67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: Το φινάλε του «Maestro», ο Χρυσός Αλέξανδρος χωρίς τον Ξαρχάκο και η έρημος του Όλιβερ Λάσε

Με γεμάτες κινηματογραφικές αίθουσες, σπουδαίους δημιουργούς από την Ελλάδα και το εξωτερικό, τιμητικές εκδηλώσεις και ανοιχτές συζητήσεις με το κοινό ξεκίνησε το 67ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης. Από την Πέμπτη 5 Νοεμβρίου, το Ολύμπιον και οι αίθουσες του λιμανιού υποδέχονται καθημερινά εκατοντάδες θεατές, ενώ η φετινή διοργάνωση έχει ήδη προσφέρει αρκετές αφορμές για συζήτηση, τόσο για τις ίδιες τις ταινίες όσο και για όσα συμβαίνουν πίσω από την κάμερα. Το πρόγραμμα περιλαμβάνει 258 ταινίες, αφιερώματα, εκθέσεις και συναντήσεις με ανθρώπους του κινηματογράφου, με τη διοργάνωση να ολοκληρώνεται στις 15 Νοεμβρίου. Ήδη από το πρώτο τετραήμερο, το ενδιαφέρον του κοινού ήταν μεγάλο, με αρκετές προβολές να έχουν εξαντλήσει τα εισιτήριά τους και τις παράλληλες εκδηλώσεις να προσελκύουν θεατές κάθε ηλικίας.

Η αυλαία άνοιξε το βράδυ της Πέμπτης (5/11) στο κατάμεστο Ολύμπιον, με τον «Μινώταυρο» του Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ, μια ταινία που χρησιμοποιεί την ιστορία ενός ερωτικού τριγώνου για να μιλήσει για τη σημερινή Ρωσία και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Την τελετή παρουσίασαν η Τόνια Σωτηροπούλου και ο Κωστής Μαραβέγιας, ενώ μετά την προβολή το ενδιαφέρον μεταφέρθηκε στην Αποθήκη Γ, όπου ο Παύλος Παυλίδης έδωσε μια μεγάλη συναυλία, προσφέροντας στο κοινό ένα διαφορετικό ξεκίνημα για τη φετινή κινηματογραφική γιορτή.

Ο Παπακαλιάτης, το «Maestro» και τα σχέδια για μια νέα ταινία

Μία από τις πιο πολυσυζητημένες εκδηλώσεις του πρώτου τετραημέρου πραγματοποιήθηκε το μεσημέρι της Κυριακής (8/11), στην κατάμεστη αίθουσα Παύλος Ζάννας του Ολύμπιον. Ο Χριστόφορος Παπακαλιάτης, φετινός ambassador της Αγοράς, συνομίλησε με τον καλλιτεχνικό διευθυντή του Φεστιβάλ, Ορέστη Ανδρεαδάκη, για τη δουλειά του, τις δυσκολίες της διεθνούς παραγωγής και, φυσικά, την επιτυχία του «Maestro». Η μεγαλύτερη είδηση της συνάντησης αφορούσε το τέλος της σειράς. Ο σεναριογράφος και σκηνοθέτης επιβεβαίωσε ότι ο τέταρτος κύκλος θα είναι οριστικά και ο τελευταίος, ενώ ανακοίνωσε ότι τα νέα επεισόδια θα κάνουν πρεμιέρα τον Δεκέμβριο, πριν από τα Χριστούγεννα, στο Netflix. Η προβολή τους από το MEGA θα ακολουθήσει αργότερα.

Ο τελευταίος κύκλος αποτελείται από έξι επεισόδια μεγάλης διάρκειας, ορισμένα από τα οποία πλησιάζουν ακόμη και τα 95 λεπτά. Κάθε επεισόδιο θα έχει τη δική του θεματική, ενώ στην ιστορία προστίθενται νέα πρόσωπα, ανάμεσά τους ο Γιώργος Χρυσοστόμου, ο Θοδωρής Κατσαφάδος και ο Νίκος Κουκάς. Το κοινό είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει αποκλειστικά ένα απόσπασμα περίπου επτάμισι λεπτών από τα νέα επεισόδια. Οι εικόνες που παρουσιάστηκαν προϊδεάζουν για τις εξελίξεις στις σχέσεις των ηρώων, τις οικογενειακές συγκρούσεις και τις εκκρεμότητες που επιστρέφουν από το παρελθόν.

Ο τίτλος του πρώτου επεισοδίου είναι «Η Εποχή των Τεράτων», εμπνευσμένος από ένα πολιτικό άρθρο που είχε διαβάσει ο δημιουργός στις Ηνωμένες Πολιτείες, κατά την περίοδο της ανόδου του Ντόναλντ Τραμπ. Όπως εξήγησε, η φράση τού έδωσε την ιδέα να δημιουργήσει μια αλληγορία για τη σημερινή κοινωνία και τις συνθήκες μέσα στις οποίες βρίσκονται οι χαρακτήρες του. Όσο για το τέλος της σειράς, ο ίδιος το χαρακτήρισε «γλυκόπικρο», εξηγώντας ότι ήθελε να ολοκληρώσει τις ιστορίες των ηρώων με τον τρόπο που ο ίδιος θεωρούσε κατάλληλο. Άλλωστε, η επιθυμία του να συνεχίσει να γράφει για τους χαρακτήρες που είχε δημιουργήσει ήταν ένας από τους λόγους που αποδέχθηκε την πρόταση του Netflix για έναν επιπλέον κύκλο.

«Ειδικά το Maestro ήταν πέντε χρόνια από τη ζωή μου. Ήταν η μεγαλύτερη δουλειά σε διάρκεια και δέθηκα τρομερά με όλα τα κομμάτια της. Είναι η δουλειά για την οποία έχω κοπιάσει περισσότερο», ανέφερε, μιλώντας για τις απαιτήσεις μιας παραγωγής που ξεκίνησε το 2021 και κατάφερε να αποκτήσει διεθνές κοινό. Δεν παρέλειψε, μάλιστα, να αναγνωρίσει τη συμβολή του MEGA στην πραγματοποίησή της. «Αν δεν υπήρχε το MEGA, δεν θα υπήρχε και το Netflix. Να τα λέμε αυτά», είπε χαρακτηριστικά, θυμίζοντας ότι η ελληνική τηλεόραση ήταν εκείνη που στήριξε αρχικά το εγχείρημα.

Σύμφωνα με όσα αποκάλυψε, από την αρχή είχε στο μυαλό του τη δυνατότητα το «Maestro» να ταξιδέψει και εκτός Ελλάδας. Για τον λόγο αυτόν, όταν ολοκληρώθηκαν τα πρώτα γυρίσματα, δημιουργήθηκε ένα εννιάλεπτο υλικό παρουσίασης, το οποίο στάλθηκε στην αγορά των Καννών. Ακολούθησαν οι επαφές με το Netflix, που οδήγησαν στην πρώτη συμφωνία διεθνούς διανομής. Η συζήτηση επεκτάθηκε και στα πρώτα χρόνια της επαγγελματικής του ζωής, όταν προσπαθούσε να πείσει τους ανθρώπους της τηλεόρασης να εμπιστευτούν τις ιδέες του. Θυμήθηκε τις συνεχείς τηλεφωνικές επικοινωνίες, τις πόρτες που χρειάστηκε να χτυπήσει και την επιμονή του να γράφει και να σκηνοθετεί τις δικές του ιστορίες.

Η παρουσία του ως ambassador της Αγοράς τού έδωσε την ευκαιρία να μιλήσει και για τη σημασία της στήριξης των νέων δημιουργών. «Σκεφτόμουν πόσο ωραίο θα ήταν να υπήρχε η Αγορά όταν εγώ ήμουν νέος», ανέφερε, εξηγώντας ότι οι επαφές με ανθρώπους της διεθνούς κινηματογραφικής βιομηχανίας μπορούν να ανοίξουν σημαντικές επαγγελματικές ευκαιρίες. Για τον ίδιο, η επιτυχία ενός έργου δεν εξαρτάται αποκλειστικά από την ποιότητά του. Χρειάζεται επιμονή, κατάλληλους συνεργάτες, σωστή συγκυρία και πολλές φορές τύχη. «Εγώ θυμάμαι να χτυπάω πόρτες μέχρι και την προηγούμενη εβδομάδα», είπε, θέλοντας να εξηγήσει ότι η προσπάθεια συνεχίζεται ακόμη και όταν ένας δημιουργός έχει ήδη καταφέρει να αποκτήσει διεθνή αναγνώριση.

Πλέον, μετά από πέντε χρόνια αφοσίωσης στο «Maestro», ετοιμάζει τα επόμενα επαγγελματικά του βήματα. Αποκάλυψε ότι έχει αρχίσει να δουλεύει πάνω σε ένα νέο σενάριο, με στόχο να γράψει και να σκηνοθετήσει την τρίτη κινηματογραφική του ταινία, μετά το «Αν» και το «Ένας άλλος κόσμος». Προς το τέλος της συνάντησης, μίλησε με προσωπικό τόνο για τη σχέση του με τη δουλειά του. «Τα έργα, ό,τι έχω φτιάξει, καλά, κακά, μέτρια, με αφέλεια, καλύτερα, κάποια χειρότερα, ό,τι και να είναι, είναι ένα παζλ της δικής μου της ζωής», είπε, προσθέτοντας ότι η δημιουργία αποτελεί για εκείνον μια εσωτερική ανάγκη.

Το θερμό χειροκρότημα στον Σταύρο Ξαρχάκο 

Μία από τις πιο συγκινητικές στιγμές των πρώτων ημερών ήταν η τιμητική εκδήλωση για τον Σταύρο Ξαρχάκο, το απόγευμα του Σαββάτου (7/11), στο Ολύμπιον. Το φεστιβάλ αποφάσισε να απονείμει στον σπουδαίο συνθέτη, μαέστρο και ενορχηστρωτή τον τιμητικό Χρυσό Αλέξανδρο για τη συνολική προσφορά του στον κινηματογράφο και τον ελληνικό πολιτισμό. Ο ίδιος, ωστόσο, δεν κατάφερε να ταξιδέψει στη Θεσσαλονίκη εξαιτίας μιας αδιαθεσίας.

Παρότι απουσίαζε, οι θεατές που είχαν γεμίσει την αίθουσα τον τίμησαν με ένα θερμό και παρατεταμένο χειροκρότημα. Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης ανακοίνωσε ότι το βραβείο θα του παραδοθεί στην Αθήνα, όταν το επιτρέψουν οι συνθήκες. Σε μήνυμά του προς τους διοργανωτές, ο Σταύρος Ξαρχάκος εξέφρασε τη συγκίνησή του για την τιμή, αλλά και τη λύπη του που δεν μπόρεσε να βρεθεί κοντά στο κοινό. «Η απουσία μου, ωστόσο, δεν μειώνει στο ελάχιστο τη χαρά, την ευγνωμοσύνη και τη συγκίνησή μου», ανέφερε, ευχαριστώντας τους ανθρώπους του Φεστιβάλ.

Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης υπενθύμισε ότι ο συνθέτης ήταν μόλις 23 ετών όταν, το 1962, έγραψε το τραγούδι «Τα δάκρυά μου είναι καυτά» για την ταινία «Το ταξίδι» του Ντίνου Δημόπουλου, κάνοντας το πρώτο του βήμα στη σύνθεση κινηματογραφικής μουσικής. Αναφέρθηκε ακόμη στην ικανότητά του να συνδυάζει διαφορετικά μουσικά είδη, από το λαϊκό τραγούδι μέχρι την τζαζ, τα μπλουζ και την κλασική μουσική, δημιουργώντας συνθέσεις που συχνά απέκτησαν τη δική τους ζωή πέρα από τις ταινίες για τις οποίες γράφτηκαν.

Ξεχωριστή στιγμή της βραδιάς ήταν η παρουσία της Θέμιδας Μπαζάκα, η οποία μοιράστηκε με το κοινό μια άγνωστη ιστορία από τα πρώτα επαγγελματικά της βήματα. Η ηθοποιός ήταν μόλις 22 ετών όταν συμμετείχε στο «Ρεμπέτικο» του Κώστα Φέρρη. Όπως θυμήθηκε, κάποια στιγμή της ανακοίνωσαν ότι ο Σταύρος Ξαρχάκος ήθελε να τη συναντήσει για να τη δοκιμάσει στο τραγούδι.

Η ίδια πήγε στο σπίτι του γεμάτη αγωνία. Ο συνθέτης κάθισε στο πιάνο, άρχισε να παίζει μια μελωδία και της ζήτησε να τραγουδήσει. Η νεαρή τότε ηθοποιός, όμως, ήταν τόσο αγχωμένη που δεν κατάφερε να βγάλει φωνή. «Λοιπόν, δεν θα πεις τραγούδι», της είπε εκείνος. «Κι ευτυχώς, τα πήγα καλύτερα με την υποκριτική και πήρα αυτό το βραβείο», σχολίασε με χιούμορ η Μπαζάκα, αναφερόμενη στο Βραβείο Β΄ Γυναικείου Ρόλου που απέσπασε τότε στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης για την ερμηνεία της. Το τραγούδι που είχε κληθεί να ερμηνεύσει ήταν το «Πρακτορείο», το οποίο τελικά τραγούδησε ο ίδιος ο Ξαρχάκος.

Η εκδήλωση ολοκληρώθηκε με την προβολή του «Ρεμπέτικου» (1983) του Κώστα Φέρρη, ενός από τα σημαντικότερα έργα του ελληνικού κινηματογράφου, στο οποίο η μουσική του Ξαρχάκου έχει καθοριστικό ρόλο. Περισσότερα από σαράντα χρόνια μετά την πρώτη προβολή του, το «Ρεμπέτικο» επέστρεψε στη μεγάλη οθόνη του Ολύμπιον, προσφέροντας την ευκαιρία στους παλαιότερους θεατές να το ξαναδούν και στους νεότερους να ανακαλύψουν μια ταινία που συνδέθηκε με μια ολόκληρη εποχή του ελληνικού σινεμά.

Ο Όλιβερ Λάσε έφερε την έρημο στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης

Ένα άλλο πρόσωπο που συγκέντρωσε μεγάλο ενδιαφέρον ήταν ο Όλιβερ Λάσε, ο Γαλικιανός σκηνοθέτης του «Sirat», ο οποίος βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη με αφορμή το μεγάλο αφιέρωμα «Καλώς ήρθατε στην έρημο». Ο δημιουργός ανέλαβε τον ρόλο του προσκεκλημένου επιμελητή του αφιερώματος, επιλέγοντας ταινίες που προσεγγίζουν την έρημο από διαφορετικές οπτικές. Το πρόγραμμα συνοδεύεται από εκθέσεις και οπτικοακουστικές εγκαταστάσεις, μεταφέροντας το ενδιαφέρον και έξω από τις κινηματογραφικές αίθουσες.

Το Σάββατο (7/11), ο Λάσε βρέθηκε στο MOMUS–Πειραματικό Κέντρο Τεχνών, στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, για τα εγκαίνια της εγκατάστασης, η οποία παρουσιάζεται για πρώτη φορά εκτός Ισπανίας. Το έργο είχε δημιουργηθεί για το Museo Reina Sofia της Μαδρίτης και συνδέεται με την έρευνα που πραγματοποίησε ο σκηνοθέτης για το «Sirat». Συνδυάζει κινηματογραφικές εικόνες, ήχο και στοιχεία από το φυσικό τοπίο, προσεγγίζοντας θέματα που σχετίζονται με την πίστη, το ανθρώπινο σώμα και την αναζήτηση του ιερού.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η χρήση του ήχου. Ένα μεγάλο ηχοσύστημα βρίσκεται στο εσωτερικό της εγκατάστασης, ενώ οι εικόνες παραπέμπουν σε ερημικά τοπία και θρησκευτικούς χώρους. Ο Λάσε εξήγησε ότι επιθυμούσε το ηχοσύστημα να βρίσκεται μέσα στο έργο, ώστε ο χώρος να θυμίζει ναό. Παράλληλα, μίλησε για τη διαφορετική ελευθερία που αποκτά ένας καλλιτέχνης όταν εργάζεται σε ένα μουσείο. «Ως κινηματογραφιστής, πάντα φοβάμαι μήπως δεν μπορέσω με τις εικόνες μου να ξεπεράσω αυτό το όριο», ανέφερε, εξηγώντας ότι οι εκθέσεις τού δίνουν τη δυνατότητα να δοκιμάζει πράγματα που δεν μπορεί να πραγματοποιήσει με τον ίδιο τρόπο στον κινηματογράφο.

Ο σκηνοθέτης στάθηκε και στην παρουσία ενός πληγωμένου τοπίου μέσα στην εγκατάσταση, εκφράζοντας την επιθυμία αυτό να λειτουργήσει ως αφορμή ώστε οι επισκέπτες να σκεφτούν τα τραύματα που κουβαλούν οι άνθρωποι. Στα εγκαίνια παρευρέθηκαν επίσης ο Ορέστης Ανδρεαδάκης και η νέα καλλιτεχνική διευθύντρια του MOMUS–Πειραματικού Κέντρου Τεχνών, Σοφία Ελίζα Μπουράτση, η οποία μίλησε για τη συνεργασία των δύο οργανισμών και τη σημασία της παρουσίασης του έργου στη Θεσσαλονίκη.

Παράλληλα, στην είσοδο του λιμανιού λειτουργεί η πολυμεσική εγκατάσταση «Καλώς ήρθατε στην έρημο ΙΙ – Δεν θα μας βρουν;». Εκεί οι επισκέπτες συναντούν άμμο, χάρτες μεγάλων ερημικών εκτάσεων, φωτογραφίες, ψηφιακά έργα και αποσπάσματα που συνδέονται με τις θεματικές του αφιερώματος. Τον χώρο συνοδεύει η ηλεκτρονική μουσική του Kangding Ray, ο οποίος υπογράφει και το soundtrack του «Sirat». Οι δύο εγκαταστάσεις θα παραμείνουν ανοιχτές μέχρι τις 15 Νοεμβρίου, με ελεύθερη είσοδο.

Ο Κλες Μπανγκ και τα πέντε χρόνια αναμονής

Ανάμεσα στις διεθνείς παρουσίες των πρώτων ημερών ξεχώρισε και εκείνη του Κλες Μπανγκ, του Δανού ηθοποιού που βρέθηκε στη Θεσσαλονίκη μαζί με τον σκηνοθέτη Φέλιξ Ράνταου για την προβολή της ταινίας «Εγώ είναι ένας άλλος». Η προβολή πραγματοποιήθηκε το Σάββατο (7/11), στο κατάμεστο Ολύμπιον, και ακολούθησε συζήτηση με τους δύο συντελεστές. Η ταινία επιστρέφει στις δεκαετίες του '40 και του '50, εξετάζοντας ζητήματα ιστορικής μνήμης, προσωπικής φιλοδοξίας και διαστρέβλωσης της αλήθειας. Στο επίκεντρο βρίσκεται ένας αμφιλεγόμενος χαρακτήρας που επιθυμεί να εξασφαλίσει τη θέση του στην Ιστορία, ακόμη κι αν χρειαστεί να παρουσιάσει τα γεγονότα με τρόπο που εξυπηρετεί τον ίδιο.

Ο Ράνταου εξήγησε ότι δεν ήθελε να γυρίσει απλώς μια ταινία εποχής. Τον ενδιέφερε να δείξει πώς οι μηχανισμοί με τους οποίους αλλοιώνεται η αλήθεια εξακολουθούν να λειτουργούν και σήμερα. Ο Κλες Μπανγκ, από την πλευρά του, μίλησε για την ανάγκη του ανθρώπου να αναγνωρίζεται και να αφήνει πίσω του κάτι για το οποίο θα τον θυμούνται. Αναφέρθηκε επίσης στις δυσκολίες που αντιμετώπισε η παραγωγή, αποκαλύπτοντας ότι χρειάστηκαν σχεδόν πέντε χρόνια για να εξασφαλιστεί κρατική χρηματοδότηση από τη Γερμανία.

Όπως εξήγησε, ένας από τους λόγους ήταν ο τρόπος με τον οποίο η ιστορία προσέγγιζε τον Χάινριχ Χίμλερ και τα γεγονότα της ναζιστικής περιόδου. Η μεγάλη αυτή αναμονή επηρέασε ακόμη και το σενάριο. Ο σκηνοθέτης αποκάλυψε ότι αρχικά είχε τοποθετήσει την ιστορία σε ένα σπίτι στη γερμανική ύπαιθρο, προτού αποφασίσει να μεταφέρει τη δράση μέσα σε ένα τρένο. Η αλλαγή αποδείχθηκε καθοριστική, καθώς ο περιορισμένος χώρος ενίσχυσε την αίσθηση εγκλωβισμού των χαρακτήρων. Η προβολή στη Θεσσαλονίκη ήταν μόλις η δεύτερη παρουσίαση της ταινίας μετά το Φεστιβάλ του Λοκάρνο.

Η Θεσσαλονίκη ζει και έξω από τις κινηματογραφικές αίθουσες

Πέρα από τις προβολές και τις συζητήσεις, το φεστιβάλ εξακολουθεί να αλλάζει για λίγες ημέρες την καθημερινότητα της Θεσσαλονίκης. Στην πλατεία Αριστοτέλους, στους δρόμους γύρω από το Ολύμπιον και στις αποθήκες του λιμανιού συναντιούνται κινηματογραφιστές, δημοσιογράφοι, φοιτητές και θεατές που αναζητούν την επόμενη ταινία που θα παρακολουθήσουν. Οι συζητήσεις συνεχίζονται μετά το τέλος των προβολών, ενώ το ενδιαφέρον για τις νέες κινηματογραφικές παραγωγές συνυπάρχει με την επιθυμία του κοινού να γνωρίσει από κοντά τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από αυτές.

Αυτή είναι και μία από τις σημαντικότερες πλευρές του θεσμού. Δίνει τη δυνατότητα σε μια νέα παραγωγή να συναντήσει το κοινό της, σε έναν καταξιωμένο καλλιτέχνη να μιλήσει για τη δουλειά του και σε νέους δημιουργούς να έρθουν σε επαφή με επαγγελματίες από διαφορετικές χώρες. Το πρόγραμμα των επόμενων ημερών περιλαμβάνει ακόμη περισσότερες κινηματογραφικές συναντήσεις, ανάμεσά τους το αφιέρωμα και την τιμητική βράβευση του Νίκου Γραμματικού, καθώς και εκδηλώσεις με σημαντικές προσωπικότητες του διεθνούς σινεμά.