Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ: «Πάντοτε επιδίωκα να είμαι ανεξάρτητη» - Μια ζωή γεμάτη θάρρος, γνώση και χαμόγελο

«Έζησα μια ευτυχισμένη και χορτασμένη ζωή» συνήθιζε να λέει η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, και η φράση αυτή μοιάζει να χωρά ολόκληρη τη διαδρομή της. Πίσω από τους τίτλους, τις διακρίσεις και τις διεθνείς τιμές, ξεδιπλώνεται η πορεία μιας γυναίκας που στάθηκε με θάρρος απέναντι σε κάθε πρόκληση και αντιμετώπισε τη ζωή με τόλμη. 

Η απώλειά της ξεπερνά τα στενά όρια της ιστορικής επιστήμης. Μαζί της, αποχωρεί ένας ολόκληρος τρόπος σκέψης που στις μέρες μας συναντάται όλο και πιο αραιά. Ο λόγος της ήταν αυστηρός, καθαρός, βαθιά καλλιεργημένος και ταυτόχρονα ουσιαστικά ανθρώπινος. Σε μια εποχή που ευνοεί την υπερβολή και τις εύκολες διατυπώσεις, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπερασπιζόταν σταθερά το μέτρο. Μιλούσε με επιχειρήματα, με ακρίβεια, με ευθύνη απέναντι στη γνώση. Ποτέ δεν αναζήτησε τον ρόλο του συμβόλου ούτε επεδίωξε να προβληθεί ως τέτοιο.

Στις αφηγήσεις της υπήρχε πάντοτε μια δόση αυτοσαρκασμού. Θυμόταν ότι κόπηκε τρεις φορές στις εξετάσεις για το δίπλωμα οδήγησης. Το απέκτησε με την τέταρτη προσπάθεια, με πείσμα και χαμόγελο. Ο σύζυγός της, ο Ζακ, της αγόρασε ένα μικρό αυτοκίνητο για τις προσωπικές της μετακινήσεις. Μια ημέρα, πηγαίνοντας για τένις, οδηγούσε πίσω από τον σύζυγό της. Πάτησε γκάζι και έπεσε επάνω του. Το περιστατικό το διηγούνταν γελώντας. Εκείνος της είπε τότε: «Δύο χαλασμένα αυτοκίνητα της ίδιας οικογένειας, αναρωτιέμαι ποιος ασφαλιστής θα πιστέψει ότι το κάναμε επίτηδες». Μαζί του έζησε πάνω από πενήντα χρόνια. Γόνος γνωστής παρισινής οικογένειας και φίλος προσωπικοτήτων όπως ο Σαρτρ, η Μποβουάρ, ο Αραγκόν και ο Πικάσο, έφερε στη ζωή της αγάπη, διάλογο και αμοιβαίες υποχωρήσεις. Μαζί απέκτησαν μια κόρη, τη Μαρί-Ελέν, και μέσω αυτής μια εγγονή, τους ανθρώπους που υπήρξαν η μεγαλύτερη αγάπη της.

Για εκείνη, η επιτυχία και η αναγνώριση συνυπήρχαν με τις ανθρώπινες αδυναμίες. «Γνώρισα νίκες και ήττες», έλεγε και το εννοούσε. Η διαδρομή της υπήρξε γεμάτη επιτυχίες μα και στιγμές δοκιμασίας που την έκαναν πιο σοφή. Με καθαρό βλέμμα και σταθερό βήμα, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έμαθε ν' αγκαλιάζει κάθε πλευρά της ζωής. Γεννήθηκε στον Πειραιά και μεγάλωσε σε μια οικογένεια που της μετέδωσε από νωρίς την αξία της παιδείας και της προσπάθειας. Το σπίτι της υπήρξε χώρος μελέτης, συζήτησης και πνευματικής καλλιέργειας. Οι γονείς της καλλιέργησαν μέσα της την αγάπη για τα γράμματα και τη βαθιά πίστη ότι η μόρφωση ανοίγει δρόμους. Από τα μαθητικά της χρόνια ξεχώριζε για τη φιλομάθειά της και την επιμονή της να προχωρά μπροστά.

Συχνά ανέφερε ότι από μικρή κοιτούσε τους άριστους και επιθυμούσε να τους μοιάσει. Αυτή η εσωτερική ώθηση ρίζωσε στο οικογενειακό της περιβάλλον. Εκεί έμαθε ότι η πρόοδος συνδέεται με πειθαρχία και όραμα. Η έννοια της οικογένειας για την ίδια συνδεόταν με δεσμούς αγάπης και αμοιβαίου σεβασμού. Η μητρική αγάπη κατείχε κορυφαία θέση στη σκέψη της. Τη θεωρούσε σχέση μοναδική, δεσμό ζωής που χαράσσει βαθιά σημάδια στην ψυχή. Μέσα από αυτή τη σχέση έβρισκε δύναμη και συνέχεια.

Η ανεξαρτησία ως κεντρική αξία

Στις τελευταίες της συνεντεύξεις, μιλούσε συχνά για τον μεγαλύτερο φόβο της. «Θέλω να πεθάνω όρθια» έλεγε. Η εικόνα της αξιοπρέπειας την συνόδευε σε όλη τη διαδρομή της. Από νεαρή ηλικία επιδίωκε να στηρίζεται στις δικές της δυνάμεις, να ικανοποιεί τις ανάγκες της και να κρατά η ίδια τον έλεγχο της πορείας της. Υπήρξε σύμβολο γυναικείας παρουσίας στον χώρο της ανώτατης εκπαίδευσης. Σε μια εποχή όπου οι γυναίκες διεκδικούσαν δυναμικά τη θέση τους, εκείνη προχώρησε με αυτοπεποίθηση και άνοιξε δρόμους. Η ίδια πίστευε βαθιά ότι όλα εξαρτώνται από τη θέληση και την προσωπική προσπάθεια. Το «θέλω» μετατρεπόταν σε «μπορώ» μέσα από επιμονή και πίστη στον στόχο.

Στις τοποθετήσεις της προς τα νέα παιδιά υπήρχε ενθάρρυνση και αισιοδοξία. Υπογράμμιζε ότι τα όνειρα αποκτούν μορφή όταν συνοδεύονται από δουλειά και τόλμη. Έλεγε πως όσα πέτυχε τα κατέκτησε επειδή προχώρησε με θάρρος, αγνοώντας την έννοια του ακατόρθωτου. Αυτή την πίστη μετέδιδε στους νέους, καλώντας τους να στοχεύουν ψηλά. Παράλληλα, υπενθύμιζε την αξία του μέτρου. Η φράση της ότι κανείς δεν είναι Θεός λειτουργούσε ως πυξίδα για κάθε φιλόδοξο βήμα. Η επιτυχία, κατά τη δική της οπτική, συνδυάζεται με επίγνωση των ορίων και σεβασμό προς τους άλλους.

Η Αριστερά και η σχέση της με το χρήμα

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ μιλούσε για την παιδεία με ανησυχία. Πίστευε ότι το εκπαιδευτικό μας τοπίο δοκιμάζεται, καθώς τα πρότυπα που προβάλλονται περιορίζονται σε πρόσωπα του θεάματος. Έβλεπε την έννοια του ήρωα να χάνει το βάθος της. «Αν υποφέρει από κάτι η παιδεία μας σήμερα, είναι από το γεγονός ότι οι μόνοι ήρωές μας είναι οι ποδοσφαιριστές και οι τηλεπαρουσιαστές. Η έννοια του ήρωα είναι προφανώς υποβαθμισμένη». Για την ίδια, η Ιστορία χρειάζεται κριτική ματιά. Αν τη γνωρίζαμε καλά, έλεγε, θα επανεξετάζαμε πρόσωπα που τιμήθηκαν ως ήρωες και ίσως θ' αλλάζαμε ονόματα δρόμων και πλοίων. Ηρωισμός, κατά τη σκέψη της, σημαίνει προσφορά στον άνθρωπο και στις αξίες του.

Η σχέση της με το χρήμα υπήρξε σχεδόν αφελής. Ομολογούσε με χιούμορ ότι δυσκολευόταν ακόμη και να μετρήσει μεγάλα ποσά. Όταν έφερε τις οικονομίες της, στην Ελλάδα, σε περίοδο αβεβαιότητας, το έκανε από ένστικτο και πίστη. Ως πρόεδρος στο Centre Georges Pompidou διαχειρίστηκε προϋπολογισμό δεκάδων εκατομμυρίων φράγκων, δίχως να στέκεται στα μηδενικά. «Όποιος έχει το χρήμα, έχει και το σχήμα», έλεγε, αναγνωρίζοντας τη δύναμη της οικονομίας, παρότι η ίδια κινούνταν κυρίως στον χώρο των ιδεών.

Η ελληνικότητα για εκείνη αποτελούσε εσωτερική αίσθηση. Την περιέγραφε ως έκτη αίσθηση που συμπυκνώνει τις άλλες πέντε, όπως το λευκό περιέχει όλα τα χρώματα. Αριστερός, υπογράμμιζε, δεν είναι αυτός που αυτοχαρακτηρίζεται, αλλά αυτός που ζει και πράττει με αριστερά ιδανικά. Η αριστερά δεν είναι λόγια, είναι στάση ζωής. Όποιος μιλάει ασταμάτητα αλλά δεν ξέρει να ακούει, όποιος δεν υπερασπίζεται ακόμα και τον αντίπαλό του όταν αδικείται, χάνει την ουσία της αριστερής ιδιότητας. Η υπέρτατη αρετή, κατά τη γνώμη της, είναι να υπερασπίζεσαι το δίκαιο εκείνου που διαφωνεί μαζί σου. Γι’ αυτό έλεγε ότι δεν υπάρχει πραγματικά ενάρετος πολιτικός. Και παρότι συνέχιζε να αυτοχαρακτηρίζεται αριστερή, το έκανε γιατί πίστευε σε μια δίκαιη κατανομή του πλούτου και σε μια παιδεία που διδάσκει αρετή και υπευθυνότητα.

Η πορεία της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ θυμίζει ότι η ειλικρίνεια, η πίστη σε αξίες και η επιμονή στη γνώση φτιάχνουν την πραγματική επιτυχία. Μας διδάσκει ότι η χαρά, η δικαιοσύνη και η ελληνικότητα βρίσκονται στις επιλογές που κάνουμε κάθε μέρα, στη φροντίδα του άλλου και στην πίστη στον εαυτό μας. Το αποτύπωμά της παραμένει φως που δείχνει τον δρόμο για όποιον επιθυμεί να ζήσει με νόημα και να αφήσει πίσω του κάτι που αξίζει.