90η ΔΕΘ: «Θα σου δώσω την άδεια, κύριε Γερμανέ» – Έτσι ξεκίνησαν 100 χρόνια ιστορίας

«Θα σου δώσω την άδεια, κύριε Γερμανέ, γιατί είσαι δραστήριος άνθρωπος». Με αυτά τα λόγια, το 1926, ο τότε πρωθυπουργός της Ελλάδας, Ελευθέριος Βενιζέλος, έδωσε το «πράσινο φως» στον βουλευτή Θεσσαλονίκης –του αντιβενιζελικού κόμματος– Νικόλαο Γερμανό, προκειμένου να ξεκινήσει η πρώτη Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, την οποία ο τελευταίος είχε οραματιστεί.

Η ιστορία της ΔΕΘ ξεκινά το 1926, μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Η Θεσσαλονίκη είναι μια πόλη που αλλάζει ραγδαία: χιλιάδες πρόσφυγες έχουν εγκατασταθεί, νέα εργαστήρια και βιοτεχνίες γεννιούνται, ενώ το λιμάνι αποκτά στρατηγική σημασία για ολόκληρα τα Βαλκάνια. Σε αυτό το πλαίσιο, ο Νικόλαος Γερμανός προτείνει κάτι πρωτοφανές για τα ελληνικά δεδομένα: μια διεθνή εμπορική έκθεση που θα συνδέσει την ελληνική παραγωγή με τις αγορές της Ευρώπης και της Ανατολής. Η πρότασή του εγκρίνεται και, στις 3 Οκτωβρίου 1926, ανοίγει τις πύλες της η πρώτη Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης.

Έναν αιώνα μετά, είναι λίγοι οι θεσμοί στην Ελλάδα που κουβαλούν μια τόσο μακρά ιστορία. Για τους μεγαλύτερους, η ΔΕΘ είναι οι βόλτες στα περίπτερα, οι μυρωδιές από το μαλλί της γριάς και τα πρώτα ηλεκτρικά θαύματα που έμοιαζαν με επιστημονική φαντασία. Οι νεότεροι έχουν βρεθεί στις συναυλίες, έχουν χαζέψει τις startups στα περίπτερα και έχουν παρακολουθήσει τις πρωθυπουργικές εξαγγελίες που κάθε Σεπτέμβριο δίνουν τον πολιτικό τόνο της χρονιάς. Για τους επιχειρηματίες, η ΔΕΘ εξακολουθεί να αποτελεί το μεγάλο ετήσιο οικονομικό ραντεβού. Και για τη Θεσσαλονίκη, κάθε Σεπτέμβριος σημαίνει μια πόλη που μετατρέπεται σε σημείο συνάντησης κατοίκων και επισκεπτών.

Η επέτειος και το παράδοξο

Φέτος, η 90η ΔΕΘ γιορτάζει μια διπλή επέτειο, αλλά και ένα παράδοξο. Αν και αριθμεί 90 διοργανώσεις, συμπληρώνει έναν αιώνα από την πρώτη έκθεση του 1926, καθώς μέσα σε αυτά τα 100 χρόνια ο θεσμός «σίγησε» μόνο εξαιτίας του πολέμου και, πολύ αργότερα, της πανδημίας. Με άλλα λόγια, πέρα από τα «γενέθλιά» της, η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης γιορτάζει την αντοχή και την επιβίωση μιας ιδέας.

Το όραμα που τα ξεκίνησε όλα

Μετά την έγκριση του πρωθυπουργού, η ΔΕΘ ανοίγει τις πύλες της στις 3 Οκτωβρίου 1926. Ούτε ο οραματιστής του θεσμού, Νικόλαος Γερμανός, θα μπορούσε να φανταστεί την ανταπόκριση. Στην πρώτη ΔΕΘ συμμετέχουν περισσότεροι από 600 εκθέτες, ενώ την έκθεση επισκέπτονται 150.000 άνθρωποι. Αξίζει να σημειωθεί ότι, έναν αιώνα πριν, η Θεσσαλονίκη αριθμούσε συνολικά περί τις 180.000 κατοίκους. Για πρώτη φορά γίνεται σαφές ότι η πόλη έχει τη δυνατότητα να λειτουργήσει και ως οικονομική πρωτεύουσα των Βαλκανίων. Η πρώτη ΔΕΘ δεν είναι απλώς μια εμπορική διοργάνωση, αλλά και μια δήλωση «αυτοπεποίθησης» του ελληνικού κράτους, ενώ η Έκθεση καθιερώνεται ως ετήσιος θεσμός. Κάθε Σεπτέμβριος, από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 μέχρι το 1939, μετατρέπεται σε γιορτή για τη Θεσσαλονίκη.

Τα περίπτερα των πρώτων χρόνων φιλοξενούσαν από υφαντουργίες και γεωργικά μηχανήματα μέχρι έργα Μικρασιατών τεχνιτών, ενώ η παρουσία ξένων χωρών έδινε πραγματικά διεθνή χαρακτήρα στη διοργάνωση. Κατά την τρίτη ΔΕΘ, η επίσκεψη του Ελευθερίου Βενιζέλου σφραγίζει και συμβολικά τη σημασία της: η διοργάνωση αποτελεί πλέον εθνικό γεγονός, ενώ η ιδέα ότι η πρόοδος μπορεί να «εκτίθεται» παίρνει σάρκα και οστά. Κάθε νέα εφεύρεση, κάθε βιομηχανικό προϊόν, κάθε τεχνολογική καινοτομία παρουσιάζεται στο κοινό ως μια άτυπη «υπόσχεση» για το μέλλον.

Όταν «πάγωσε» ο χρόνος

Το 1940, η ΔΕΘ μετακομίζει από το Πεδίο του Άρεως, απέναντι από το Γ΄ Σώμα Στρατού –το σημερινό ομώνυμο πάρκο της Θεσσαλονίκης– στις σημερινές της εγκαταστάσεις. Η νέα εποχή της Έκθεσης, ωστόσο, έμελλε να διακοπεί βίαια, καθώς ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος «παγώνει» τον θεσμό. Οι γερμανικές δυνάμεις επιτάσσουν τις εγκαταστάσεις, οι οποίες χρησιμοποιούνται πλέον ως αποθήκες και στρατιωτικές υποδομές. Τη «σιωπή» παρατείνει ο Εμφύλιος που ακολουθεί. Για μία ολόκληρη δεκαετία δεν πραγματοποιείται καμία διοργάνωση.

Το 1951, η Έκθεση επιστρέφει, με τη βοήθεια κονδυλίων του Σχεδίου Μάρσαλ για την αποκατάσταση των λεηλατημένων εγκαταστάσεων. Η Ελλάδα των μετεμφυλιακών χρόνων επιχειρεί να επανεκκινήσει την οικονομία της και η Θεσσαλονίκη γίνεται ένα από τα πεδία όπου αυτή η προσπάθεια αποτυπώνεται πιο καθαρά. Από τότε και μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, η ΔΕΘ γνωρίζει τη μεγαλύτερη ακμή της.

Το οικονομικό «θαύμα»

Η Έκθεση γνωρίζει την ακμή της σε μια περίοδο κατά την οποία η χώρα αλλάζει με ταχύτητα. Τα ξενοδοχεία της Θεσσαλονίκης γεμίζουν, ενώ οι ουρές των επισκεπτών στα περίπτερα μοιάζουν ατελείωτες. Το 1966 καταγράφεται το ιστορικό ρεκόρ: περισσότεροι από 1,63 εκατομμύρια επισκέπτες περνούν τις πύλες της ΔΕΘ – ένας αριθμός που δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς σήμερα.

Την ίδια περίοδο κατασκευάζονται και υποδομές που θα αλλάξουν την εικόνα της πόλης: το Αλεξάνδρειο Μέλαθρο (Παλέ ντε Σπορ), ο Πύργος του ΟΤΕ, αλλά και νέα περίπτερα και συνεδριακοί χώροι. Η ΔΕΘ μετατρέπεται, ανάλογα με τη «ματιά» του κάθε επισκέπτη, σε λούνα παρκ, μουσείο τεχνολογίας και διεθνή αγορά ταυτόχρονα.

Καφές, κρύο νερό και πάγος στο σέικερ

Οι Αθηναίοι μπορεί να έχουμε συνδέσει τον διασημότερο καφέ της χώρας με εμβληματική καφετέρια στο Παγκράτι, όμως η «γέννηση» του φραπέ οφείλεται στη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης. Καμία αναδρομή στην ιστορία της ΔΕΘ δεν θα μπορούσε να είναι πλήρης χωρίς αυτή την πτυχή. Το 1957, στο περίπτερο της Nestle, ένας υπάλληλος αναζητά τρόπο να φτιάξει στιγμιαίο καφέ χωρίς ζεστό νερό. Ανακατεύει καφέ, κρύο νερό και πάγο μέσα σε ένα σέικερ. Έτσι γεννιέται ίσως το πιο επιτυχημένο ελληνικό ρόφημα του 20ού αιώνα.

Ο χαρακτήρας της Έκθεσης, όμως, δεν περιορίζεται στην παρουσίαση προϊόντων. Στη ΔΕΘ οι Έλληνες είδαν για πρώτη φορά έγχρωμες τηλεοράσεις, οικιακές ηλεκτρικές συσκευές, ηλεκτρονικούς υπολογιστές και, αργότερα, κινητά τηλέφωνα. Για ολόκληρες γενιές, τα τελευταία τεχνολογικά επιτεύγματα έδιναν ραντεβού κάθε Σεπτέμβριο στη Θεσσαλονίκη.

Ο Ψυχρός Πόλεμος στα περίπτερα

Υπήρξε, όμως, και μια έντονη γεωπολιτική διάσταση στις διοργανώσεις των δεκαετιών του 1960 και του 1970. Οι ΗΠΑ και η Σοβιετική Ένωση αξιοποιούν τα περίπτερά τους στη ΔΕΘ ως χώρους προβολής της τεχνολογικής τους υπεροχής.

Μακέτες διαστημοπλοίων, δορυφόροι, ηλεκτρονικά συστήματα και βιομηχανικές εφαρμογές συναγωνίζονται για την προσοχή εκατοντάδων χιλιάδων επισκεπτών, σε μια χώρα που εξακολουθεί να κουβαλά τις βαθιές πολιτικές διαιρέσεις της μετεμφυλιακής περιόδου. Οι δύο υπερδυνάμεις της εποχής, σε σχεδόν διπλανά περίπτερα, «πολεμούν» όχι με όπλα, αλλά με καινοτομίες, τεχνολογία και εικόνες από το μέλλον, έχοντας ως σκηνικό το βαλκανικό «σταυροδρόμι» της Θεσσαλονίκης.

Οι πρωθυπουργικές εξαγγελίες

Ο πολιτικός χαρακτήρας της ΔΕΘ ενισχύεται σημαντικά από τη δεκαετία του 1980 και μετά. Έως και σήμερα, το τέλος του καλοκαιριού βρίσκει τους πολίτες να αναμένουν ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα του φθινοπώρου: την καθιερωμένη ομιλία του εκάστοτε πρωθυπουργού.

Κάθε Σεπτέμβριο, στη ΔΕΘ παρουσιάζονται οικονομικά πακέτα, φορολογικές αλλαγές, μεταρρυθμίσεις και κυβερνητικές προτεραιότητες για τη χρονιά που ακολουθεί. Έχει έτσι δημιουργηθεί ένας ιδιότυπος θεσμός: δημοσιογράφοι, επιχειρηματίες, συνδικάτα και κόμματα αντιμετωπίζουν τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου σαν την ανεπίσημη έναρξη της πολιτικής σεζόν, ενώ η ΔΕΘ, πέρα από τον εμπορικό της χαρακτήρα, μετατρέπεται και σε βαρόμετρο της οικονομίας και της κοινωνίας.

Η πανδημία

Η οικονομική κρίση αλλάζει το προφίλ των εκθετών και στρέφει τη ΔΕΘ περισσότερο προς την εξωστρέφεια και τις διεθνείς επιχειρηματικές συνεργασίες. Το 2020, για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η διοργάνωση ακυρώνεται εξαιτίας της πανδημίας του κορονοϊού, υπενθυμίζοντας ότι ακόμη και οι πιο ανθεκτικοί θεσμοί μπορούν να αποδειχθούν ευάλωτοι απέναντι στις διεθνείς ανατροπές.

Με την επιστροφή της ΔΕΘ διαμορφώνεται και μια νέα φιλοσοφία. Οι τιμώμενες χώρες, οι εκδηλώσεις καινοτομίας, τα φόρουμ τεχνολογίας και οι startups αποκτούν κεντρικό ρόλο, ενώ η Έκθεση επιχειρεί να επαναπροσδιοριστεί ως περιφερειακός κόμβος επιχειρηματικότητας για ολόκληρη τη Νοτιοανατολική Ευρώπη.

«100 χρόνια μέλλον»

Φέτος, τιμώμενη χώρα της επετειακής 90ής ΔΕΘ είναι η Ιαπωνία. Πρόκειται για μια επιλογή με ισχυρό συμβολισμό, καθώς συνδέει έναν αιώνα ελληνικής εκθεσιακής ιστορίας με μία από τις μεγαλύτερες τεχνολογικές και βιομηχανικές δυνάμεις του κόσμου. Τα «100 χρόνια μέλλον», το κεντρικό αφήγημα της ΔΕΘ του 2026, δεν αποτελούν απλώς μια νοσταλγική αναδρομή, αλλά σηματοδοτούν μια νέα αφετηρία για τον δεύτερο αιώνα ζωής της Έκθεσης.

Ίσως το μεγαλύτερο μυστικό της μακροβιότητας της Διεθνούς Έκθεσης Θεσσαλονίκης να βρίσκεται ακριβώς στην ικανότητά της να μην παραμένει ίδια. Η ΔΕΘ επιβίωσε επειδή άλλαζε μαζί με την Ελλάδα: από τη βιοτεχνική Ελλάδα του 1926 στη βιομηχανική ανάπτυξη των δεκαετιών του ’50 και του ’60 και από την εποχή των διαστημικών περιπτέρων στην ψηφιακή οικονομία και την τεχνητή νοημοσύνη.

Έναν αιώνα μετά, κάθε Σεπτέμβριο στη Θεσσαλονίκη ανανεώνεται η ίδια υπόσχεση: ότι, για εννέα ημέρες, στο κέντρο της πόλης, οι επισκέπτες μπορούν να δουν –έστω για λίγο– πώς η Ελλάδα φαντάζεται το μέλλον της.