Μπλακ άουτ στα αεροδρόμια: Αδύνατη η ιχνηλάτηση της γενεσιουργού αιτίας - Τι έδειξε το πόρισμα της Επιτροπής

Απαρχαιωμένα τηλεπικοινωνιακά συστήματα, τη λειτουργία των οποίων καταγγέλλουν εδώ και χρόνια οι ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας, σημαντικές καθυστερήσεις τόσο στον εντοπισμό του προβλήματος όσο και στην αποκατάστασή του και ένα επίπεδο συνεργασίας μεταξύ των τεχνικών της Υπηρεσίας Πολιτικής Αεροπορίας (ΥΠΑ) και του ΟΤΕ, το οποίο χαρακτηρίζεται ως «μακράν του βέλτιστου», αποτέλεσαν τον συνδυασμό παραγόντων που προκάλεσαν την «τέλεια καταιγίδα» στο FIR Αθηνών σβήνοντας για ώρες από τον αεροπορικό χάρτη όλα τα ελληνικά αεροδρόμια στις 4 Ιανουαρίου.

Την ίδια στιγμή δέκα ημέρες μετά το συμβάν που προκάλεσε τον διεθνή διασυρμό της χώρας μας, άγνωστη παραμένει η γενεσιουργός αιτία του, καθώς φαίνεται ότι η παλαιότητα και οι ελλείψεις των τηλεπικοινωνιακών συστημάτων, στα οποία στηρίζεται ακόμα η εναέρια κυκλοφορία και για τα οποία «δεν παρέχονται ουσιαστικές εγγυήσεις λειτουργίας», τορπιλίζουν ακόμα και την ιδια τη διερεύνηση καθιστώντας ουσιαστικά αδύνατη την ιχνηλάτηση του προβλήματος, αφού δεν υποστηρίζουν καταγραφή στοιχείων βλαβών.

Στη δημοσιότητα το πόρισμα

Τα παραπάνω προκύπτουν από το πόρισμα της Επιτροπής που όρισε το υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών προκειμένου να εντοπιστεί η γενεσιουργός αιτία του εκτεταμένου προβλήματος και δημοσιοποιήθηκε χθες με διαδικασία fast track ύστερα από οκτώ συναντήσεις της Επιτροπής σε ελάχιστες ημέρες.

Από το πόρισμα προκύπτουν σαφείς ευθύνες της ΥΠΑ κυρίως για τα πεπαλαιωμένα συστήματα που διατηρεί, πρόβλημα το οποίο ήταν πάντως γνωστό και στην κυβέρνηση ύστερα από τις επίμονες καταγγελίες και προειδοποιήσεις των ελεγκτών γι΄αυτά, ενώ η Επιτροπή δεν βγάζει από το κάδρο ευθυνών και τον ΟΤΕ στο επίπεδο συνεργασίας των τεχνικών των δύο πλευρών, η οποία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως αντίβαρο στην παλαιότητα των συστημάτων.

Βάσει των συμπερασμάτων του πορίσματος, στην ΥΠΑ καταλογίζεται το γεγονός ότι δεν προχώρησε στην αντικατάσταση κρίσιμων συστημάτων παρά το γεγονός ότι γνώριζε πως εδώ και χρόνια δεν υποστηρίζονται από τους κατασκευαστές. Είναι χαρακτηριστικό μάλιστα ότι ο ΟΤΕ είχε προειδοποιήσει την Υπηρεσία ήδη από το 2019 ότι θα πρέπει να προχωρήσει σε αντικατάστασή τους: «Το υφιστάμενο σύστημα Επικοινωνιών Φωνής (VCS – Voice Communication System) της ΥΠΑ και κρίσιμες τηλεπικοινωνιακές υποδομές που χρησιμοποιούνται για την υποστήριξή της, βασίζονται σε παρωχημένη τεχνολογία (SDH - Synchronous Digital Hierarchy) που είναι εκτός υποστήριξης από τον κατασκευαστή, χωρίς δυνατότητα παροχής ουσιαστικών εγγυήσεων λειτουργίας. Ο ΟΤΕ έχει ενημερώσει σχετικά την ΥΠΑ από το 2019, η οποία θα πρέπει να προβεί σε άμεση μετάβαση σε ευρυζωνική/IP αρχιτεκτονική».

Σε άλλο σημείο μάλιστα αναφέρεται ότι «η ΥΠΑ θα έπρεπε να είχε προβεί στις απαραίτητες ενέργειες για την αντικατάστασή τους με συστήματα που λειτουργούν σε ευρυζωνικά (IP) κυκλώματα».

Επιπροσθέτως, όπως φάνηκε από την έρευνα, η ΥΠΑ δεν είχε εγκαταστήσει τα απαραίτητα καταγραφικά συστήματα τηλεμετρίας με αποτέλεσμα να υπάρχει αδυναμία ιχνηλάτησης των προβλημάτων που εντοπίζονται, γεγονός που οδήγησε σε καθυστέρηση εντοπισμού της δυσλειτουργίας και συνακόλουθα του τρόπου αποκατάστασής της.

Την ίδια στιγμή, όπως αποκαλύπτεται στο πόρισμα, η διαχείριση των πομποδεκτών της ΥΠΑ από το κεντρικό σύστημα VCS κρίνεται ασταθής και με πλήρη έλλειψη τηλεμετρίας. Αποτέλεσμα είναι η ιχνηλάτηση εμφανιζόμενων προβλημάτων τη στιγμή που συμβαίνουν να είναι πολύ χρονοβόρα και αδύνατη σε μελλοντικό χρόνο, καθώς τα συστήματα δεν υποστηρίζουν καταγραφή στοιχείων βλαβών και ανάλυση δεδομένων.

Η Επιτροπή σημειώνει ότι ο αποσυγχρονισμός των διατάξεων και διεπαφών που προκάλεσαν τον «ψηφιακό θόρυβο» και καταλήγουν στις εγκαταστάσεις του Κέντρου Ελέγχου Περιοχης Αθηνών, ο οποίος εμπόδιζε τις επικοινωνίες, μπορεί να προκληθεί από πληθώρα παραγόντων - από αστάθεια υλικού και δυσλειτουργία ρολογιού χρονισμού έως θερμικές παρενέργειες ή βυθίσεις τροφοδοσίας. Ωστόσο, η έλλειψη των απαραίτητων εργαλείων, δηλαδή των αρχείων καταγραφής και μηχανισμών ιχνηλάτησης φαίνεται ότι λειτουργεί ως ανυπέρβλητο εμπόδιο στο να καταδειχθεί ποιος από αυτούς τους παράγοντες υπήρξε τελικά ο καθοριστικός.

Στην προκειμένη περίπτωση της ύπαρξης πολλαπλών ακούσιων εκπομπών από συστήματα της ΥΠΑ σε μη στελεχωμένους σταθμούς της σε διάφορα σημεία της χώρας, θα απαιτούσε μεγάλο χρονικό διάστημα και πλειάδα εξοπλισμού ελέγχου δικτύου (που η ΥΠΑ δε διαθέτει, όπως σημειώνεται στο πόρισμα) για να καταγραφούν, αναλυθούν και εκτιμηθούν τα πραγματικά δεδομένα του προβλήματος.

Όπως προκύπτει από το πόρισμα, η ΥΠΑ λειτουργούσε κρίσιμα συστήματα χωρίς μηχανισμούς καταγραφής, χωρίς αρχεία συμβάντων και χωρίς δυνατότητα αναδρομικής ανάλυσης. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μετά τη διερεύνηση, η εικόνα του τι πραγματικά συνέβη παραμένει αποσπασματική.

Η Επιτροπή αποδίδει το συμβάν σε «ψηφιακό θόρυβο» στο σύστημα επικοινωνιών. Οι τεχνικοί της ΥΠΑ, σε συνεργασία με τα κλιμάκια της ΕΕΤΤ, κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι η ενεργοποίηση και ακούσια εκπομπή σε συνεχή βάση, εφεδρικών ραδιοφωνικών καναλιών της ΥΠΑ προκάλεσε τη φίμωση των βασικών ραδιοφωνικών καναλιών και ήταν ικανή να ακυρώσει την απρόσκοπτη και ασφαλή λειτουργία του συστήματος αεροναυτιλίας της ΥΠΑ, όπως αναφέρεται στο πόρισμα.

Συνεργασία «μακράν του βέλτιστου» και έλλειψη διαδικασιών διαχείρισης κρίσεων

Το πόρισμα καταγράφει με σαφήνεια σοβαρά προβλήματα συνεργασίας μεταξύ των τεχνικών της ΥΠΑ και του ΟΤΕ, τα οποία αναφέρεται ότι συνέβαλαν καθοριστικά στην καθυστέρηση εντοπισμού και αποκατάστασης της βλάβης. Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η δυσλειτουργία δεν έγινε άμεσα αντιληπτή, αφενός εξαιτίας της έλλειψης από άκρη σε άκρη (end to end) τηλεμετρίας και ιχνηλάτησης σφαλμάτων των κυκλωμάτων και του γεγονότος ότι το κέντρο λειτουργίας δικτύου του ΟΤΕ έβλεπε τα κυκλώματα αυτά ως λειτουργικά και αφετέρου «στη μακράν του βέλτιστου συνεργασία μεταξύ των τεχνικών της ΥΠΑ και αυτών του ΟΤΕ», αναφέρεται χαρακτηριστικά στο πόρισμα.

Όπως προκύπτει, παρά την άμεση ενεργοποίηση διαδικασιών έκτακτης ανάγκης και τη συγκρότηση Ομάδας Αντιμετώπισης Κρίσεων, η συνεργασία σε τεχνικό επίπεδο δεν ανταποκρίθηκε στις απαιτήσεις ενός περιστατικού τέτοιας κλίμακας. Η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι η υφιστάμενη κατάσταση όχι μόνο επιβράδυνε την αποκατάσταση, αλλά ανέδειξε και δομικές αδυναμίες στον τρόπο συντονισμού των εμπλεκόμενων φορέων.

«Η συνεργασία είναι κάτι που μπορεί και επιβάλλεται να βελτιωθεί δραστικά για να μπορέσουν να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα που δημιουργεί η παλαιότητα του συστήματος», σημειώνεται σε άλλο σημείο του πορίσματος.

Να σημειωθεί ότι παρά τη συγκεκριμένη αρκετά προσεκτική διατύπωση για τα κυκλώματα του ΟΤΕ (για τη λειτουργικότητα των οποίων διαβεβαίωσε ο Οργανισμός δύο φορές την ημέρα του συμβάντος), δεν υπάρχει αναφορά που να υποδηλώνει πρόβλημα κυκλωμάτων.

Σε ό,τι αφορά τον ΟΤΕ, το πόρισμα κάνει λόγο για πλήρη αποκατάσταση, η οποία πραγματοποιήθηκε στις 16:53 «μετά από εκούσια ενέργεια του τηλεπικοινωνιακού παρόχου», ενώ ήταν σε εξέλιξη η σταδιακή επαναφορά των υπηρεσιών στα αεροδρόμια. Το γεγονός αυτό προκαλεί εύλογα ερωτήματα ως προς το γιατί αυτή η «εκούσια» ενέργεια δεν έγινε νωρίτερα με πηγές κοντά στην υπόθεση να αναφέρουν στο «ethnos.gr» ότι το απόγευμα στο πλαίσιο ελέγχου προκειμένου να διαπιστωθεί εάν ορθώς δεν είχαν ενεργοποιηθεί οι συναγερμοί, έγινε ένα switch over, το οποίο κατά τις ίδιες πηγές φαίνεται ότι βοήθησε, χωρίς ωστόσο να αποδεικνύεται ότι είναι αυτό που επανέφερε τα συστήματα, αναφέρουν προσθέτοντας ότι αυτά είχαν ήδη ξεκινήσει σταδιακά να επαναλειτουργούν.

Σε άλλο σημείο αναφέρεται ότι «με ενέργεια της ομάδας διαχείρισης δικτύου του ΟΤΕ, γίνεται μεταγωγή του δικτύου σε εναλλακτική διαδρομή και μετά την ανωτέρω ενέργεια η ΥΠΑ διαπιστώνει την επαναφορά του συστήματος σε πλήρη λειτουργία».

Την ίδια ώρα, η Επιτροπή αποκλείει κατηγορηματικά το ενδεχόμενο κυβερνοεπίθεσης ή κακόβουλης ενέργειας. Από τα στοιχεία της διερεύνησης προκύπτει ότι οι επίγειοι και εναέριοι έλεγχοι φάσματος δεν εντόπισαν παρεμβολές από τρίτες πηγές, ενώ τα κρίσιμα συστήματα της ΥΠΑ είναι απομονωμένα σε φυσικό επίπεδο από το διαδίκτυο. Η εξέλιξη του συμβάντος κρίνεται απολύτως συμβατή με «τεχνική αστοχία υποδομής», όπως αναφέρεται.

Παρά τη σοβαρότητα του περιστατικού και το εύρος των επιπτώσεών του, οι διερευνητές διαβεβαιώνουν ότι δεν προέκυψε άμεσο ζήτημα αεροπορικής ασφάλειας. Δεν καταγράφηκαν παραβιάσεις ελαχίστων διαχωρισμών, ενώ τα μέτρα που εφαρμόστηκαν - όπως το zero rate, το κλείσιμο τομέων και η περιορισμένη εξυπηρέτηση - λειτούργησαν προληπτικά και σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες.

Η Επιτροπή προβαίνει και σε συγκεκριμένες συστάσεις με τη συνδρομή του EUROCONTROL με στόχο να εκμηδενιστούν οι πιθανότητες επανάληψης μιας τόσο εκτεταμένης δυσλειτουργίας για όσο διάστημα εξακολουθεί να λειτουργεί δίκτυο το οποίο είναι παρωχημένης τεχνολογίας και δεν υποστηρίζεται. Αυτές είναι:

Η επίσπευση της μετάβασης σε τεχνολογία VoIP (Voice over IP), με την ολοκλήρωση των διαδικασιών προμήθειας - εγκατάστασης και θέσης σε επιχειρησιακή λειτουργία του νέου VCS/RCS (Voice Communication System / Radio Communication System) και των 495 νέων πομποδεκτών,

• Η θεσμοθέτηση σταθερού κοινού μηχανισμού άμεσης απόκρισης ΥΠΑ - ΟΤΕ και τυποποιημένων διαδικασιών κρίσεων με δοκιμές/εκπαίδευση υπό εποπτεία ΑΠΑ,
• Η ενίσχυση με τηλεμετρία/τηλεχειρισμό και δυνατότητα εκτέλεσης από άκρο σε άκρο διαγνωστικών ελέγχων στα κομβικά σημεία,
• Η ενίσχυση εποπτείας ραδιοφάσματος από την ΕΕΤΤ για έγκαιρο εντοπισμό παρεμβολών/ανωμαλιών, καθώς και
• Η μετεγκατάσταση των εγκαταστάσεων του ΚΕΠΑΘΜ από το Ελληνικό σε καταλληλότερο περιβάλλον, με στόχο τη μείωση συστημικών επιχειρησιακών κινδύνων και εξαρτήσεων ώστε να διασφαλισθεί η αδιάλειπτη και ασφαλής παροχή υπηρεσιών αεροναυτιλίας.

Υπενθυμίζεται ότι η Επιτροπή συγκροτήθηκε με επικεφαλής τον Χρήστο Τσίτουρα, Διοικητή της Αρχής Πολιτικής Αεροπορίας, και μέλη τους: Μιχάλη Μπλέτσα, Διοικητή της Εθνικής Αρχής Κυβερνοασφάλειας, Δημήτριο Ζαμπακόλα, Συνταγματάρχη (ΠΛΗ), Δντη ΓΕΕΘΑ/Ε5 (Δ/νση Κυβερνοάμυνας) και Νίκο Ηγουμενίδη, Υποδιευθυντή Εποπτείας Φάσματος της ΕΕΤΤ. Στις εργασίες της Επιτροπής Διερεύνησης συμμετείχε και εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Οργανισμού για την Ασφάλεια της Αεροναυτιλίας, EUROCONTROL και ως παρατηρητής εκπρόσωπος του Οργανισμού της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την Ασφάλεια της Αεροπορίας, EASA.

Ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας: Επιβεβαιωθήκαμε, να γίνει άμεσα εκτίμηση ασφαλείας

Διοικητικό αλαλούμ, πολύωρη καθυστέρηση στη διάγνωση της αιτίας και ανυπαρξία συνεργασίας μεταξύ των διαφόρων στελεχών της Διοίκησης, «βλέπουν» οι ελεγκτές εναέριας κυκλοφορίας στο πόρισμα σημειώνοντας ότι δικαιώνει πλήρως τις καταγγελίες της συνδικαλιστικής τους ένωσης (ΕΕΕΚΕ).

Σε ανακοίνωσή τους σημειώνουν ότι, όπως προκύπτει, «αποδεικνύεται πέραν πάσης αμφισβήτησης ότι η απόφαση επιβολής του zero rate ήταν αυτή που απέτρεψε μια ενδεχομένως πολύ χειρότερη εξέλιξη του σοβαρότατου περιστατικού της 4/1/2026».

Η ΕΕΕΚΕ κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για την ασφάλεια των πτήσεων καλώντας άμεσα τους αρμοδίους να κάνουν εκτίμηση ασφαλείας δεδομένου ότι είναι αδύνατος ο ακριβής προσδιορισμός της αιτίας του συμβάντος, το οποίο μπορεί να προκλήθηκε από «πληθώρα λόγων», ενώ «δεν υπάρχει δυνατότητα παροχής ουσιαστικών εγγυήσεων λειτουργίας» για το σύστημα επικοινωνιών φωνής που χρησιμοποιείται στον Έλεγχο Εναέριας Κυκλοφορίας.

Προειδοποιούν ότι υπό αυτές τις συνθήκες δεν είναι δυνατόν να συνεχιστεί η παροχή Ελέγχου Εναέριας Κυκλοφορίας στο ΚΕΠΑΘΜ στο 100% των ονομαστικών χωρητικοτήτων και πρέπει άμεσα να γίνει εκτίμηση ασφάλειας (safety assessment), όπως επιβάλλουν οι ευρωπαϊκοί κανονισμοί.

«Καθίσταται πλέον ολοφάνερο ότι δεν μπορεί υπό αυτές τις συνθήκες να εξυπηρετηθεί η αυξημένη ζήτηση της κυκλοφορίας κατά την καλοκαιρινή περίοδο», τονίζουν προσθέτοντας ότι έχουν στείλει ήδη σχετική επιστολή στον Υπουργό Υποδομών και Μεταφορών, Χρίστο Δήμα.

Κατηγορούν τη διοίκηση της ΥΠΑ για «εγκληματική επιμονή» στη διατήρηση των χωρητικοτήτων στο 100% συμπληρώνοντας πως επιβάλλεται η μείωσή τους άμεσα, προκειμένου να εξασφαλιστεί η ασφάλεια των πτήσεων.

«Το πόρισμα καταδεικνύει σοβαρότατες διοικητικές ευθύνες οι οποίες έχουν ονοματεπώνυμο. Καλούμε τον Υπουργό Υποδομών και Μεταφορών να μην γίνει συνένοχος της Διοίκησης και να παρέμβει άμεσα ώστε να προστατεύσει τους Ελεγκτές Εναέριας Κυκλοφορίας και πρωτίστως το επιβατικό κοινό», καταλήγει η ΕΕΕΚΕ.