Στο Καπνεργοστάσιο η 8η Μπιενάλε της Αθήνας - Η μεγάλη επιστροφή της σύγχρονης τέχνης με βλέμμα στο μέλλον

Η αντίστροφη μέτρηση για την 8η Μπιενάλε της Αθήνας ξεκίνησε μέσα σε κλίμα έντονης προσμονής, με τη Συνέντευξη Τύπου της Τρίτης 12 Μαΐου να σηματοδοτεί την έναρξη μιας νέας εποχής για τον σημαντικότερο θεσμό σύγχρονης τέχνης της πρωτεύουσας. Από τις 2 Απριλίου έως τις 27 Ιουνίου 2027, η Αθήνα πρόκειται να φιλοξενήσει μια διοργάνωση με διεθνή εμβέλεια, ισχυρό θεωρητικό υπόβαθρο και πολυεπίπεδη παρουσία στον δημόσιο χώρο, με κεντρικό εκθεσιακό πυρήνα το ιστορικό Καπνεργοστάσιο της Βουλής των Ελλήνων.

Η 8η διοργάνωση παρουσιάζεται υπό τον τίτλο «ΣΤΑΣΙΣ/ΕΚΣΤΑΣΙΣ», σε επιμέλεια του Thiago de Paula Souza και υπό την καλλιτεχνική διεύθυνση του Poka Yio. Η επιλογή του τίτλου αποτυπώνει μια δυναμική συνύπαρξη δύο εννοιών που συνομιλούν με την εποχή, με τις πολιτικές και κοινωνικές μεταβολές, με την ανάγκη για επαναπροσδιορισμό του συλλογικού βλέμματος απέναντι στην πραγματικότητα. Η Αθήνα αποκτά εκ νέου τον ρόλο ενός διεθνούς σημείου συνάντησης για καλλιτέχνες, επιμελητές, θεωρητικούς και πολιτιστικούς οργανισμούς από κάθε γωνιά του κόσμου.

Η σημασία της διοργάνωσης υπερβαίνει τα στενά όρια μιας μεγάλης εικαστικής έκθεσης. Η Μπιενάλε της Αθήνας λειτουργεί επί δύο δεκαετίες ως πεδίο καλλιτεχνικής παραγωγής, ανταλλαγής ιδεών και πολιτιστικής ώσμωσης. Η φετινή ανακοίνωση ανέδειξε μια σαφή στρατηγική εξωστρέφειας, θεσμικής ωρίμανσης και διεθνούς ενδυνάμωσης, στοιχεία που ενισχύουν τη θέση της Αθήνας στον παγκόσμιο χάρτη της σύγχρονης τέχνης.

Η επιλογή του χώρου

Το Καπνεργοστάσιο αποκτά κεντρικό ρόλο σε αυτή τη νέα φάση. Ο εμβληματικός χώρος συνδέεται με τη βιομηχανική μνήμη της πόλης και ταυτόχρονα μετατρέπεται σε ενεργό σημείο πολιτιστικής παραγωγής. Η επιλογή του συγκεκριμένου κτιρίου δημιουργεί έναν γόνιμο διάλογο ανάμεσα στην ιστορία, την κοινωνική μνήμη και τη σύγχρονη καλλιτεχνική δημιουργία. Μέσα από αυτή τη σχέση, η Μπιενάλε προτείνει μια νέα ανάγνωση της Αθήνας, μιας πόλης με ισχυρές αντιθέσεις, διαρκή κινητικότητα και έντονη πολιτιστική ενέργεια.

Η διοργάνωση πραγματοποιείται με συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης μέσω του Προγράμματος «Αττική 2021 έως 2027», γεγονός που αναδεικνύει την ευρύτερη σημασία της για την πολιτιστική ανάπτυξη της χώρας. Παράλληλα, η παρουσία διεθνών προσωπικοτήτων της επιμέλειας και της θεωρίας της τέχνης ενισχύει την εικόνα μιας διοργάνωσης με σταθερό διεθνή προσανατολισμό και ουσιαστική παρέμβαση στον σύγχρονο πολιτιστικό διάλογο.

ΣΤΑΣΙΣ και ΕΚΣΤΑΣΙΣ, δύο έννοιες που συνομιλούν με την εποχή

Η θεματική της 8ης Μπιενάλε της Αθήνας αναπτύσσεται γύρω από δύο έννοιες με βαθιές ιστορικές και φιλοσοφικές ρίζες. Η «ΣΤΑΣΙΣ» και η «ΕΚΣΤΑΣΙΣ» λειτουργούν ως δύο διαφορετικές καταστάσεις του συλλογικού και ατομικού βίου, οι οποίες αποκτούν νέα σημασία μέσα στο σημερινό κοινωνικό και πολιτικό περιβάλλον.

Η λέξη στάσις προέρχεται από το αρχαιοελληνικό «ίσταμαι» και συνδέεται με την έννοια της θέσης, της υπεράσπισης, της ακινησίας, ακόμη και της εσωτερικής σύγκρουσης. Στη σύγχρονη ανάγνωση της Μπιενάλε, η στάσις αποκτά χαρακτήρα υπαρξιακό και πολιτικό. Παραπέμπει σε μια περίοδο αβεβαιότητας, σε μια συνθήκη κατά την οποία κοινωνίες και άτομα αναζητούν νέα εργαλεία κατανόησης του κόσμου. Η έννοια αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα μέσα σε μια εποχή γεμάτη μετατοπίσεις, γεωπολιτικές εντάσεις, μετακινήσεις πληθυσμών και επαναπροσδιορισμούς ταυτοτήτων.

Η έκστασις, από την άλλη πλευρά, παραπέμπει σε μια κατάσταση αλλαγής και υπέρβασης. Η αρχική σημασία του όρου σχετίζεται με την απομάκρυνση από τον εαυτό και με την είσοδο σε μια νέα κατάσταση έντασης και ενεργοποίησης. Στη σύγχρονη εκδοχή της Μπιενάλε, η έννοια συνδέεται με μορφές συλλογικής ενέργειας, με διαδικασίες μετασχηματισμού και με την αναζήτηση νέων τρόπων συνύπαρξης. Η έκστασις αποκτά χαρακτήρα δημιουργικής μετάβασης, μιας δυναμικής κίνησης προς ένα νέο πολιτιστικό και κοινωνικό τοπίο.

Η AB8 επιχειρεί να φέρει αυτές τις δύο έννοιες σε συνεχή διάλογο. Η τριβή ανάμεσα στη στάσις και την έκστασις γεννά ένα πεδίο καλλιτεχνικής και πολιτικής διερεύνησης. Μέσα από έργα, εγκαταστάσεις, παρεμβάσεις και συνεργασίες, η έκθεση επιδιώκει να ανοίξει νέους δρόμους σκέψης γύρω από τον φόβο, τον εκτοπισμό, την εγγύτητα, την οικειότητα και τη συλλογική δράση.

Η Αθήνα λειτουργεί ως ιδανικό πεδίο ανάπτυξης αυτής της θεματικής. Η πόλη κουβαλά ένα σύνθετο ιστορικό φορτίο και ταυτόχρονα διατηρεί μια ισχυρή σχέση με τις συλλογικές πρακτικές και την κοινωνική κινητικότητα. Η Μπιενάλε αξιοποιεί αυτή τη δυναμική, προσεγγίζοντας την πόλη ως ενεργό οργανισμό πολιτιστικής παραγωγής. Η θεματική της διοργάνωσης αποκτά έτσι ιδιαίτερη σημασία, καθώς συνομιλεί άμεσα με την καθημερινότητα, την ιστορική μνήμη και τις πολιτικές μεταβολές της εποχής.

Νέα δομή, διεθνείς συνεργασίες και αλλαγή παραδείγματος

Η φετινή ανακοίνωση της Μπιενάλε της Αθήνας ανέδειξε μια βαθιά οργανωτική και θεσμική αναδιάρθρωση, η οποία σηματοδοτεί μια καθοριστική καμπή στην ιστορία του θεσμού. Η συγκρότηση Εποπτικού Συμβουλίου, Συμβουλευτικής Επιτροπής και Συμβουλευτικής Επιτροπής Επιμέλειας φανερώνει τη μετάβαση σε ένα μοντέλο λειτουργίας με ισχυρό διεθνή προσανατολισμό και σταθερές δομές συνεργασίας.

Ο Δάκης Ιωάννου χαρακτήρισε τη νέα αυτή περίοδο ως φάση θεσμικής ωρίμανσης, επισημαίνοντας τον ρόλο της Μπιενάλε ως πλατφόρμας καλλιτεχνικής παραγωγής και διεθνούς διαλόγου. Η νέα δομή φιλοδοξεί να ενδυναμώσει τη σύνδεση της διοργάνωσης με τη σύγχρονη καλλιτεχνική σκηνή και να ενισχύσει τη διαρκή σχέση της τέχνης με τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις της εποχής.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η συλλογική συμμετοχή σημαντικών προσωπικοτήτων του χώρου της σύγχρονης τέχνης στο νέο Εποπτικό Συμβούλιο. Η κοινή αυτή πρωτοβουλία λειτουργεί ως σαφές μήνυμα συνεργασίας και κοινής στρατηγικής για το μέλλον του θεσμού. Η Αθήνα παρουσιάζεται πλέον ως πόλη ικανή να φιλοξενήσει ένα πολυεπίπεδο διεθνές πολιτιστικό δίκτυο, με σταθερές γέφυρες επικοινωνίας ανάμεσα στην τοπική σκηνή και στα μεγαλύτερα καλλιτεχνικά κέντρα του εξωτερικού.

Ο Poka Yio μίλησε για μια ουσιαστική αλλαγή παραδείγματος, η οποία επαναπροσδιορίζει τον στόχο της διοργάνωσης. Η πρώτη Μπιενάλε του 2007 συνέβαλε στην ανάδειξη της Αθήνας στον διεθνή καλλιτεχνικό χάρτη. Η νέα εποχή στοχεύει σε κάτι ακόμη ευρύτερο, στην καθιέρωση της πόλης ως μίας από τις σημαντικότερες προοδευτικές πλατφόρμες σύγχρονης τέχνης στην Ευρώπη.

Σημαντική τομή αποτελεί και η διαδικασία επιλογής του επιμελητή. Για πρώτη φορά, η επιλογή πραγματοποιήθηκε έπειτα από εισήγηση διεθνούς Συμβουλευτικής Επιτροπής Επιμέλειας, με τη συμμετοχή προσωπικοτήτων όπως η Κατερίνα Γρέγου, ο Massimiliano Gioni, η Stefanie Hessler και η Gabi Ngcobo. 

Ο Thiago de Paula Souza και η νέα διεθνής ταυτότητα της διοργάνωσης

Η επιλογή του Thiago de Paula Souza αναδεικνύει μια στρατηγική με σαφή διεθνή προσανατολισμό και έντονη θεωρητική συγκρότηση. Ο επιμελητής από το Σάο Πάολο συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πλέον δραστήριες μορφές της σύγχρονης επιμελητικής σκηνής, με παρουσία σε κορυφαίους διεθνείς θεσμούς και εκθέσεις.

Το έργο του εστιάζει στις δυνατότητες της επιμελητικής πρακτικής ως εργαλείου πολιτιστικής και πολιτικής ενεργοποίησης. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσει έρευνα γύρω από έννοιες όπως η μεταστοιχείωση, η οικειότητα, οι μορφές συνύπαρξης και οι νέες προσεγγίσεις γύρω από την ανθρώπινη σχέση με το κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον. Η παρουσία του στην Αθήνα ενισχύει τον διάλογο ανάμεσα σε διαφορετικά πολιτιστικά και γεωγραφικά πλαίσια.

Ο Thiago de Paula Souza έχει συμμετάσχει σε μερικές από τις σημαντικότερες διοργανώσεις σύγχρονης τέχνης διεθνώς. Ανάμεσα σε αυτές ξεχωρίζουν η 36η Μπιενάλε του Σάο Πάολο, το Panorama da Arte Brasileira στο MAM Sao Paulo, η έκθεση «Some May Work as Symbols: Art Made in Brazil, 1950s έως 70s» στο Λονδίνο, καθώς και η συμμετοχή του στη 10η Μπιενάλε του Βερολίνου. Παράλληλα, συμμετέχει στην Καλλιτεχνική Επιτροπή του NESR Art Foundation στην Αγκόλα και συνεχίζει την ακαδημαϊκή του έρευνα στο Πανεπιστήμιο του Γκέτεμποργκ.

Κατά τη διάρκεια της Συνέντευξης Τύπου, ο ίδιος ανάφερε ότι «η σχέση με την Αθήνα και την ευρύτερη περιοχή είναι θεμελιώδης για την ανάπτυξη της έκθεσης. Για μένα, η 8η Μπιενάλε της Αθήνας αποτελεί μια δημιουργική πρόκληση που με ωθεί να προσεγγίσω τις καλλιτεχνικές πρακτικές μέσα από το πρίσμα μιας πόλης με σύνθετη ιστορία και έντονη πολιτική και κοινωνική εμπειρία. Η Αθήνα έχει δείξει πως, ακόμη και σε περιόδους κρίσης, η συλλογική δράση μπορεί να δημιουργήσει χώρους μέσα στους οποίους μπορούμε να επαναπροσδιορίσουμε όσα θεωρούσαμε δεδομένα, και για να το πετύχει αυτό η έκθεση θα αναπτυχθεί μέσα από έναν διαρκή διάλογο με τοπικούς και διεθνείς δημιουργούς».