Πολιτισμός|20.11.2026 14:00

Μουσείο Ακρόπολης: Η αρχαία Αρμενία αποκαλύπτει τους θησαυρούς και τα μυστικά της

Άγγελος Γεραιουδάκης

Πριν από περίπου δύο χιλιάδες χρόνια, ένας Αρμένιος βασιλιάς έγραφε τραγωδίες στα ελληνικά. Ο Αρτάβασδης Β΄, γιος του Τιγράνη του Μεγάλου, γνώριζε τόσο καλά την ελληνική γλώσσα και γραμματεία, ώστε, σύμφωνα με τον Πλούταρχο, συνέθετε θεατρικά έργα, ρητορικούς λόγους και ιστορικά κείμενα. Ο αρχαίος συγγραφέας περιγράφει, μάλιστα, ένα βασιλικό συμπόσιο στο οποίο παρευρισκόταν ο Αρτάβασδης και ένας ηθοποιός απήγγελλε αποσπάσματα από τις «Βάκχες» του Ευριπίδη. Πρόκειται για μια χαρακτηριστική μαρτυρία της παρουσίας του ελληνικού πολιτισμού στην προχριστιανική Αρμενία, σε μια εποχή κατά την οποία οι επαφές ανάμεσα στους δύο λαούς είχαν ήδη αποκτήσει μακρά ιστορία.

Αυτή τη λιγότερο γνωστή πλευρά της αρμενικής ιστορίας, που ξεκινά πολλούς αιώνες πριν από την επικράτηση του χριστιανισμού, παρουσιάζει η έκθεση «Αρχαία Αρμενία», η οποία φιλοξενείται στο Μουσείο Ακρόπολης από τις 20 Νοεμβρίου έως τις 28 Φεβρουαρίου 2027. Η διοργάνωση συγκεντρώνει 198 έργα από τις συλλογές του Μουσείου Ιστορίας της Αρμενίας, τα οποία παρουσιάζονται μαζί με επιλεγμένα ευρήματα από μουσεία της Ελλάδας και της Κύπρου. Μέσα από επτά θεματικές ενότητες, ο επισκέπτης γνωρίζει την ιστορία μιας περιοχής που υπήρξε σημαντικό σημείο συνάντησης διαφορετικών λαών, εμπορικών δικτύων και πολιτιστικών επιρροών.

Η έκθεση πραγματοποιείται σε συνεργασία με το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας και εγκαινιάζει έναν νέο κύκλο περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Ακρόπολης, αφιερωμένο σε αρχαίους πολιτισμούς που παραμένουν λιγότερο γνωστοί στο ελληνικό και ευρωπαϊκό κοινό. Πρόκειται για μια πρωτοβουλία που διευρύνει το ενδιαφέρον του μουσείου πέρα από τον αρχαίο ελληνικό κόσμο, εξετάζοντας τις σχέσεις του με άλλους πολιτισμούς της ευρύτερης περιοχής.

Από τα πρώτα εργαλεία στους θησαυρούς της εποχής του Χαλκού

Η ιστορία ξεκινά από τα Αρμενικά Υψίπεδα, μια εκτεταμένη ορεινή περιοχή ανάμεσα στον Καύκασο και την Ανατολία, όπου τα αρχαιότερα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας χρονολογούνται πριν από περίπου 1,9 εκατομμύρια χρόνια. Λίθινα εργαλεία, αιχμές, αντικείμενα από οψιανό και πρώιμα κεραμικά ευρήματα παρουσιάζουν τις πρώτες κοινωνίες που εγκαταστάθηκαν στην περιοχή, την εξέλιξη των τεχνικών τους και τη σταδιακή μετάβαση από το κυνήγι και τη συλλογή τροφής στη γεωργία και την κτηνοτροφία. Με την πάροδο των αιώνων, οι μικρές κοινότητες εξελίχθηκαν σε περισσότερο οργανωμένους οικισμούς, ενώ η ανάπτυξη της μεταλλουργίας δημιούργησε νέες δυνατότητες στην κατασκευή εργαλείων, όπλων και αντικειμένων καθημερινής χρήσης. Οι αλλαγές αυτές αποτυπώνονται στα εκθέματα της Εποχής του Χαλκού, όταν η περιοχή απέκτησε σημαντική θέση στα εμπορικά δίκτυα της Εγγύς Ανατολής.

Ανάμεσα στα έργα που ξεχωρίζουν βρίσκεται ένα περίτεχνο επιστήθιο κόσμημα από χρυσό, αχάτη και καρνεόλη, το οποίο χρονολογείται στον 23ο-22ο αιώνα π.Χ. και προέρχεται από την περιοχή Καρασάμπ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει επίσης ένα χρυσό κύπελλο του 18ου-17ου αιώνα π.Χ., διακοσμημένο με σφυρήλατες μορφές λεόντων. Τα δύο αντικείμενα αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της τεχνικής δεξιοτεχνίας των δημιουργών τους, ενώ παράλληλα φανερώνουν τον πλούτο και την κοινωνική θέση των ανθρώπων στους οποίους ανήκαν.

Δίπλα τους συναντά κανείς εγχειρίδια με περίτεχνες θήκες, χάλκινα ειδώλια ζώων, τελετουργικά σκεύη και διακοσμημένες ζώνες. Ιδιαίτερα τα ζωόμορφα αντικείμενα, με παραστάσεις ελαφιών, ταύρων, πτηνών και άλλων ζώων, παρουσιάζουν ενδιαφέρον, καθώς συνδέονται με την εξουσία, τη γονιμότητα και τις θρησκευτικές αντιλήψεις των αρχαίων πληθυσμών.

Το ισχυρό βασίλειο της Ουραρτού

Στο επίκεντρο της έκθεσης βρίσκεται το βασίλειο της Ουραρτού (Urartu), που αναπτύχθηκε τον 9ο αιώνα π.Χ. γύρω από τη λίμνη Βαν, σε περιοχές που σήμερα ανήκουν στην ανατολική Τουρκία, την Αρμενία και το βορειοδυτικό Ιράν. Για αρκετούς αιώνες αποτέλεσε μία από τις σημαντικότερες πολιτικές και στρατιωτικές δυνάμεις της Εγγύς Ανατολής, διατηρώντας άλλοτε εχθρικές και άλλοτε ειρηνικές σχέσεις με την πανίσχυρη Ασσυρία. Οι βασιλείς της Ουραρτού κατασκεύασαν οχυρωμένες πόλεις, ανέπτυξαν αρδευτικά έργα και δημιούργησαν ένα οργανωμένο διοικητικό σύστημα. Παράλληλα, ενίσχυσαν τη μεταλλοτεχνία, η οποία εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα του πολιτισμού τους. Χάλκινες ασπίδες, πολεμικά κράνη, φαρέτρες, λέβητες και διακοσμημένα σκεύη μαρτυρούν τόσο την τεχνική τους ικανότητα όσο και τη σημασία που απέδιδαν στη βασιλική εξουσία και στις λατρευτικές πρακτικές.

Ιδιαίτερη θέση κατέχει μια μεγάλη χάλκινη ασπίδα με επιγραφή του βασιλιά Ρούσα Α΄, διακοσμημένη με παραστάσεις ζώων. Στην ίδια ενότητα παρουσιάζονται μια φαρέτρα με σφηνοειδή επιγραφή του βασιλιά Σαρντούρι Β΄, ένα κράνος του Αργκίστι Α΄, καθώς και αντικείμενα που συνδέονται με τη λατρεία του θεού Χαλντί, μιας από τις σημαντικότερες θεότητες της Ουραρτού. Η θρησκεία αποτελούσε βασικό στοιχείο της πολιτικής οργάνωσης του βασιλείου. Στην κορυφή του πανθέου βρίσκονταν ο Χαλντί, ο Τεϊσέμπα και ο Σιβίνι, θεότητες που συνδέονταν με τον πόλεμο, τις δυνάμεις της φύσης και την προστασία του κράτους. Πολλά από τα έργα μεταλλοτεχνίας που έχουν διασωθεί ήταν αφιερώματα σε ιερά και όχι αντικείμενα καθημερινής χρήσης.

Τι συνδέει την Αρμενία με την Κρήτη;

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία της έκθεσης είναι η προσπάθεια να αναδειχθούν οι σχέσεις ανάμεσα στο βασίλειο της Ουραρτού και στους πολιτισμούς της Ανατολικής Μεσογείου. Ο γενικός διευθυντής του Μουσείου Ακρόπολης, Νικόλαος Σταμπολίδης, ο οποίος έχει μελετήσει εκτενώς το συγκεκριμένο ζήτημα, εξετάζει τις ομοιότητες που παρουσιάζουν αντικείμενα της Ουραρτού με αρχαιολογικά ευρήματα από την Κύπρο, τη Ρόδο, τη Σάμο και κυρίως την Κρήτη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι χάλκινες ασπίδες. Στην Ουραρτού ήταν συχνά μεγάλες και βαριές, διακοσμημένες με ομόκεντρες ζώνες και παραστάσεις πραγματικών ή μυθικών ζώων. Παρόμοια διακοσμητικά στοιχεία συναντάμε σε αναθηματικές ασπίδες που έχουν βρεθεί στο Ιδαίο Άντρο, στο Παλαίκαστρο, στη Φαιστό και στην αρχαία Ελεύθερνα.

Στην έκθεση παρουσιάζεται, μεταξύ άλλων, η αναθηματική ασπίδα «του Κυνηγού» από το Ιδαίο Άντρο, η οποία χρονολογείται στον 7ο αιώνα π.Χ. Η παρουσία της δίπλα σε έργα της ουραρτιακής μεταλλοτεχνίας επιτρέπει στον επισκέπτη να παρατηρήσει τις ομοιότητες και τις διαφορές τους. Οι ομοιότητες αυτές έχουν ιδιαίτερη σημασία, καθώς δείχνουν πώς καλλιτεχνικά πρότυπα, τεχνικές και θρησκευτικοί συμβολισμοί μπορούσαν να μεταφέρονται από τη μία περιοχή στην άλλη. Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι υπήρχαν πάντοτε απευθείας επαφές ανάμεσα στην Ουραρτού και την Κρήτη. Οι ανταλλαγές πραγματοποιούνταν συχνά μέσω ενδιάμεσων κέντρων, με σημαντικό ρόλο για την Κύπρο και τα παράλια της Ανατολικής Μεσογείου.

Ανάλογο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι χάλκινοι λέβητες, που συχνά διακοσμούνταν με κεφαλές ταύρων, λεόντων ή γρυπών. Αντίστοιχα έργα έχουν εντοπιστεί σε κυπριακά ιερά και στο Ηραίο της Σάμου, ενώ οι διαφορετικές παραλλαγές τους μαρτυρούν την προσαρμογή των αρχικών προτύπων στις τοπικές καλλιτεχνικές παραδόσεις. Ο Νικόλαος Σταμπολίδης επισημαίνει, στην επιστημονική συμβολή του για την έκθεση, ότι πρόκειται για ένα ευρύτερο φαινόμενο διάδοσης ιδεών και θρησκευτικών αντιλήψεων, που περνούσαν από την Ουραρτού και την Ασσυρία προς τη Μεσόγειο. Σημαντικό στοιχείο αποτελεί και η συγγένεια ορισμένων χαρακτηριστικών των θεοτήτων, όπως ο Χαλντί, ο Τεϊσέμπα και ο Δίας, οι οποίες συνδέονταν, μεταξύ άλλων, με τις καιρικές συνθήκες και τη γονιμότητα.

Οι ελληνιστικές επιρροές και ο χριστιανισμός

Η έκθεση συνεχίζεται με την περίοδο των Οροντιδών και των Αρταξιαδών, όταν η Αρμενία εντάχθηκε ακόμη περισσότερο στις πολιτικές και πολιτιστικές εξελίξεις του αρχαίου κόσμου. Αν και ο Μέγας Αλέξανδρος δεν κατέκτησε ποτέ την περιοχή, η ελληνιστική επίδραση έγινε ιδιαίτερα αισθητή στους αιώνες που ακολούθησαν. Η ανάπτυξη των πόλεων, η κυκλοφορία νομισμάτων και η διάδοση ελληνικών καλλιτεχνικών προτύπων αποτυπώνονται σε αγάλματα, κοσμήματα, σφραγίσματα και αντικείμενα καθημερινής χρήσης.

Ανάμεσα στα εκθέματα περιλαμβάνονται ένα νόμισμα του Τιγράνη του Μεγάλου, ένα ελληνιστικό ρυτό σε σχήμα άρκτου, ένα αγαλμάτιο της Αφροδίτης από το Αρτασάτ και αντικείμενα με παραστάσεις ελληνικών θεοτήτων. Στα χρόνια του Τιγράνη Β΄ του Μεγάλου, ο οποίος βασίλεψε από το 95 έως το 55 π.Χ., το αρμενικό βασίλειο έφτασε στη μεγαλύτερη πολιτική και στρατιωτική του ισχύ. Η ελληνική γλώσσα και παιδεία είχαν αποκτήσει σημαντική θέση στους κύκλους της άρχουσας τάξης, όπως φανερώνει και η μαρτυρία του Πλουτάρχου για τον διάδοχό του, Αρτάβασδη Β΄.

Το τελευταίο τμήμα της έκθεσης είναι αφιερωμένο στη χριστιανική και μεσαιωνική Αρμενία. Η επίσημη υιοθέτηση του χριστιανισμού το 301 μ.Χ. αποτέλεσε καθοριστικό γεγονός για την ιστορία της χώρας, ενώ η δημιουργία του αρμενικού αλφαβήτου από τον Μεσρόπ Μαστότς, στις αρχές του 5ου αιώνα, συνέβαλε στην ανάπτυξη της γραμματείας και στη διατήρηση της γλωσσικής της ταυτότητας. Ανάμεσα στα αντικείμενα αυτής της ενότητας βρίσκονται ένα αρχιτεκτονικό μέλος με παράσταση της Παναγίας και του Χριστού από την περιοχή του Ντβιν, καθώς και η πρώτη τυπωμένη αρμενική Βίβλος, που εκδόθηκε στο Άμστερνταμ μεταξύ 1666 και 1668. Η παρουσία της, αν και ανήκει σε πολύ μεταγενέστερη εποχή, επιτρέπει να παρακολουθήσει κανείς τη συνέχεια μιας γραπτής παράδοσης που διαμορφώθηκε πολλούς αιώνες νωρίτερα.

Μια συνεργασία που ξεκίνησε το 2024

Πίσω από την πραγματοποίηση της έκθεσης βρίσκεται μια συνεργασία που άρχισε να διαμορφώνεται τον Δεκέμβριο του 2024, όταν ο πρέσβης της Αρμενίας στην Ελλάδα, Τιγκράν Μκρτσιάν, συζήτησε για πρώτη φορά την ιδέα με την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη. Η πρόταση έγινε δεκτή και ακολούθησαν συναντήσεις ανάμεσα στους εκπροσώπους των δύο χωρών και των μουσείων. Η συνεργασία επισφραγίστηκε τον Φεβρουάριο του 2026, κατά την επίσημη επίσκεψη του προέδρου της Αρμενίας, Βαχάγκν Χατσατουριάν, στην Ελλάδα, με την υπογραφή μνημονίου συνεργασίας ανάμεσα στο Μουσείο Ακρόπολης και το Μουσείο Ιστορίας της Αρμενίας.

Ο διευθυντής του αρμενικού μουσείου, Νταβίτ Πογκοσιάν, επισημαίνει ότι η έκθεση αποτελεί μια σημαντική ευκαιρία να παρουσιαστεί η αρχαία κληρονομιά της χώρας σε έναν από τους σπουδαιότερους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου. Όπως εξηγεί, ο αρχικός σχεδιασμός προέβλεπε τη διοργάνωσή της αρκετά χρόνια αργότερα, ωστόσο η συνεργασία των δύο μουσείων επέτρεψε να πραγματοποιηθεί πολύ νωρίτερα. Από την πλευρά του, ο Τιγκράν Μκρτσιάν υπογραμμίζει ότι οι ιστορικές σχέσεις Ελλάδας και Αρμενίας χρειάζονται διαρκή ενίσχυση. «Οι σχέσεις αυτές δεν πρέπει ποτέ να θεωρούνται δεδομένες», αναφέρει χαρακτηριστικά, θεωρώντας την έκθεση μια σημαντική πρωτοβουλία προς αυτή την κατεύθυνση.

Παράλληλες εκδηλώσεις και ελεύθερη είσοδος

Η «Αρχαία Αρμενία» συνοδεύεται από ένα πρόγραμμα εκδηλώσεων που περιλαμβάνει αρχαιολογικές παρουσιάσεις, παραδοσιακούς χορούς και μουσικές παραστάσεις. Την Κυριακή 22 Νοεμβρίου, στις 13.00, η χορευτική ομάδα «Ναϊρί» του αρμενικού πολιτιστικού σωματείου Χαμασκαΐν θα παρουσιάσει παραδοσιακούς χορούς στο ισόγειο του μουσείου. Στις 15, 16 και 17 Δεκεμβρίου θα ακολουθήσουν αρμενικά κάλαντα από μαθητές των αρμενικών σχολείων της Αθήνας, ενώ στις 8 Ιανουαρίου 2027 ο νεαρός Ελληνοαρμένιος πιανίστας Δανιήλ Κολανιάν θα ερμηνεύσει έργα των Μπετόβεν, Λιστ και Χατσατουριάν.

Το πρόγραμμα θα συνεχιστεί στις 5 Φεβρουαρίου με ρεσιτάλ κιθάρας πέντε νέων σολίστ, υπό την καλλιτεχνική επιμέλεια του Ιάκωβου Κολανιάν. Παράλληλα, αρχαιολόγοι του Μουσείου Ακρόπολης θα πραγματοποιούν τακτικές θεματικές παρουσιάσεις, προσφέροντας στο κοινό τη δυνατότητα να γνωρίσει καλύτερα τα αντικείμενα και το ιστορικό τους πλαίσιο. 

INFO Η έκθεση «Αρχαία Αρμενία» παρουσιάζεται στην Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων, στο ισόγειο του Μουσείου Ακρόπολης, από τις 20 Νοεμβρίου 2026 έως τις 28 Φεβρουαρίου 2027. Η είσοδος είναι ελεύθερη, με έκδοση δωρεάν εισιτηρίου από τα ταμεία του μουσείου. Την έκθεση συνοδεύει δίγλωσσος επιστημονικός κατάλογος 288 σελίδων.

ΚρήτηΑρμενίαΜουσείο Ακρόποληςέκθεση