67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: Ο «Μινώταυρος» ταρακούνησε το Ολύμπιον και ο Παυλίδης ξεσήκωσε το λιμάνι

Με την κατάμεστη αίθουσα του Ολύμπιον και την παρουσία ανθρώπων του κινηματογράφου, καλλιτεχνών και θεατών, άνοιξε το βράδυ της Πέμπτης (5/11) η αυλαία του 67ου Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Για τις επόμενες έντεκα ημέρες, έως τις 15 Νοεμβρίου, η πόλη φιλοξενεί 258 ταινίες, αφιερώματα, συζητήσεις και δημιουργούς από την Ελλάδα και το εξωτερικό. Η έναρξη συνδύασε την προβολή μιας σπουδαίας πολιτικής ταινίας, την παρουσία ανθρώπων που στηρίζουν τον θεσμό, μια παρέμβαση φοιτητριών και μια συναυλία που έφερε ξανά τον Παύλο Παυλίδη στο λιμάνι της πόλης.

Την τελετή παρουσίασαν η Τόνια Σωτηροπούλου και ο Κωστής Μαραβέγιας, τους οποίους καλωσόρισε στη σκηνή ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ, Ορέστης Ανδρεαδάκης. «Χωρίς το σινεμά, η ζωή μας τι θα ήταν; Μια έρημος!» αναρωτήθηκε ο τραγουδιστής, κάνοντας αναφορά στο κεντρικό θέμα της φετινής διοργάνωσης και στο αφιέρωμα «Καλώς ήρθατε στην έρημο». Στη διάρκεια της βραδιάς παρουσιάστηκε ένα από τα τέσσερα σποτ που σκηνοθέτησε ο Σταύρος Μαρκουλάκης, ενώ οι παρουσιαστές αναφέρθηκαν στα σημαντικότερα γεγονότα του προγράμματος. Ανάμεσά τους βρίσκονται οι τιμητικές βραβεύσεις του Σταύρου Ξαρχάκου, του Άγγελου Παπαδημητρίου και του Νίκου Γραμματικού με Χρυσούς Αλέξανδρους, καθώς και η παρουσία δημιουργών όπως ο Όλιβερ Λάσε και η Λόρα Μάλβεϊ.

Χαιρετισμούς απηύθυναν εκπρόσωποι της τοπικής αυτοδιοίκησης και των φορέων που στηρίζουν τη διοργάνωση. Ο Δημήτρης Μιχαλάκης, εκπροσωπώντας τον Όμιλο ΟΤΕ, αναφέρθηκε στη συνεργασία της Telekom με το Φεστιβάλ τα τελευταία έντεκα χρόνια και στη στήριξη ελληνικών κινηματογραφικών και τηλεοπτικών παραγωγών. Λίγο πριν αρχίσει η προβολή, τέσσερις φοιτήτριες από την Πρωτοβουλία Φοιτητριών του Τμήματος Κινηματογράφου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης πραγματοποίησαν παρέμβαση, αναρτώντας πανό και διαβάζοντας κείμενο. Αμφισβήτησαν τη δυνατότητα ενός κρατικού φεστιβάλ, που επιχειρεί να χωρέσει διαφορετικές απόψεις και συμφέροντα, να αποτελέσει χώρο πραγματικής αντίδρασης. Η τοποθέτησή τους έδωσε μια διαφορετική ματιά στην τελετή, υπενθυμίζοντας ότι ο κινηματογράφος συνδέεται και με τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις έξω από τις αίθουσες.

Ο «Μινώταυρος» και η Ρωσία του σήμερα

Η ταινία που επιλέχθηκε για την έναρξη ήταν ο «Μινώταυρος» (Minotaur, 2026) του Ρώσου σκηνοθέτη Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ, ο οποίος επέστρεψε στη μεγάλη οθόνη εννέα χρόνια μετά το «Χωρίς αγάπη». Έχοντας ήδη κερδίσει το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής στο Φεστιβάλ Καννών, η νέα του δημιουργία έκανε την επίσημη ελληνική πρεμιέρα της στη Θεσσαλονίκη. Ο Ζβιάγκιντσεφ, γνωστός από ταινίες όπως η «Επιστροφή», ο «Λεβιάθαν» και το «Χωρίς αγάπη», έχει ασχοληθεί επανειλημμένα με τις οικογενειακές σχέσεις, τη διαφθορά, τις κοινωνικές ανισότητες και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η εξουσία στη σύγχρονη Ρωσία. Στον «Μινώταυρο» επιστρέφει σε αυτά τα θέματα, αυτή τη φορά έχοντας ως φόντο τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.

Η ιστορία εκτυλίσσεται το φθινόπωρο του 2022. Ο Γκλεμπ Μορόζοφ, ένας εύπορος επιχειρηματίας που ζει με τη σύζυγο και τον έφηβο γιο του σε μια πολυτελή κατοικία, προσπαθεί να διατηρήσει τον έλεγχο της προσωπικής και επαγγελματικής του ζωής. Οι σχέσεις του με την τοπική εξουσία τού εξασφαλίζουν προνόμια, τον υποχρεώνουν όμως και να συμμετάσχει σε αποφάσεις που επηρεάζουν τις ζωές άλλων ανθρώπων. Όταν οι αρχές τού ζητούν να υποδείξει δεκατέσσερις εργαζομένους που θα επιστρατευθούν για τον πόλεμο στην Ουκρανία, βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα σοβαρό δίλημμα. Πρέπει να αποφασίσει ποιοι θα φύγουν, γνωρίζοντας ότι ενδέχεται να μην επιστρέψουν ποτέ. Την ίδια περίοδο, οι υποψίες του ότι η σύζυγός του, Γκαλίνα, διατηρεί εξωσυζυγική σχέση τον οδηγούν σε μια προσωπική κρίση που σύντομα παίρνει επικίνδυνες διαστάσεις.

Ο σκηνοθέτης αντλεί τη βασική ιδέα από την «Άπιστη Σύζυγο» (La Femme Infidele, 1969) του Κλοντ Σαμπρόλ, μια ιστορία ζήλιας, απιστίας και εγκλήματος. Στη δική του εκδοχή, όμως, η οικογενειακή κρίση συνδέεται με όσα συμβαίνουν στη χώρα. Ο Γκλεμπ ενδιαφέρεται περισσότερο για την κοινωνική του θέση και την προσωπική του ασφάλεια παρά για τους ανθρώπους που επηρεάζονται από τις αποφάσεις του. Όσο η ζωή του δυσκολεύει, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται η πραγματική του συμπεριφορά. Η επιλογή των δεκατεσσάρων εργαζομένων παραπέμπει στον αρχαίο ελληνικό μύθο του Μινώταυρου, στον οποίο επτά νέοι και επτά νέες στέλνονταν στην Κρήτη ως θυσία. Η σύνδεση με την ταινία είναι σαφής. Στη σύγχρονη Ρωσία, οι άνθρωποι εξακολουθούν να θυσιάζονται, αυτή τη φορά για να εξυπηρετηθούν οι αποφάσεις των ισχυρών. Το τέρας βρίσκεται ανάμεσά τους και πολλές φορές έχει τη μορφή ενός φαινομενικά συνηθισμένου ανθρώπου.

Εξαιρετική σκηνοθεσία

Το μεγαλύτερο προτέρημα του «Μινώταυρου» βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο Ζβιάγκιντσεφ σκηνοθετεί την ιστορία του. Κάθε χώρος, κάθε κίνηση της κάμερας και κάθε μικρή αλλαγή στη συμπεριφορά των χαρακτήρων εξυπηρετούν όσα θέλει να πει. Ο σκηνοθέτης αφιερώνει χρόνο στην καθημερινότητα του ζευγαριού, παρατηρεί τις μεταξύ τους σχέσεις και αφήνει τον θεατή να καταλάβει όσα οι ίδιοι οι ήρωες αποφεύγουν να παραδεχτούν. Το πολυτελές σπίτι της οικογένειας, με τις μεγάλες τζαμαρίες, τις αυστηρές γραμμές και τους σχεδόν άδειους χώρους, αποτυπώνει με ακρίβεια την κατάσταση του γάμου τους. Παρότι διαθέτουν όλα όσα θα μπορούσαν να τους προσφέρουν μια άνετη ζωή, οι δύο σύζυγοι μοιάζουν απομακρυσμένοι. Αντίθετα, το μικρό και ακατάστατο διαμέρισμα του νεαρού φωτογράφου, με τον οποίο η Γκαλίνα διατηρεί σχέση, είναι γεμάτο αντικείμενα, εικόνες και προσωπικά στοιχεία.

Ο διευθυντής φωτογραφίας Μιχαήλ Κρίτσμαν, σταθερός συνεργάτης του Ζβιάγκιντσεφ, χρησιμοποιεί ψυχρούς χρωματισμούς στους χώρους του επιχειρηματία και πιο θερμό φωτισμό στις σκηνές του διαμερίσματος. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι μια κυκλική κίνηση της κάμερας γύρω από τους δύο εραστές, η οποία αποκαλύπτει σταδιακά τον χώρο και όσα αντιπροσωπεύει για τους χαρακτήρες. Η σκηνοθεσία αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον όταν η ιστορία μετατρέπεται σε αστυνομικό θρίλερ. Ο Ζβιάγκιντσεφ γνωρίζει πώς να αξιοποιεί τον χρόνο, τις παύσεις των ηθοποιών και τις κινήσεις τους μέσα στον χώρο. Υπάρχουν σκηνές στις οποίες οι διάλογοι περιορίζονται στο ελάχιστο και το ενδιαφέρον μεταφέρεται αποκλειστικά στις πράξεις. Μια παρατεταμένη σκηνή που σχετίζεται με την απόκρυψη ενός εγκλήματος είναι χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο ο σκηνοθέτης συνδυάζει το σασπένς με το κατάμαυρο χιούμορ.

Η ειρωνεία αποτελεί ένα από τα πιο αποτελεσματικά στοιχεία της ταινίας. Η συμπεριφορά των αστυνομικών, η ευκολία με την οποία παρακάμπτονται οι νόμοι και οι σχέσεις ανάμεσα στους επιχειρηματίες και τους εκπροσώπους της εξουσίας αποκαλύπτουν μια κοινωνία όπου η δικαιοσύνη εφαρμόζεται διαφορετικά, ανάλογα με το ποιος βρίσκεται απέναντί της. Ορισμένες σκηνές προκαλούν ακόμη και γέλιο, το οποίο αποκτά πικρή γεύση όταν αντιλαμβάνεται κανείς τι ακριβώς συμβαίνει. Σημαντική είναι και η συμβολή των ηθοποιών. Ο Ντμίτρι Μαζούροφ, στον ρόλο του Γκλεμπ, αποδίδει έναν άνδρα που έχει συνηθίσει να επιβάλλεται στους άλλους και αδυνατεί να αποδεχτεί ότι μπορεί να χάσει τον έλεγχο. Οι αντιδράσεις του γίνονται ολοένα πιο απρόβλεπτες, ενώ η Ίρις Λεμπέντεβα, στον ρόλο της Γκαλίνα, δημιουργεί μια γυναίκα που προσπαθεί να διεκδικήσει τη δική της ζωή μέσα σε έναν γάμο που έχει πάψει να την ικανοποιεί. Οι ερμηνείες τους δίνουν ανθρώπινη υπόσταση σε χαρακτήρες που θα μπορούσαν εύκολα να περιοριστούν στον συμβολικό τους ρόλο.

Η πολιτική σημασία της ταινίας

Η υποδοχή του «Μινώταυρου» από τον διεθνή Τύπο υπήρξε ιδιαίτερα θερμή ήδη από την πρεμιέρα του στις Κάννες. Ο Πίτερ Μπράντσο, στην κριτική του για τον Guardian, στάθηκε στον τρόπο με τον οποίο ο Ζβιάγκιντσεφ συνδυάζει το αστυνομικό θρίλερ με την εικόνα μιας Ρωσίας που προσπαθεί να αποδεχτεί ή να αγνοήσει όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία. Αντίστοιχα, η Τζέσικα Κιανγκ, στο βρετανικό περιοδικό Sight and Sound, επισήμανε τη σημασία της σύνθεσης των πλάνων και της διάρκειάς τους, καθώς και τον τρόπο με τον οποίο ένα οικογενειακό δράμα μετατρέπεται σε σχόλιο για τον ρωσικό αυταρχισμό. Το Screen Daily υπογράμμισε την ιδιαίτερη προσέγγιση του σκηνοθέτη στην αρχική ιστορία του Σαμπρόλ, σημειώνοντας ότι η συγκρατημένη ανάπτυξη του δράματος κάνει τις καθοριστικές σκηνές ακόμη πιο δυνατές.

Η ταινία έχει ιδιαίτερη σημασία και για τον ίδιο τον δημιουργό της. Ο Ζβιάγκιντσεφ, που ζει πλέον στη Γαλλία, έχει ταχθεί δημόσια κατά της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία. Στην τελετή απονομής των βραβείων στις Κάννες κάλεσε τον Βλαντίμιρ Πούτιν να σταματήσει τον πόλεμο, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2026 οι ρωσικές αρχές τον συμπεριέλαβαν στον κατάλογο των «ξένων πρακτόρων». Στον «Μινώταυρο», ο πόλεμος παραμένει σε μεγάλο βαθμό έξω από το οπτικό πεδίο της κάμερας. Η παρουσία του γίνεται αισθητή μέσα από τηλεοπτικές μεταδόσεις, στρατιωτικές εικόνες, αφίσες στρατολόγησης και συζητήσεις για την επιστράτευση. Κυρίως, όμως, επηρεάζει τις επιλογές των ανθρώπων. Ο σκηνοθέτης εξετάζει τη στάση εκείνων που συνεχίζουν την καθημερινότητά τους, επωφελούμενοι από ένα σύστημα που καταστρέφει τις ζωές άλλων.

Σε αυτό βρίσκεται και η μεγαλύτερη επιτυχία της ταινίας. Ο «Μινώταυρος» είναι ένα εξαιρετικά σκηνοθετημένο πολιτικό θρίλερ, που ξεκινά από την απιστία ενός ζευγαριού και καταλήγει να θέτει ερωτήματα για την ευθύνη, την ατιμωρησία και τη συμμετοχή των πολιτών σε όσα συμβαίνουν γύρω τους. Το τελευταίο, ασπρόμαυρο πλάνο, με τα σύννεφα να απλώνονται κάτω από την κάμερα, ολοκληρώνει με εντυπωσιακό τρόπο μια ιστορία που αφήνει πολλά να σκεφτεί κανείς μετά το τέλος της προβολής.

Ο Παύλος Παυλίδης επέστρεψε στη Θεσσαλονίκη

Μετά την προβολή, η βραδιά μεταφέρθηκε από το Ολύμπιον στο λιμάνι, όπου ο Παύλος Παυλίδης ανέβηκε στη σκηνή της Αποθήκης Γ. Με ένα ηλεκτρικό πρόγραμμα περίπου ενενήντα λεπτών και τη συνοδεία της μπάντας του, ο τραγουδοποιός επέστρεψε στην πόλη με την οποία έχει συνδεθεί από τα πρώτα χρόνια της καριέρας του. Στο πρόγραμμα συμπεριέλαβε τραγούδια από την προσωπική του δισκογραφία και την εποχή των Ξύλινων Σπαθιών, ανάμεσά τους τη «Λευκή καταιγίδα», τη «Μαίρη» και τη «Φωτιά στο λιμάνι».

Ο Παύλος Παυλίδης αφιέρωσε τη βραδιά στο Φεστιβάλ, στη Θεσσαλονίκη και στην Παλαιστίνη, ενώ το κοινό τον συνόδευσε σε πολλά από τα τραγούδια του. Η συναυλία έφερε κοντά διαφορετικές γενιές ακροατών, από εκείνους που μεγάλωσαν με τα Ξύλινα Σπαθιά μέχρι τους νεότερους που γνώρισαν τα τραγούδια του τα τελευταία χρόνια. Ήταν ένα όμορφο κλείσιμο για την πρώτη ημέρα της διοργάνωσης, που ξεκίνησε με μια ταινία για τη βία και την ανθρώπινη ευθύνη και ολοκληρώθηκε με εκατοντάδες ανθρώπους να τραγουδούν μαζί στο λιμάνι. Το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης συνεχίζεται έως τις 15 Νοεμβρίου, με τις προβολές, τα αφιερώματα και τις συναντήσεις δημιουργών να μεταφέρουν το ενδιαφέρον στις κινηματογραφικές αίθουσες της πόλης.