«Θύελλα» για το νομοσχέδιο ΥΠΕΝ: Οι fast track εργολαβίες για τη λειψυδρία, η εκτροπή του Αχελώου και το real estate σε 6.500 χωριά

Τριπλό μέτωπο έχει ανοίξει το νομοσχέδιο του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, του οποίου η δημόσια διαβούλευση ολοκληρώθηκε χθες, καθώς εκτός από τις αντιδράσεις για την υποχρεωτική συγχώνευση ΔΕΥΑ από τους νομούς Φωκίδας, Βοιωτίας και Εύβοιας στην ΕΥΔΑΠ και της Χαλκιδικής στην ΕΥΑΘ, εργολήπτες και μελετητές αντιδρούν στην... ακόμα πιο fast track διαδικασία που θεσπίζεται για τα έργα της λειψυδρίας συμπεριλαμβανομένου του Εύρυτου, της εργολαβίας - μαμούθ των 750 εκατ. ευρώ. Το τρίτο μέτωπο αφορά τους εγκαταλελειμμένους οικισμούς, για τους οποίους το υπουργείο - σύμφωνα με πολεοδόμους και οργανώσεις - δεν οραματίζεται τίποτα περισσότερο από μία ανοικοδόμηση που θα ευνοήσει λίγους.

Οσον αφορά το ζήτημα των έργων για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας, οι αντιδράσεις δεν αφορούν μόνο τις διαδικασίες ανάθεσης των έργων, τις οποίες αναλυτικά είχε παρουσιάσει το «ethnos.gr», αλλά και τον ίδιο τον σχεδιασμό της υδατικής θωράκισης της Αττικής, τον οποίο πολιτικοί, οικονομικοί και κοινωνικοί φορείς της Ευρυτανίας χαρακτηρίζουν ως μια νέα προσπάθεια εκτροπής του Αχελώου από την... πίσω πόρτα.

Οι μικρότερες εργοληπτικές εταιρίες μέσω επιστολής που απέστειλε στον υπουργό Περιβάλλοντος, Σταύρο Παπασταύρου ο Πανελλήνιος Σύνδεσμος Τεχνικών Εταιρειών (ΣΑΤΕ), αλλά και οι μελετητές έργων μιλούν για ένα νέο καθεστώς εξαιρέσεων ζητώντας την απόσυρση του άρθρου 36, το οποίο ορίζει ότι τα έργα αυτά θα μπορούν να προχωρούν χωρίς ανοιχτούς διαγωνισμούς, αλλά με κλειστή διαδικασία προσκλήσεων σε τρεις εταιρείες, ενώ εξαιρούνται από μια σειρά δικλίδων προστασίας όπως οι εγκρίσεις του Τεχνικού Συμβουλίου, η ανάρτηση των συμβάσεων συμβούλων στο ΕΣΗΔΗΣ, αλλά και οι αδειοδοτήσεις με τη συνήθη διαδικασία.

Ο Σύνδεσμος υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη διάταξη εισάγει μια νέα γενικευμένη εξαίρεση από το σύστημα ανάθεσης δημοσίων συμβάσεων που έχει θεσπιστεί τόσο από την ευρωπαϊκή όσο και από την ελληνική νομοθεσία: «Τα έργα θα δημοπρατούνται χωρίς απαλλοτριώσεις, χωρίς περιβαλλοντικές αδειοδοτήσεις, χωρίς μελέτες, δηλαδή χωρίς στοιχειώδεις προϋποθέσεις, συνθήκη που δημιουργεί εξαιρετικά μεγάλη ανασφάλεια κατά την υλοποίηση των συμβάσεων τόσο για τον ανάδοχο όσο και για την αναθέτουσα αρχή», αναφέρει ο ΣΑΤΕ, ο οποίος ασκεί σφοδρή κριτική, στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται ο «κίνδυνος λειψυδρίας». Ο ΣΑΤΕ θεωρεί ότι η διατύπωση είναι τόσο γενική ώστε μπορεί να χρησιμοποιηθεί σχεδόν σε κάθε περίπτωση: «Η έννοια "κίνδυνος λειψυδρίας" είναι αόριστη και μπορεί να περιλάβει στον ορισμό της ένα μεγάλο εύρος περιπτώσεων, δημιουργώντας το περιθώριο ένταξης συνηθισμένων έργων στις εξαιρετικές διαδικασίες».

Τονίζει επίσης ότι «ο κίνδυνος λειψυδρίας αφ' εαυτού δεν δικαιολογεί την εφαρμογή της επείγουσας διαδικασίας, αφού δεν πρόκειται για επείγον περιστατικό ανωτέρας βίας, όπως μια θεομηνία. Είναι ένα μακροχρόνιο δεδομένο που πρέπει να αντιμετωπίζεται με σωστό προγραμματισμό και έγκαιρο σχεδιασμό».

Στην ίδια κατεύθυνση κινούνται και οι παρεμβάσεις του Συλλόγου Μελετητών Δημοσίων Εργων Κεντρικής Μακεδονίας, ο οποίος κάνει ξεκάθαρα λόγο για έργα, τα οποία πιθανότατα θα καταλήξουν σε συγκεκριμένους αναδόχους: «Το άρθρο 36 πρέπει να απαλειφθεί, και να τεθεί διάταξη... εκτός αν στόχος είναι η καθοδήγηση των αναθέσεων των δημοσίων συμβάσεων για κατεπείγοντα έργα λειψυδρίας σε συγκεκριμένους αναδόχους, αφού το άρθρο αυτό προσθέτει επιπλέον διαδικαστικές παρεκκλίσεις και διευκολύνσεις από αυτές των άρθρων 32 και 269 του ν. 4412/2016, και συγκεκριμένα, εκτός από την παράλειψη της δημοσίευσης προκήρυξης», σημειώνεται στο σχόλιο.

Το σχέδιο «Εύρυτος» επαναφέρει την υπόθεση Αχελώου

Οι ενστάσεις για το άρθρο 36 συνδέονται άμεσα και με το αμέσως προηγούμενο, το οποίο ανάβει το πράσινο φως για το σχέδιο «Εύρυτος» που προβλέπει την αξιοποίηση των υδάτων των ποταμών Καρπενησιώτη και Κρικελλοπόταμου για την ενίσχυση της υδροδότησης της Αττικής.

Η περιβαλλοντική οργάνωση WWF Ελλάς αφού χαρακτηρίζει «απορίας άξιο» το ότι τα σχέδια διαχείρισης του 2024 που εγκρίθηκαν με Πράξη του Υπουργικού Συμβουλίου, «δεν εντόπισαν το πρόβλημα της ύδρευσης της πρωτεύουσας (και μεγαλύτερης πόλης) της χώρας», κάνει λόγο για «έλλειψη στοιχειώδους προγραμματισμού, και μάλιστα στον κρίσιμο τομέα του πόσιμου νερού». Σημειώνει ότι μέχρι σήμερα «ούτε η ΕΥΔΑΠ, ούτε το ΥΠΕΝ ή κάποιος άλλος έχουν δημοσιεύσει κάποια στοιχεία από τα οποία να προκύπτει η αδήριτη ανάγκη του έργου, για την ενημέρωση των εκατομμυρίων πολιτών που επηρεάζονται (ή για μία στοιχειώδη διαβούλευση με αυτούς)», καταλήγοντας ότι «το ΣΔΛΑΠ χρησιμοποιήθηκε για εντυπωσιασμό». Ξεκαθαρίζει επίσης ότι η διαδικασία που περιγράφεται για τροποποίηση του Σχεδίου με απόφαση υπουργού είναι αντίθετη με την ευρωπαική οδηγίας.

Πολλά είναι τα σχόλια στη δημόσια διαβούλευση για το ζήτημα από φορείς της Ευρυτανίας από τους οποίους επισημαίνεται ότι η κυβέρνηση επιχειρεί στην πραγματικότητα μια έμμεση εκτροπή του Αχελώου με διαφορετική ονομασία, δεδομενου ότι η ίδια η διάταξη αναγνωρίζει ότι ο Καρπενησιώτης και ο Κρικελλοπόταμος είναι παραπόταμοι του Αχελώου. Οι σχολιαστές υπενθυμίζουν τις αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας που επί δεκαετίες ακύρωσαν διαδοχικά τα σχέδια εκτροπής του Αχελώου με ορισμένους να αναφέρουν ότι στόχος είναι «πρώτα να ψηφιστεί ότι η εκτροπή επιτρέπεται και έπειτα να προσαρμοστούν τα σχέδια διαχείρισης και οι περιβαλλοντικές διαδικασίες στην ειλημμένη απόφαση».

Οι φορείς της Ευρυτανίας διευρύνουν ακόμη περισσότερο την κριτική τους, υποστηρίζοντας ότι το σχέδιο «Εύρυτος» αποτελεί μέρος μιας συνολικότερης πολιτικής που αντιμετωπίζει την περιοχή ως «χώρο άντλησης νερού, ενέργειας και πρώτων υλών»

Κύμα αντιδράσεων και για την πολεοδόμηση εγκαταλελειμμένων οικισμών

Εξίσου ισχυρό μέτωπο αντιδράσεων καταγράφεται στη δημόσια διαβούλευση και για το άλλο μεγάλο κεφάλαιο του νομοσχεδίου, που αφορά την πολεοδόμηση εγκαταλελειμμένων, μικρών και φθινόντων οικισμών. Επιστημονικοί φορείς του χωρικού σχεδιασμού και της προστασίας του περιβάλλοντος ζητούν την πλήρη απόσυρση των διατάξεων, υποστηρίζοντας ότι το υπουργείο επιχειρεί να βγάλει από το συρτάρι εργαλεία ιδιωτικής πολεοδόμησης που έχουν και στο παρελθόν αμφισβητηθεί.

Ο Σύλλογος Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ), αν και δεν αμφισβητεί ότι η αναζωογόνηση των εγκαταλελειμμένων οικισμών αποτελεί πραγματική αναπτυξιακή ανάγκη, υποστηρίζει ότι το νομοσχέδιο δεν αντιμετωπίζει τις αιτίες της εγκατάλειψης της υπαίθρου, αλλά δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο οικοδομικής αξιοποίησης, με βασικό εργαλείο την ιδιωτική πολεοδόμηση. Ο ΣΕΠΟΧ στηλιτεύει το γεγονός ότι το υπουργείο αλλάζει τον Κώδικα Χωροταξίας και Πολεοδομίας μόλις έναν μήνα μετά την κωδικοποίησή του και πριν καλά καλά στεγνώσει το μελάνι από την ψήφιση του σχετικού νομοσχεδίου.

Ο Σύλλογος πρακτικά μιλά για επιστροφή από το ...παράθυρο του εργαλείου των Ειδικών Σχεδίων Περιβαλλοντικής Αναβάθμισης και Ανάπτυξης (ΕΣΠΕΡΑΑ), τα οποία είχαν θεσπιστεί το 2014, καθώς πλέον ενσωματώνονται στο νέο πλαίσιο ως Ειδικά Πολεοδομικά Σχέδια. Κατηγορεί το υπουργείο ότι «αντί να κινείται προς την κατεύθυνση του περιορισμού του κατ' εξαίρεση σχεδιασμού και της ενσωμάτωσής του στον ολοκληρωμένο χωρικό σχεδιασμό, έρχεται να προσθέσει άλλο ένα εργαλείο κατ' εξαίρεση σχεδιασμού στην "ομπρέλα" των ΕΠΣ». Κατά συνέπεια - όπως αναφέρει ο ΣΕΠΟΧ - «επεκτείνεται και κανονικοποιείται όλο και περισσότερο η λογική του κατακερματισμού του χώρου και του σχεδιασμού του, αποδίδοντας προνόμια, ευνοϊκούς όρους και διευκολύνσεις σε συνεταιρισμούς και άλλους ιδιωτικούς φορείς». Ο ΣΕΠΟΧ μάλιστα προειδοποιεί ότι η πολιτική αυτή «μπορεί να αποδειχθεί καταστροφική για τους μικρούς οικισμούς, στον βαθμό που οι οργανωμένες αναπτύξεις ανατρέπουν τη φυσιογνωμία τους, αλλοιώνουν τον χαρακτήρα τους, τις εκτάσεις που τους περιβάλλουν, την κλίμακα του δομημένου περιβάλλοντος και γενικότερα το τοπίο».

Οσον αφορά το συνολικό αποτύπωμα του νομοσχεδίου για τους περίπου 6.500 εγκαταλελειμμένους και φθίνοντες οικισμούς, ο ΣΕΠΟΧ δεν κρύβει ότι αποτελεί «ένα πρόσχημα για νέες αναπτύξεις με τις ελάχιστες δυνατές δεσμεύσεις από την πλευρά του "επισπεύδοντα για την αναβίωση φορέα", δεδομένου ότι παραμένουν ανοιχτά μια σειρά ερωτήματα σχετικά με τις υποχρεώσεις του τελευταίου για τη συντήρηση και αναβίωση».

Άλλωστεμ σύμφωνα με τον Σύλλογο, «το όραμα του ΥΠΕΝ για αυτόν τον εθνικό θησαυρό συνίσταται στην πλήρη αλλοίωση της κλίμακας και του χαρακτήρα του δομημένου περιβάλλοντος, αλλά και της περιβάλλουσας ζώνης, επιτρέποντας νέες μεγάλες αναπτύξεις μέσω ιδιωτικής πολεοδόμησης».

Παράλληλα, ο ΣΕΠΟΧ θεωρεί ότι το νομοσχέδιο αντιμετωπίζει ενιαία περιοχές με εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά, δηλαδή ορεινούς οικισμούς που έχουν καταρρεύσει δημογραφικά και νησιωτικούς που δέχονται τεράστιες πιέσεις ανάπτυξης. Για τους ορεινούς οικισμούς προτείνει ισχυρά φορολογικά και κοινωνικά κίνητρα, ώστε να ενισχυθεί η μόνιμη κατοίκηση και όχι απλώς η οικοδομική δραστηριότητα, ενώ παράλληλα ζητά:

- υποχρεωτικές αναπλάσεις κοινόχρηστων χώρων,

- δημιουργία μόνιμων θέσεων εργασίας,

- εξαίρεση των παραθεριστικών οικισμών από το νέο καθεστώς.

Από την πλευρά της η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (ΕΛΛΕΤ) επίσης ζητά την απόσυρση του σχετικού κεφαλαίου, τονίζοντας ότι η παρέμβαση πρέπει να επικεντρωθεί στην αποκατάσταση και λειτουργική επανάχρηση του υφιστάμενου οικιστικού ιστού, χωρίς να δίνεται δυνατότητα πολεοδόμησης όμορων αδόμητων εκτάσεων.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στις περιβαλλοντικές εγγυήσεις, προτείνοντας να καθίσταται υποχρεωτική η εκπόνηση Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων και μελέτης φέρουσας ικανότητας πριν από κάθε εφαρμογή του νέου πλαισίου, ενώ ζητά να εξαιρεθούν ρητά από τις νέες διατάξεις:

• οι περιοχές Natura 2000,
• τα τοπία ιδιαίτερου φυσικού κάλλους,
• οι παραδοσιακοί οικισμοί,
• οι ακατοίκητες νησίδες,
• οι ήδη κορεσμένοι τουριστικοί προορισμοί.