67ο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης: Ο Παπαδιαμάντης και ένας gay influencer που κινδυνεύει να γίνει straight

Το Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης δίνει κάθε χρόνο στο κοινό την ευκαιρία να ανακαλύψει ταινίες που δύσκολα θα έβρισκαν θέση στις εμπορικές αίθουσες. Στο πρόγραμμά του συναντά κανείς έργα από διαφορετικές χώρες, κινηματογραφικές σχολές και είδη, πολλές φορές από δημιουργούς που βρίσκονται ακόμη στην αρχή ή από παραγωγές που δεν έχουν τη δυνατότητα να φτάσουν εύκολα σε ένα μεγάλο κοινό.

Αυτό ισχύει ακόμη περισσότερο για τις μεγάλου μήκους ταινίες animation. Η δημιουργία τους απαιτεί πολύ χρόνο, μεγάλο αριθμό εξειδικευμένων συνεργατών και ένα σημαντικό μπάτζετ. Από τον σχεδιασμό των χαρακτήρων και των χώρων μέχρι το storyboard, την κατασκευή μοντέλων, το animation, τον φωτισμό, το rendering, τις ηχογραφήσεις και το post production, κάθε στάδιο χρειάζεται μήνες δουλειάς. Στην Ελλάδα, όπου η κινηματογραφική αγορά είναι μικρή και οι διαθέσιμοι πόροι περιορισμένοι, ένα τέτοιο εγχείρημα γίνεται ακόμη δυσκολότερο.

Μέσα στο φετινό πρόγραμμα ξεχωρίσαμε δύο μεγάλου μήκους animation. Η «Σταχομαζώχτρα» του Παναγιώτη Ράππα επιστρέφει στον κόσμο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και σε μια Ελλάδα άλλης εποχής, μέσα από ήρωες που διατηρούν την αίσθηση του πηλού και μια εικόνα που μοιάζει να έχει φτιαχτεί από γη και χώμα. Είναι μια ελληνική παραγωγή που χρειάστηκε χρόνια για να φτάσει μέχρι τη μεγάλη οθόνη και επιλέγει συνειδητά έναν πιο αργό ρυθμό, αφήνοντας χώρο στο κείμενο, στα πρόσωπα και στην εποχή που περιγράφει.

Στον αντίποδα, το γαλλικό «Jim Queen – Φουσκωτή Θεά» των Marco Nguyen και Nicolas Athane κινείται με πιο γρήγορους ρυθμούς, γεμίζει την οθόνη με χρώμα και χρησιμοποιεί την υπερβολή, το σεξ και το χιούμορ για να σατιρίσει την εικόνα, τα σώματα, τα social media και τα στερεότυπα γύρω από τη γκέι και τη στρέιτ ζωή. Στο κέντρο της βρίσκεται μια απολύτως παράλογη ιδέα, ένας ιός που μετατρέπει τους ομοφυλόφιλους άνδρες σε ετερόφυλους, και ακριβώς μέσα από αυτή την υπερβολή βρίσκει τον τρόπο να μιλήσει για τη σεξουαλικότητα και την ανάγκη να ανήκεις κάπου. Δύο ταινίες με εντελώς διαφορετική αισθητική και θεματολογία, που δείχνουν πόσο ανοιχτό και ευέλικτο μέσο μπορεί να γίνει το animation όταν ξεφεύγει από την ιδέα ότι απευθύνεται κυρίως σε παιδιά και αντιμετωπίζεται ως ένας ακόμη τρόπος κινηματογραφικής έκφρασης.

Ο Παπαδιαμάντης γίνεται animation

Η «Σταχομαζώχτρα», που έκανε την παγκόσμιά της πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, βασίζεται στο ομώνυμο έργο του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και διαρκεί 72 λεπτά. Ο Παναγιώτης Ράππας υπογράφει το σενάριο και τη σκηνοθεσία, ενώ στις φωνές των χαρακτήρων συναντάμε μεταξύ άλλων τη Ματίνα Ντούσκου, την Όλια Λαζαρίδου, τον Αντώνη Καφετζόπουλο, τον Στέλιο Μάινα και τον Βασίλη Μαγουλιώτη. Παραμονή Χριστουγέννων, σε ένα μικρό χιονισμένο νησί του Αιγαίου, η ηλικιωμένη Αχτίτσα προσπαθεί να μεγαλώσει τα δύο ορφανά εγγόνια της. Τα χρήματα είναι ελάχιστα, ο χειμώνας δύσκολος και η καθημερινότητα απαιτεί έναν συνεχή αγώνα για τα απολύτως απαραίτητα. Δίπλα της βρίσκεται η Ζερμπινιώ, μια γυναίκα που προσπαθεί να τη βοηθήσει όσο μπορεί. Μια επιταγή που φτάνει από τον γιο της στην Αμερική μοιάζει ξαφνικά να αλλάζει τα πάντα. Μόνο που η Αχτίτσα δεν γνωρίζει την πραγματική αξία της και ο παντοπώλης του χωριού προσπαθεί να εκμεταλλευτεί την άγνοιά της. Η εμφάνιση ενός εμπόρου από τη Σύρο θα αλλάξει τελικά την κατάσταση.

Η ιστορία είναι απλή και η ταινία δεν προσπαθεί να την κάνει μεγαλύτερη απ’ όσο χρειάζεται. Εκεί βρίσκεται και ένα από τα βασικά της πλεονεκτήματα. Ο Παναγιώτης Ράππας ενδιαφέρεται περισσότερο για τους ανθρώπους, την καθημερινότητά τους και τον τρόπο με τον οποίο μια μικρή κοινότητα μπορεί να γίνει δίχτυ προστασίας για κάποιον που βρίσκεται σε ανάγκη. Η Αχτίτσα δεν παρουσιάζεται ως ηρωίδα με τη συμβατική έννοια. Είναι μια ηλικιωμένη γυναίκα που πρέπει να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για τα εγγόνια της και να επιβιώσει σε μια κοινωνία όπου η φτώχεια αφήνει τους ανθρώπους εύκολα εκτεθειμένους στην εκμετάλλευση.

Η Ματίνα Ντούσκου, που δανείζει τη φωνή της στην Αχτίτσα, αποκάλυψε στο Q&A μετά την προβολή ότι αρχικά δεν ήταν σίγουρη αν της ταίριαζε ο ρόλος. Στην πορεία, όμως, άρχισε να βλέπει διαφορετικά την ηρωίδα και να εκτιμά περισσότερο τη δύναμη ενός ανθρώπου αυτής της ηλικίας. Όπως ανέφερε, έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στον κινηματογράφο κυρίως νεότερους ήρωες. Η Αχτίτσα, όμως, είναι μια γυναίκα που έχει περάσει πολλά, έχει χάσει πολλά και παρ’ όλα αυτά συνεχίζει. Έχει ελάχιστα στη διάθεσή της, αλλά έχει μάθει να αντέχει και να προχωρά. Και αυτό είναι ένα από τα πιο δυνατά στοιχεία της «Σταχομαζώχτρας». Η ταινία δεν κοιτά την Αχτίτσα με λύπηση, αλλά ως μια γυναίκα που έχει μάθει να επιβιώνει μέσα σε μια δύσκολη ζωή.

Οι γυναίκες που κρατούσαν τα νησιά όρθια

Η επιλογή αυτής της ιστορίας συνδέεται άμεσα και με τις προσωπικές μνήμες του Παναγιώτη Ράππα. Στο Q&A, ο σκηνοθέτης θυμήθηκε πως, όταν μεγάλωνε στην Ύδρα, έβλεπε συχνά γυναίκες να φεύγουν από το σπίτι της μητέρας του κρατώντας μπουκάλια με λάδι. Ως παιδί πίστευε ότι το έπαιρναν για να ανάψουν τα καντήλια. Χρόνια αργότερα, όταν ξανασυζήτησε αυτή την εικόνα με τη μητέρα του, έμαθε ότι το λάδι ήταν για να μπορέσουν αυτές οι γυναίκες να μαγειρέψουν. Από αυτή τη μικρή ανάμνηση άρχισε να σκέφτεται περισσότερο τη ζωή στα ελληνικά νησιά πέρα από την εικόνα που γνωρίζουμε σήμερα ως επισκέπτες. Όχι τα νησιά του καλοκαιριού, αλλά εκείνα του χειμώνα, ειδικά πριν από πενήντα ή εκατό χρόνια.

Σε πολλές οικογένειες οι άνδρες ήταν ναυτικοί και έλειπαν για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Οι γυναίκες έμεναν πίσω και αναλάμβαναν σχεδόν ολόκληρο το βάρος της οικογένειας. Τα παιδιά, το σπίτι, τα οικονομικά προβλήματα και πολλές φορές την ίδια την επιβίωση. Ψάχνοντας περισσότερο αυτή την πραγματικότητα, ο Ράππας επέστρεψε στον Παπαδιαμάντη, επειδή στα έργα του αναγνώρισε και κάτι ακόμη που τον ενδιέφερε πολύ. Τα δίκτυα αλληλοϋποστήριξης που δημιουργούσαν αυτές οι γυναίκες μεταξύ τους. Αυτή η πλευρά υπάρχει έντονα και στη «Σταχομαζώχτρα». Η φτώχεια δεν εξωραΐζεται, ούτε παρουσιάζεται ως κάτι γραφικό. Το χωριό έχει σκληρότητα, εκμετάλλευση και αδικία, υπάρχουν όμως και άνθρωποι που στέκονται δίπλα ο ένας στον άλλον.

Η «Σταχομαζώχτρα» αποφεύγει συνειδητά τον γρήγορο ρυθμό που συναντάμε σε πολλά σύγχρονα animation. Στο Q&A, όταν μια θεατής σχολίασε τις παύσεις στους διαλόγους, ο Παναγιώτης Ράππας εξήγησε ότι αυτή ήταν ακριβώς η πρόθεσή του. «Ήθελα η ταινία να αναπνέει» είπε, τονίζοντας ότι ήθελε κάθε φράση να έχει τον χρόνο της. Η επιλογή αυτή μπορεί αρχικά να ξενίσει, ενώ σε ορισμένα σημεία η προσήλωση στο κείμενο του Παπαδιαμάντη κάνει την ταινία πιο στατική απ’ όσο θα χρειαζόταν. Παρ’ όλα αυτά, ο συγκεκριμένος ρυθμός είναι οργανικό μέρος της αισθητικής της.

Ήρωες με αδρή, χειροποίητη όψη

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει και η εικόνα της ταινίας. Παρότι πρόκειται για 3D animation, οι ήρωες έχουν μια αδρή, χειροποίητη όψη που θυμίζει stop motion. Η επιλογή αυτή ήταν απολύτως συνειδητή. Τα σχέδια των ηρώων έγιναν από τον Uli Meyer και στη συνέχεια ο David Stoten τα μετέτρεψε σε γλυπτά από πηλό. Τα γλυπτά σκαναρίστηκαν και πάνω σε αυτά η ελληνική Mascista δημιούργησε τα 3D μοντέλα, διατηρώντας όσο γινόταν την υφή και τις ατέλειες του αρχικού υλικού. Ο Παναγιώτης Ράππας ήθελε να αποφύγει μια εικόνα υπερβολικά λεία και γυαλιστερή. Όπως εξήγησε, η ζωή αυτών των ανθρώπων ήταν σκληρή και ήθελε κάτι από αυτή τη σκληρότητα να περνά και στην όψη της ταινίας. Γι’ αυτό οι μορφές διατηρούν κάτι τραχύ, γήινο και ατελές, στοιχείο που τις απομακρύνει από τη γνώριμη αισθητική πολλών σύγχρονων παιδικών animation.

Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και η μουσική του Φλώρου Φλωρίδη, που συνδυάζει παραδοσιακά στοιχεία με αναφορές στη βυζαντινή μουσική. Ο σκηνοθέτης τού είχε ζητήσει κάτι πολύ συγκεκριμένο, όπως είπε, να μπορεί να ακούει «την αναπνοή του ανθρώπου μέσα από ένα όργανο». Η μουσική λειτουργεί έτσι σαν συνέχεια της εικόνας, κρατώντας την ταινία κοντά στον κόσμο και στην εποχή που θέλει να αποδώσει.

Η διαδρομή της «Σταχομαζώχτρας» μέχρι τη μεγάλη οθόνη ήταν μεγάλη. Η ιδέα, όπως αποκάλυψε ο Ράππας, υπήρχε στο μυαλό του ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, ενώ γύρω στο 2012 έγινε η πρώτη σοβαρή προσπάθεια να προχωρήσει η παραγωγή. Το σχέδιο σταμάτησε και χρειάστηκαν αρκετά χρόνια μέχρι να ξαναμπεί σε τροχιά. Από τη στιγμή που εξασφαλίστηκε η χρηματοδότηση, η τελική παραγωγή ολοκληρώθηκε σε περίπου ενάμιση χρόνο. Ο σκηνοθέτης, άλλωστε, έχει μακρά σχέση με το ελληνικό animation. Ανάμεσα στις προηγούμενες δουλειές του βρίσκεται και το «Ένα Δέντρο Μια Φορά», βασισμένο στο έργο του Ευγένιου Τριβιζά, το οποίο είχε διακριθεί από την EBU. Η «Σταχομαζώχτρα» θα κυκλοφορήσει στις ελληνικές αίθουσες στις 17 Δεκεμβρίου 2026, σε διανομή της Feelgood.

Το Ολύμπιον έγινε ένα μεγάλο queer πάρτι

Παράλληλα, είδαμε το γαλλικό «Jim Queen – Φουσκωτή Θεά» των Marco Nguyen και Nicolas Athane σε μια κατάμεστη αίθουσα του Ολύμπιον, με το κοινό να συμμετέχει σχεδόν από την πρώτη στιγμή. Τα γέλια ήταν συνεχόμενα, τα χειροκροτήματα έρχονταν αυθόρμητα, ενώ σε ορισμένες από τις μουσικές σκηνές αρκετοί χόρευαν και τραγουδούσαν μαζί με την ταινία. Για περίπου μιάμιση ώρα, η προβολή έμοιαζε περισσότερο με πάρτι παρά με μια συνηθισμένη βραδιά στο σινεμά. Και το ίδιο το «Jim Queen» ευνοεί ακριβώς αυτή την αντίδραση. Πολύχρωμο, γρήγορο, προκλητικό και βαθιά queer, μεταφέρει τη δράση στο σημερινό Παρίσι και συστήνει τον Jim, έναν διάσημο gay influencer που έχει χτίσει σχεδόν ολόκληρη τη ζωή του πάνω στην εικόνα, το σώμα και τη δημοτικότητά του.

Μέχρι που εμφανίζεται η «ετεροφυλοφιλία», ένας μυστηριώδης ιός που μετατρέπει τους γκέι άνδρες σε στρέιτ. Από εκεί και πέρα, η ταινία αφήνεται με μεγάλη χαρά στην υπερβολή. Οι κοιλιακοί εξαφανίζονται, το ενδιαφέρον για το ποδόσφαιρο εμφανίζεται ξαφνικά, οι followers εγκαταλείπουν τον Jim και όσα μέχρι τότε θεωρούσε δεδομένα αρχίζουν να καταρρέουν. Η ιδέα είναι επίτηδες εξωφρενική και οι δημιουργοί τη χρησιμοποιούν για να παίξουν με τα στερεότυπα της γκέι και της στρέιτ ζωής, επιστρατεύοντας το σεξ, τη μουσική και ένα χιούμορ που συχνά φτάνει στα άκρα. 

Οι δύο δημιουργοί χρησιμοποιούν σχεδόν κάθε στερεότυπο που μπορεί να συνδεθεί με τη γκέι ανδρική κουλτούρα. Τα γυμναστήρια, τα τέλεια σώματα, οι εφαρμογές γνωριμιών, τα fetishes, τα sex toys, τα party boys, οι tops και οι bottoms γίνονται συνεχώς αντικείμενο αστείων. Ταυτόχρονα, η στρέιτ ζωή αντιμετωπίζεται με την ίδια διάθεση. Ποδόσφαιρο, οικογένεια, πατρότητα, συντηρητισμός και η εμμονή με μια πολύ συγκεκριμένη εικόνα της «κανονικότητας» μπαίνουν επίσης στο στόχαστρο. Αυτό είναι και ένα από τα πιο διασκεδαστικά στοιχεία της ταινίας. Δεν αντιμετωπίζει την queer κοινότητα σαν κάτι που πρέπει να παρουσιαστεί μόνο με σοβαρότητα ή με έναν διαρκή φόβο μήπως κάποιος προσβληθεί. Την αγαπά αρκετά ώστε να μπορεί και να την κοροϊδέψει.

Το αποτέλεσμα θυμίζει σε σημεία τη λογική του «South Park» ή του «Rick and Morty», με πολύχρωμο σχέδιο, γρήγορες ατάκες και μια διάθεση να σπρώξει κάθε αστείο λίγο παραπάνω απ' όσο περιμένεις. Φυσικά, δεν λειτουργούν όλα τα αστεία το ίδιο καλά. Η ταινία συχνά βασίζεται τόσο πολύ στα στερεότυπα ώστε ορισμένα αστεία γίνονται προβλέψιμα. Και η ιστορία της είναι τελικά πολύ πιο απλή από τον κόσμο που έχει χτίσει γύρω της. 

Πρεμιέρες στις Κάννες

Η «ετεροφυλοφιλία» είναι φυσικά μια γελοία επινόηση. Δεν είναι όμως δύσκολο να καταλάβει κανείς τι υπάρχει από πίσω. Η ιδέα μιας «ασθένειας» που συνδέεται με τη σεξουαλικότητα φέρνει αναπόφευκτα στο μυαλό τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίστηκε η γκέι κοινότητα στις πρώτες δεκαετίες της επιδημίας του AIDS. Η ταινία χρησιμοποιεί αυτό το ιστορικό γεγονός, μόνο που αναποδογυρίζει εντελώς τους όρους. Αυτή τη φορά ο «κίνδυνος» είναι να γίνει κάποιος στρέιτ. Το αστείο λειτουργεί επειδή μεταφέρει για λίγο τη λογική του κοινωνικού στιγματισμού στην πλευρά που θεωρείται η «κανονική». Και όσο παράλογο κι αν είναι το εύρημα, η ταινία καταφέρνει να μιλήσει για τη σεξουαλικότητα, την αποδοχή, την πίεση του σώματος και την ανάγκη να ανήκεις κάπου.

Ο Jim στην αρχή είναι σχεδόν αντιπαθής. Νάρκισσος, απορροφημένος από την εικόνα του και απόλυτα εξαρτημένος από την επιβεβαίωση των άλλων. Όταν όλα αυτά εξαφανίζονται, αναγκάζεται για πρώτη φορά να δει τι μένει όταν το σώμα, η δημοφιλία και οι followers παύουν να λειτουργούν ως ταυτότητα. Δίπλα του, ο Lucien είναι ακριβώς το αντίθετο. Ντροπαλός, ανασφαλής και κρυμμένος από την ίδια τη ζωή του. Η σχέση των δύο δίνει τελικά στην ταινία το συναίσθημα που χρειάζεται ώστε να μην εξαντληθεί σε μια μεγάλη σειρά από σεξουαλικά αστεία.

Έχει ενδιαφέρον και ο τρόπος με τον οποίο γεννήθηκε η ιδέα. Ο Marco Nguyen και ο σεναριογράφος Simon Balteaux άρχισαν να παίζουν με την ιδέα πριν από περίπου επτά χρόνια. Στην αρχή, όπως έχουν εξηγήσει, επρόκειτο κυρίως για ένα αστείο βασισμένο στην αντιστροφή των κοινωνικών κανόνων. Με το πέρασμα των χρόνων και καθώς τα ζητήματα γύρω από τη ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα αποκτούσαν όλο και πιο έντονη πολιτική διάσταση, το ίδιο αστείο απέκτησε διαφορετικό βάρος. Η δημιουργία της ταινίας δεν ήταν εύκολη. Οι δημιουργοί έχουν περιγράψει μια πολυετή προσπάθεια χρηματοδότησης, κατά την οποία αρκετοί ενδιαφερόμενοι θεωρούσαν το σχέδιο υπερβολικά «γκέι» για να μπορεί να αποκτήσει ευρύ κοινό. Τελικά, η ταινία ολοκληρώθηκε από τη Bobbypills και την Umedia και έκανε πρεμιέρα στις μεταμεσονύκτιες προβολές του Φεστιβάλ Καννών το 2026.

Φεύγοντας από τις δύο προβολές, αυτό που έμενε ήταν κυρίως η χαρά της ανακάλυψης. Από τη μια, μια ελληνική παραγωγή που χρειάστηκε δεκαετίες για να φτάσει στη μεγάλη οθόνη και βρήκε στον Παπαδιαμάντη το υλικό για να φτιάξει έναν ολόκληρο κόσμο. Από την άλλη, μια ακραία queer κωμωδία που κατάφερε να μετατρέψει μια κατάμεστη αίθουσα του Ολύμπιον σε πάρτι. Και κάπου εκεί βρίσκεται ίσως ένας από τους βασικούς λόγους που επιστρέφουμε κάθε χρόνο στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης — για να συναντήσουμε ταινίες που πιθανότατα δεν θα επιλέγαμε μόνοι μας και τελικά να βγούμε από την αίθουσα έχοντας βρει κάτι που δεν περιμέναμε.