η οποία αποτελείται από τον ίδιο και τους παιδικούς του φίλους. Αναγκάζεται να καταφύγει στη βία εξαιτίας των σκληρών οικονομικών συνθηκών του κόσμου στον οποίο ζει.

Στο τέλος του δυστοπικού «Akira» του Katsuhiro Otomo, μια παλλόμενη λευκή μάζα να αρχίζει να καταπίνει το Νέο Τόκιο. Σταδιακά, οι στροβιλιζόμενοι άνεμοί της τυλίγουν ολόκληρη τη μητρόπολη, την καταπίνουν και αφήνουν πίσω τους έναν σκελετό πόλης. Σύμφωνα, δε, με την καθηγήτρια Susan J. Napier και το κείμενό της «Panic Sites: The Japanese Imagination of Disaster from Godzilla to Akira», η ταινία παρουσιάζει την καταστροφή όχι ως ένα μοναδικό ιστορικό γεγονός, αλλά ως κάτι που μπορεί να επαναληφθεί ξανά και ξανά.

Nausicaa of the Valley of the Wind

Ο βραβευμένος δημιουργός Hayao Miyazaki είχει δει ως παιδί τον αμερικανικό πυρηνικό όλεθρο στη χώρα του. Σε πολλά έργα του, η κατάχρηση της τεχνολογίας αποτελεί επαναλαμβανόμενο θέμα, συνοδευόμενο από εκκλήσεις για αυτοσυγκράτηση. Χαρακτηριστικά, στο «Nausicaa of the Valley of the Wind» μεταλλαγμένα πλάσματα λόγω ραδιενέργειας κατοικούν τη Γη, ενώ στην αρχή της ταινίας ο αφηγητής εξηγεί ότι η αλλοιωμένη κατάσταση του πλανήτη είναι άμεση συνέπεια της ανθρώπινης κατάχρησης της πυρηνικής τεχνολογίας.

Πιο αναλυτικά, η ταινία αφηγείται την ιστορία της Nausicaa, μιας πασιφίστριας έφηβης πριγκίπισσας της Κοιλάδας των Ανέμων, η οποία εμπλέκεται σε μια σύγκρουση με την Tolmekia, μια αυτοκρατορία που επιχειρεί να χρησιμοποιήσει ένα αρχαίο όπλο για να εξολοθρεύσει μια ζούγκλα γεμάτη τεράστια, μεταλλαγμένα έντομα.

Grave Of The Fireflies

Το αριστούργημα του Isao Takahata αποτελεί τη σπουδαιότερη αντιπολεμική animated ταινία, καθώς και τον ακρογωνιαίο λίθο - πιθανότατα - της επιρροής που άσκησε το τραύμα της καταστροφής στην ιαπωνική καλλιτεχνική δημιουργία.

Η ταινία - που βασίζεται στο ομώνυμο ημι-αυτοβιογραφικό διήγημα του Akiyuki Nosaka - διαδραματίζεται στο Κόμπε, λίγο μετά τον αμερικανικό βομβαρδισμό της πόλης στις 16 και 17 Μαρτίου του 1945, και ακολουθεί δύο ορφανά αδέλφια που απεγνωσμένα προσπαθούν να επιβιώσουν κατά τους τελευταίους μήνες του Πολέμου του Ειρηνικού. Η ταινία εστιάζει σχεδόν αποκλειστικά στις προσωπικές τραγωδίες που προκαλεί ο πόλεμος, αντί να τον παρουσιάζει ως μια ηρωική σύγκρουση ανάμεσα σε αντίπαλα έθνη. Τονίζει ότι ο πόλεμος αποτελεί αποτυχία της κοινωνίας να εκπληρώσει το σημαντικότερο καθήκον της - να προστατεύσει τους ίδιους τους ανθρώπους της.

Σημειώνεται ωστόσο πως ο Takahata έχει αρνηθεί επανειλημμένα ότι η ταινία είναι αντιπολεμική. «Αυτή η ταινία δεν μπορεί να σταματήσει τον πόλεμο. Αν μια ταινία θέλει πραγματικά να ταχθεί εναντίον του πολέμου, πρέπει να παροτρύνει το κοινό να δράσει, ρωτώντας: “Τι πρέπει να κάνουμε πριν ξεσπάσει ο πόλεμος;”», έχει πει.

Το τραύμα ως ποπ κουλτούρα

Η Ιαπωνία ξαναστάθηκε στα πόδια της. Μετά και την «Χαμένη Δεκαετία» του 1990, υπερνίκησε την ύφεση και εξελίχθηκε σε μια ισχυρή παγκόσμια δύναμη. Παρατηρούμε όμως πως στα manga/anime οι θεματικές των επιπτώσεων των ατομικών βομβών στις οικογένειες, στην κοινωνία και στην εθνική ψυχολογία εξακολουθούν να επαναλαμβάνονται, με το συλλογικό τραύμα της καταστροφής να έχει μετατραπεί ουσιαστικά σε ένα ιδιόμορφο κομμάτι της ιαπωνικής ποπ κουλτούρας.

Η ρίζα αυτής της έντεχνης διαχείρισης τραύματος, πιθανότατα, βρίσκεται στο γεγονός πως «είναι πολύ δύσκολο η εμπειρία της ατομικής βόμβας, κάτι που δεν είχε υπάρξει ποτέ προηγουμένως στην ιστορία, να βρει θέση στην ανθρώπινη καρδιά ως ανάμνηση», όπως έχει πει η συγγραφέας Yoko Tawada στο AFP.