Ξενάγηση στα αρχαία μεταλλεία της Λαυρεωτικής: Εκεί όπου το φυσικό κάλλος, η μεταλλευτική ιστορία και ο γεωλογικός πλούτος συναντώνται

Κοιλάδες και μικρές πεδιάδες πλαισιώνουν τη Λαυρεωτική, τη χερσόνησο που απολήγει στο ακρωτήριο του Σουνίου, στο υψηλότερο σημείο του οποίου δεσπόζει ο ναός του Ποσειδώνα. Αλλά η Λαυρεωτική δεν είναι μόνο το Σούνιο ή το πανέμορφο γειτονικό Λαύριο. Είναι κυρίως η περιοχή με τα πλούσια κοιτάσματα αργυρούχων μεταλλευμάτων, χάρις στα οποία άνθησε το αθηναϊκό κράτος στην κλασική εποχή, ενώ η επανεκμετάλλευση του 19ου αιώνα επανέφερε το μεταλλευτικό ενδιαφέρον και τα νεότερα χρόνια.

Με αφορμή και την Παγκόσμια Ημέρα Μνημείων που είναι σήμερα Σάββατο 18 Απριλίου, το ΑΠΕ-ΜΠΕ «συναντήθηκε» με τα αρχαία κατάλοιπα των μεταλλουργικών εργασιών στον αρχαιολογικό χώρο της κοιλάδας Σούριζας - Αγριλέζας. Εκεί όπου το φυσικό κάλλος, η μεταλλευτική ιστορία και ο γεωλογικός πλούτος συναντώνται, περιηγηθήκαμε από την Ελπίδα Σκέρλου, αρχαιολόγο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής.

Δρυμός 1

«Βρισκόμαστε στον Δρυμό 1, σε πολύ μικρή απόσταση από τον οικισμό του Αγίου Κωνσταντίνου, σε μια περιοχή που έχει χαρακτηριστεί ως αδόμητη, απολύτου προστασίας και ταυτόχρονα δασική. Έτσι έχουμε το σπάνιο προνόμιο να είμαστε σε ένα αλώβητο τοπίο και να μπορούμε να δούμε εγκαταστάσεις, λίγο διαφορετικές από τα συνηθισμένα: τις εγκαταστάσεις επεξεργασίας μεταλλεύματος», δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η Ελπίδα Σκέρλου στην αρχή της περιήγησής μας. Βρισκόμασταν στη θέση με τα εντυπωσιακά αρχαία μεταλλευτικά εργαστήρια η οποία, όπως και η επόμενη «στάση» μας, έχουν ονομαστεί συμβατικά Δρυμός 1 και 2, καθώς εντάσσονται στον Εθνικό Δρυμό Σουνίου, όπως χαρακτηρίστηκε το 1974 για λόγους προστασίας η ορεινή ενδοχώρα της Λαυρεωτικής.

Ο Δρυμός 1, που απέχει περίπου 4 χλμ. νότια από τον Άγιο Κωνσταντίνο (Καμάριζα), βρίσκεται στη βορειότερη από μια σειρά μικρών κοιλάδων που καταλήγουν στη μεγαλύτερη της Σούριζας. Ανασκάφηκε από την Β΄ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων διά του Ευάγγελου Κακαβογιάννη και διαμορφώθηκε με χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση. «Ως γνωστόν, η Λαυρεωτική είχε πλούσιες πηγές κυρίως αργίλου, αλλά και άλλων μεταλλευμάτων. Για την εκμετάλλευση αυτών των πόρων, που ήταν μια μεγάλη πρόσοδος για το αρχαίο ‘κράτος’ των Αθηνών, ουσιαστικά υπήρχαν τρία στάδια. Το πρώτο στάδιο δεν είναι θεατό σε κανέναν σήμερα. Είναι οι υπόγειες στοές, τις οποίες έσκαβαν για να πάρουν το πρώτο υλικό. Στον Δρυμό 1 έχουμε μεταλλευτικές εγκαταστάσεις που αφορούν το δεύτερο στάδιο επεξεργασίας μετάλλου, τα αποκαλούμενα πλυντήρια. Η πρώτη ύλη που ερχόταν μέσα από τις στοές περιλάμβανε πολύ άχρηστο υλικό. Έπρεπε λοιπόν αυτό το υλικό να καθαριστεί, προκειμένου να μείνει το μετάλλευμα το οποίο, αφού συγκεντρωνόταν, πήγαινε στους καμίνους όπου γινόταν το τελικό στάδιο της εκμετάλλευσης. Οι κάμινοι ήταν εγκαταστάσεις που κατά κανόνα βρίσκονταν κοντά στην παραλία. Εκεί έλιωναν το μετάλλευμα ώστε να παραχθεί ο καθαρός άργυρος, ο μόλυβδος κι άλλα μεταλλευτικά προϊόντα», επισήμανε η ίδια στο ΑΠΕ-ΜΠΕ.

Μέσα στον περιφραγμένο χώρο του Δρυμού 1 έχουν εντοπιστεί 13 μεταλλευτικά φρέατα από τα οποία εξορυσσόταν το κοίτασμα. Επίσης, ανακαλύφθηκαν επτά μεταλλουργικά εργαστήρια (πλυντήρια) για τον καθαρισμό του μεταλλεύματος, που χρονολογούνται τον 5ο και τον 4ο αι. π.Χ., με χρήση και τα ρωμαϊκά χρόνια. Η λειτουργία τους βασιζόταν στη συγκέντρωση και χρήση του βρόχινου νερού, το οποίο ανακυκλωνόταν ώστε να επιτευχθεί η μεγαλύτερη δυνατή οικονομία. Κάθε εργαστήριο περιελάμβανε, επίσης, έναν χώρο θρυμματισμού και άλεσης του μεταλλεύματος προκειμένου στη συνέχεια να καθαρισθεί στο πλυντήριο, καθώς και έναν χώρο πλινθοποίησης, όπου φτιάχνονταν τούβλα από το καθαρισμένο μετάλλευμα, τα οποία τροφοδοτούσαν τα καμίνια στα εργαστήρια τήξεως.

Μαζί με τις μεγάλες υπόγειες δεξαμενές (στέρνες) και την τάφρο συγκέντρωσης-απορροής των βρόχινων νερών, τα κατάλοιπα του Δρυμού 1 προσκαλούν τον επισκέπτη να ανασυστήσει, με τη βοήθεια πινακίδων και αρχαιολόγων, την επίπονη εργασία από την οποία προέκυψε η ισχύς της κλασικής Αθήνας. Γιατί τα μεταλλεία του Λαυρίου αποτέλεσαν μία από τις σπουδαιότερες πλουτοπαραγωγικές πηγές της πόλης-κράτους των Αθηνών κατά την κλασική περίοδο. Ιδιαίτερα σημαντικός ήταν ο εντοπισμός, το 483 π.Χ., στη θέση Μαρώνεια, κοντά στον Άγιο Κωνσταντίνο (Καμάριζα), πλούσιου αργυρούχου κοιτάσματος, από την εκμετάλλευση του οποίου εισέρρευσαν στο δημόσιο ταμείο 100 τάλαντα αργύρου. Έτσι έγινε δυνατόν, σύμφωνα με το σχέδιο του Θεμιστοκλή, να ναυπηγηθούν 100 τριήρεις για τον αθηναϊκό στόλο που καταναυμάχησε τον Περσικό στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ. Από τον άργυρο του Λαυρίου, εξάλλου, κόπηκε ένα από τα ισχυρότερα νομίσματα του αρχαίου κόσμου, το αθηναϊκό τετράδραχμο, γνωστό ως γλαύκα.

Δρυμός 2

Ο Δρυμός 2, που αποτελεί συνέχεια του επισκέψιμου αρχαιολογικού χώρου του Δρυμού 1, περιλαμβάνει κάτι πολύ ξεχωριστό. Δυο αρχαιολογικές διαδρομές, ελεύθερα προσβάσιμες, την «Πράσινη» κυκλική, που είναι η πιο μεγάλη (περίπου 2 χλμ, με στάσεις ανάπαυσης) και την «Μπλε» (μήκους 360 μ.), που καταλήγει σε στάση ανάπαυσης και εξυπηρετεί κινητικά εμποδιζόμενους ανθρώπους. Αρχή και των δυο διαδρομών είναι η Αγία Τριάδα Σούριζας, κοντά στον Άγιο Κωνσταντίνο.

«Βρισκόμαστε στο μέσο μιας χερσαίας διαδρομής ελεύθερης στην ύπαιθρο. Ξεκινάει από τον ναό της Αγίας Τριάδας κι έχει σημανθεί με ένα πράσινο σχοινί. Οποιοσδήποτε επισκέπτης μπορεί να την ακολουθήσει. Πρόκειται για έναν ήπιο κατηφορικά διαμορφωμένο δρόμο, όπου δεξιά και αριστερά παρατηρεί κανείς κατάλοιπα, σαν αυτά που υπάρχουν μέσα στον περιφραγμένο χώρο της Σούριζας, του Δρυμού 1 δηλαδή. Με την αρωγή συναδέλφων -επικεφαλής ήταν η κ. Μαρία Στάθη- και υπό την εποπτεία της προϊσταμένης μας κ. Ελένης Ανδρίκου, έχει γίνει μια εξαιρετική δουλειά έτσι ώστε ο επισκέπτης ερχόμενος στη φύση, να μπορεί να βλέπει μνημεία πολιτισμού ενταγμένα απολύτως στο φυσικό περιβάλλον», υπογραμμίζει η Ελπίδα Σκέρλου για τις διαδρομές που διαμορφώθηκαν, με χρηματοδότηση της ΕΕ, από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ανατολικής Αττικής εντός του αρχαιολογικού χώρου των μεταλλουργικών εργαστηρίων και μεταλλείων στην κοιλάδα της Σούριζας - Αγριλέζας Λαυρεωτικής.

«Οι επεμβάσεις είναι ήπιες αλλά υπάρχει πλήθος επεξηγηματικών πινακίδων για οποιονδήποτε θέλει να εντρυφήσει. Μπορεί ουσιαστικά, παρακολουθώντας τη διαδρομή αυτή και με τις επιλεγμένες στάσεις, να κατανοήσει πλήρως όλα τα στάδια επεξεργασίας μεταλλεύματος, από την εξόρυξή τους στις υπόγειες στοές, έως το λιώσιμό τους στις τήξεις που βρίσκονταν κοντά στις παραλιακές θέσεις. Είναι διαδρομές που δεν είναι ιδιαίτερα γνωστές στο ευρύ κοινό κι εγώ θα πρότεινα σε οποιονδήποτε έχει τη δυνατότητα να κάνει μια εκδρομή, να έρθει σε αυτή την περιοχή γιατί πραγματικά, το φυσικό τοπίο σε συνδυασμό με τα αρχαία κατάλοιπα που έχουν αναδειχθεί μπορούν να του δώσουν τη δυνατότητα μιας πλήρους ψυχαγωγίας με την ουσιαστική έννοια της λέξης», καταλήγει στο ΑΠΕ-ΜΠΕ η αρχαιολόγος.

Η κοιλάδα της Σούριζας - Αγριλέζας, που ανήκε στον αρχαίο δήμο Σουνίου, εντάσσεται στην ευρύτερη περιοχή των μεταλλείων, που εκτείνεται από το ακρωτήριο Σούνιο έως τα υψώματα της Πλάκας και από την Συντερίνα και τον Χάρακα έως το Λαύριο και τον Θορικό. Στη Σούριζα παρατηρείται η μεγαλύτερη συγκέντρωση μεταλλευτικών στοών και εργαστηρίων καθαρισμού μεταλλεύματος, που μαρτυρούν ότι επρόκειτο για σημαντικό κέντρο εξόρυξης και επεξεργασίας του αργυρούχου μεταλλεύματος.

Θορικό

Η τελευταία στάση ήταν στο Θορικό, όπου δεσπόζει ο λόφος Βελατούρι με τις δυο κορυφές. Οι ανασκαφές στο Βελατούρι αποκάλυψαν ότι ο χώρος είχε κατοικηθεί ήδη από το τέλος της Νεολιθικής εποχής (4η χιλιετία π.Χ.) και ότι έφθασε σε μεγάλη ακμή στη μεταβατική περίοδο από τη Μέση προς την Ύστερη Εποχή του Χαλκού (1700-1500 π.Χ.). Από αυτή τη λαμπρή περίοδο, που λέγεται και πρώιμη μυκηναϊκή, είναι ορατοί μνημειώδεις τάφοι (τύμβος και θολωτοί) στην κορυφή του λόφου, τα πλούσια ευρήματα των οποίων εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Έχουν επίσης εντοπιστεί οικιστικά κατάλοιπα στα ανώτερα υψώματα του λόφου, που ανάγονται στην Τελική Νεολιθική (4η χιλιετία), αλλά και στην Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, περίοδοι για τις οποίες υπάρχουν σημαντικές ενδείξεις ότι γινόταν εκμετάλλευση των επιφανειακών αρχικά μεταλλευμάτων. Αυτό το στοιχείο επιτρέπει στους αρχαιολόγους να διατυπώσουν την άποψη ότι ο Θορικός απετέλεσε μια από τις αρχαιότερες θέσεις μεταλλευτικής δραστηριότητας. Στη Στοά 3 στο Θορικό, εξάλλου, η εκμετάλλευση του ορυκτού πλούτου πιστοποιείται από την πρώιμη εποχή του Χαλκού (3η χιλιετία π.Χ.).

Από τον αρχαίο δήμο του Θορικού είναι επισκέψιμα μεγάλα τμήματα των συνοικιών, ιερά, το θέατρο με το ιδιότυπο ελλειψοειδές κοίλο, νεκροταφεία, πλυντήριο και στοά στη δυτική πλαγιά του λόφου Βελατούρι. Το αρχαίο θέατρο Θορικού, με το ιδιόμορφο σχήμα και την επιμήκη ορχήστρα του, δεσπόζει στη νότια πλαγιά του λόφου. Το θέατρο εγκαταστάθηκε σε μια περιοχή που προηγουμένως ήταν λατομείο για τον προσπορισμό ασβεστόλιθου. Σε αυτό το βαθμιδωτό, όπως είχε διαμορφωθεί, κατάλληλο για συναθροίσεις υπόβαθρο πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του πρώτου μισού του 5ου αι. π.Χ. οι πρώτες διαμορφώσεις του χώρου με επί μέρους ισοπεδώσεις. Πριν από τα μέσα του αιώνα κατασκευάστηκε ο παλαιότερος αναλημματικός τοίχος της ορχήστρας. Στο β΄ μισό του 5ου αι. οικοδομήθηκε το νεώτερο ανάλημμα για τη διαπλάτυνση της ορχήστρας, τοποθετήθηκαν τα λίθινα ειδώλια στο κοίλο και οικοδομήθηκε σε επαφή με τη δυτική πάροδο ο ναός του Διονύσου. Τον 4ο αι. κατασκευάστηκε το επιθέατρο.

Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους, η σταδιακή διαμόρφωση αντικατοπτρίζει την ευρύτερη εξέλιξη του μνημείου ως χώρου συναθροίσεων στο πλαίσιο του δημοκρατικού πολιτεύματος μετά την πολιτειακή μεταρρύθμιση του Κλεισθένη. Ευρήματα από την ορχήστρα με graffiti, ένα τμήμα δοχείου για τη μέτρηση στερεών με επιγραφή Δ]ΕΜΟ[ΣΙΟΝ και μια κύλικα με εγχάρακτο εν είδει μονογράμματος ΔΕ, οδηγούν στη βάσιμη υπόθεση ότι στο σημείο αυτό πραγματοποιούνταν και κάποιες από τις λειτουργίες της Αγοράς, ενώ πολύ πιθανόν το θέατρο να αποτελούσε τον χώρο συγκέντρωσης των πολιτών στο πλαίσιο της λειτουργίας του Δήμου.

Εντύπωση, τέλος, προκαλούν τα χαράγματα πελμάτων πάνω σε βράχο στα πλατώματα. Μήπως έγιναν από εργάτες του παρακείμενου εργαστηρίου, ενδεχομένως δούλους, ως μια ατομική έκφραση εν είδει παιγνίου; Αυτό δεν θα το μάθουμε μάλλον ποτέ. Δεν πρέπει πάντως να ξεχνάμε -όπως ειπώθηκε και σε σχετική επιστημονική διάλεξη- ότι μεγάλο μέρος της ακμής της περιοχής στηρίχθηκε στην εργασία των δούλων που εργάζονταν κάτω από πολύ σκληρές συνθήκες και χωρίς δικαιώματα.