ΥΠΠΟ: Κηρύσσει μνημείο τις φωτογραφίες με τους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής

Το σύνολο της συλλογής φωτογραφιών Τ. de Craene/H. Heuer κηρύχθηκε μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού, ύστερα από τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής του αξίας ως τεκμήριο της ναζιστικής προπαγάνδας στην κατεχόμενη Ελλάδα. Η απόφαση αυτή ανοίγει πλέον τον δρόμο για τη νομική διεκδίκηση και την απόκτηση του υλικού από το ελληνικό κράτος, καθώς το αναγνωρίζει επισήμως ως στοιχείο της εθνικής πολιτιστικής κληρονομιάς.

Οι φωτογραφίες αποτελούν κρίσιμα ιστορικά ντοκουμέντα, όχι μόνο για όσα απεικονίζουν, αλλά και για τον τρόπο με τον οποίο η εικόνα αξιοποιήθηκε ως εργαλείο επιρροής και προπαγάνδας από τους μηχανισμούς κατοχής, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση αντιλήψεων και εντυπώσεων την περίοδο εκείνη.

Από το eBay στο επίκεντρο διεθνούς ενδιαφέροντος

Η υπόθεση ήρθε στο φως όταν δώδεκα φωτογραφίες εμφανίστηκαν προς πώληση στην πλατφόρμα eBay στις 14 Φεβρουαρίου. Φερόμενος ιδιοκτήτης τους είναι ο Βέλγος συλλέκτης Tim de Craene, ο οποίος ειδικεύεται σε αντικείμενα και τεκμήρια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και τις διέθεσε μέσω της εταιρείας του, Crain’s Militaria. 

Η ανάρτηση των φωτογραφιών προκάλεσε άμεση αντίδραση, αρχικά στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και στη συνέχεια στον δημόσιο διάλογο, με αποτέλεσμα ο συλλέκτης ν' αποσύρει τις συγκεκριμένες εικόνες στις 16 Φεβρουαρίου. Ωστόσο, η πλήρης συλλογή παραμένει στην κατοχή του και εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο ενδιαφέροντος. 

Οι φωτογραφίες προέρχονται από τη συλλογή του τότε υπολοχαγού της Βέρμαχτ, Χέρμαν Χόιερ, ο οποίος υπηρέτησε το 1943–1944 στο στρατόπεδο της Μαλακάσα. Ο τελευταίος είχε λάβει εντολή να παρακολουθήσει ή να συνδράμει στην εκτέλεση των 200 Ελλήνων κρατουμένων που μεταφέρθηκαν από το Στρατόπεδο Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944 — μία από τις πιο εμβληματικές πράξεις ναζιστικής θηριωδίας στην κατεχόμενη χώρα.

Μεταξύ των ήδη ταυτοποιημένων μορφών συγκαταλέγεται ο Βασίλης Παπαδήμας, ο άνδρας με το λευκό πουκάμισο, εργαζόμενος στην Ανώνυμη Εταιρεία Οινοπνευματοποιίας στη Γιάλοβα Μεσσηνίας και βετεράνος του ελληνοϊταλικού πολέμου στο αλβανικό μέτωπο. Σε άλλη εικόνα διακρίνεται ο Ηλίας Ρίζος του Δημητρίου, ο άνδρας με το συγκρατημένο χαμόγελο, ο οποίος απασχολούνταν σε μικρή μονάδα παραγωγής ζυμαρικών και αρτοσκευασμάτων στη Λαμία, στην περιοχή του Αγίου Λουκά (Κλαραίικα).

Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης φωτογραφίες από άλλες περιοχές της κατεχόμενης Ευρώπης, όπως το Βέλγιο και τη Γαλλία, αποτυπώνοντας τη δραστηριότητα των γερμανικών δυνάμεων κατοχής μέσα από το βλέμμα ενός αξιωματικού τους.

Ο Tim de Craene δηλώνει ανοιχτός σε διάλογο

Ο Tim de Craene ανακοίνωσε πριν από λίγες ημέρες ότι είναι ανοιχτός σε διάλογο με τις ελληνικές αρχές για το μέλλον του υλικού. Όπως σημείωσε ο ίδιος, υπήρξε σημαντικό ενδιαφέρον από ιδιώτες συλλέκτες, αλλά δεν έχει ληφθεί οριστική απόφαση για την πώληση.

Παράλληλα, ζήτησε να αναγνωριστεί η νόμιμη κυριότητά του επί των φωτογραφιών, επισημαίνοντας ότι έχουν κυκλοφορήσει αλλοιωμένες εκδοχές τους, οι οποίες, όπως υποστηρίζει, παραμορφώνουν τη γνησιότητα του υλικού και προκαλούν σύγχυση. Επιπλέον, εξέφρασε ευαισθησία για τη σημασία του μνημείου της Καισαριανής και δήλωσε πρόθυμος να συνεργαστεί με τις αρμόδιες ελληνικές αρχές.

Παρέμβαση Μενδώνη: «Ανεκτίμητα τεκμήρια της ιστορίας»

Η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη χαρακτήρισε τις φωτογραφίες «εξόχως σημαντικά τεκμήρια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας», καθώς αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των Ελλήνων πατριωτών πριν από την εκτέλεσή τους.

Όπως τόνισε, οι εικόνες αυτές «δίνουν πρόσωπο στις ιστορικές μαρτυρίες», ενώ και το υπόλοιπο υλικό επιτρέπει την κατανόηση του δράματος της Κατοχής μέσα από τη σκοπιά του κατακτητή. Υπογράμμισε επίσης τον ρόλο της προπαγάνδας που είχε οργανώσει ο Γιόζεφ Γκέμπελς, αξιοποιώντας τη φωτογραφία και τον κινηματογράφο ως εργαλεία επιρροής.

«Η αρμόδια Διεύθυνση Νεώτερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς επικοινώνησε άμεσα με τον συλλέκτη και εμπειρογνώμονες μεταβαίνουν την Παρασκευή στην έδρα του, στο Έβεργκεμ του Βελγίου, ώστε να διαπιστώσουν εκ του σύνεγγυς τη συλλογή και να συνομιλήσουν μαζί του. Με την σημερινή κήρυξη της συλλογής ως μνημείο, το υπουργείο Πολιτισμού αποκτά το έρεισμα για να την διεκδικήσει και να την αποκτήσει εκ μέρους του ελληνικού κράτους».

Οργανώσεις του ΚΚΕ συγκέντρωσαν χρήματα για την αποκατάσταση του μνημείου στην Καισαριανή

Σε ένδειξη τιμής προς τους 200 κομμουνιστές που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή, αλλά και ανταποκρινόμενα στο κάλεσμα της Κομματικής Οργάνωσης Αττικής του ΚΚΕ για την αποκατάσταση του μνημείου που βανδαλίστηκε αμέσως μετά τη δημοσιοποίηση των συγκλονιστικών φωτογραφικών ντοκουμέντων, μέλη και υποστηρικτές του κόμματος στην Αττική προχώρησαν σε οικονομική ενίσχυση. 

Ως συμβολική πράξη μνήμης και αναγνώρισης της θυσίας, οι Οργανώσεις του ΚΚΕ στον τομέα των Μεταφορών προσέφεραν το ποσό των 1.200 ευρώ, εκφράζοντας βαθύ σεβασμό προς τους εκτελεσμένους, μεταξύ των οποίων βρίσκονταν και πολλοί εργαζόμενοι του κλάδου, όπως σιδηροδρομικοί και τροχιοδρομικοί, και δηλώνοντας την προσήλωσή τους στη συνέχιση του αγώνα, ανταποκρινόμενοι – όπως σημειώνουν – στις ιστορικές απαιτήσεις της εποχής.

Παράλληλα, η Τομεακή Οργάνωση Βορείων Συνοικιών συγκέντρωσε 2.000 ευρώ, επισημαίνοντας ότι ανάμεσα στους εκτελεσμένους συγκαταλέγονταν και 14 κομμουνιστές από την Πεντέλη, οι οποίοι θυσιάστηκαν για τα ιδανικά τους. Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στον Δημήτρη Σόφη, έναν από τους νεότερους, που πρόλαβε να αφήσει αποχαιρετιστήριο μήνυμα προς τους οικείους του κατά τη μεταφορά του προς τον τόπο της εκτέλεσης.

Αντίστοιχα, η Τομεακή Οργάνωση Βορειοδυτικής Αττικής ανακοίνωσε οικονομική συνεισφορά ύψους 1.000 ευρώ, τιμώντας τη μνήμη των εκτελεσμένων και ιδιαίτερα του Ανέστη Λαζαρίδη από την Ελευσίνα, υπογραμμίζοντας την ανάγκη διατήρησης ζωντανής της ιστορικής μνήμης και της συνέχισης του αγώνα για έναν κόσμο απαλλαγμένο από πολέμους, εκμετάλλευση και κοινωνικές ανισότητες.