Η ανθεκτικότητα της κοινωνικής Ευρώπης

Η Ευρωπαϊκή Ένωση θεμελιώθηκε όχι μόνο ως οικονομική ένωση, αλλά και ως ένωση κοινωνικής προοπτικής και ανάπτυξης, κατοχυρώνοντας ως μία εκ των βασικών της αξιών την προαγωγή της ευημερίας των πολιτών. Στη σημερινή συγκυρία, όπου το διεθνές περιβάλλον χαρακτηρίζεται από έντονες γεωπολιτικές αναταράξεις και ιδιαίτερη αστάθεια στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, η ανθεκτικότητα της ευρωπαϊκής κοινωνικής συνοχής καθίσταται κρίσιμο ζητούμενο δημόσιας πολιτικής.

Οι εξελίξεις αυτές δεν περιορίζονται στη σφαίρα της εξωτερικής πολιτικής ή της ασφάλειας, επηρεάζουν άμεσα τις οικονομίες, εντείνουν πληθωριστικές πιέσεις, ενισχύουν το αίσθημα οικονομικής ανασφάλειας και δημιουργούν νέες μεταναστευτικές και κοινωνικές προκλήσεις. Μέσα σε αυτό το σύνθετο περιβάλλον, η δυνατότητα των ευρωπαϊκών θεσμών να διατηρήσουν ισχυρό το κοινωνικό τους υπόβαθρο αποτελεί βασικό δείκτη της ανθεκτικότητας του ευρωπαϊκού μοντέλου.

Το τελευταίο διάστημα, η ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας αναδεικνύεται ως κεντρική ευρωπαϊκή προτεραιότητα. Πρόκειται για θεμιτό και αναγκαίο θεσμικό στόχο. Το ουσιαστικό ερώτημα, ωστόσο, είναι με ποιους όρους μπορεί να επιδιωχθεί, ώστε να διασφαλιστεί ότι η κοινωνική προστασία -η οποία αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο του ευρωπαϊκού εγχειρήματος- παραμένει ακέραιη και επαρκώς ενισχυμένη;

Στο Άτυπο Συμβούλιο Υπουργών Απασχόλησης και Κοινωνικών Υποθέσεων που πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία υπό την Κυπριακή Προεδρία, η Εκτελεστική Αντιπρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ροξάνα Μινζάτου, υπογράμμισε ότι «μια κοινωνική Ευρώπη συμβαδίζει με μια ανταγωνιστική Ευρώπη». Η θέση αυτή αποτυπώνει τη θεσμική φιλοσοφία της Ένωσης: η οικονομική πρόοδος και η κοινωνική συνοχή αποτελούν αλληλένδετους πυλώνες βιώσιμης ανάπτυξης.

Η δεδηλωμένη πρόταση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το επόμενο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο, η οποία προβλέπει τη διάθεση τουλάχιστον 14% των εθνικών σχεδίων σε κοινωνικές δαπάνες, εντάσσεται σε αυτή τη λογική. Ωστόσο, η ουσία της συζήτησης δεν εξαντλείται στο ποσοστό αυτό καθαυτό. Το κρίσιμο ζήτημα αφορά τη διασφάλιση ότι οι δαπάνες αυτές θα παραμείνουν αυστηρά προσανατολισμένες σε κοινωνικούς σκοπούς και ότι δεν θα ανοίξουν μεγάλα παράθυρα «ευελιξίας», τα οποία θα μπορούσαν να αποδυναμώσουν τον κοινωνικό τους χαρακτήρα.

Παρά το γεγονός ότι δεν έχει διατυπωθεί επισήμως οποιαδήποτε πρόθεση αλλοίωσης της φιλοσοφίας του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Ταμείου, στον δημόσιο διάλογο αναδεικνύεται μια εύλογη ανησυχία ως προς το ενδεχόμενο διεύρυνσης της «ευελιξίας» στη χρήση των κονδυλίων. Η ευελιξία δεν είναι απαραίτητα αρνητική, καθώς δύναται να λειτουργήσει ως εργαλείο προσαρμοστικότητας σε διαφορετικές εθνικές ανάγκες. Ήδη υφίσταται σε έναν βαθμό στο Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο, το οποίο όμως είναι σαφώς και αποκλειστικά προσανατολισμένο στην ανάπτυξη κοινωνικής πολιτικής. Εάν, ωστόσο, η ευελιξία αυτή οδηγήσει σε χαλάρωση της αποκλειστικής κοινωνικής στόχευσης ή σε έμμεση αποδυνάμωση της κοινωνικής επένδυσης, τότε ενδέχεται να δημιουργήσει συνθήκες αβεβαιότητας σε ένα ήδη απαιτητικό κοινωνικό περιβάλλον.

Η κοινωνική πολιτική δεν αποτελεί περιφερειακή επιλογή. Αποτελεί θεμελιώδη πυλώνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας. Η ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική οικοδομείται ολιστικά και τα τελευταία χρόνια έχει ενισχυθεί σημαντικά, τόσο σε επίπεδο παροχής εργαλείων προς τα κράτη-μέλη όσο και σε επίπεδο διαμόρφωσης πολιτικής. Παρά ταύτα, το ευρωπαϊκό κοινωνικό δίκτυ δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί πλήρως επαρκές, καθώς ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού εξακολουθεί να παραμένει εκτεθειμένο σε κοινωνικούς κινδύνους.

Σχεδόν 94,6 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση -περίπου το 21,4% του πληθυσμού- βρίσκονται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ενώ ένα στα τέσσερα παιδιά στην Ευρώπη αντιμετωπίζει αντίστοιχο κίνδυνο. Παράλληλα, η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις ανάγκες σε υγειονομική περίθαλψη, μακροχρόνια φροντίδα, κοινωνικές υπηρεσίες και μηχανισμούς υποστήριξης.

Την ίδια στιγμή, το ασταθές γεωπολιτικό περιβάλλον, με ιδιαίτερη ένταση στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, εντείνει τις οικονομικές και κοινωνικές πιέσεις. Οι αναταράξεις αυτές τροφοδοτούν πληθωριστικές τάσεις, ενισχύουν το αίσθημα οικονομικής ανασφάλειας και αυξάνουν τις μεταναστευτικές ροές, οι οποίες απαιτούν δομές υποδοχής, πολιτικές ένταξης και αποτελεσματικούς μηχανισμούς πρόληψης του κοινωνικού αποκλεισμού. Υπό αυτές τις συνθήκες, η κοινωνική επένδυση αναδεικνύεται όχι απλώς σε εργαλείο κοινωνικής πολιτικής, αλλά σε βασικό παράγοντα ανθεκτικότητας των ευρωπαϊκών κοινωνιών.

Η ιδιαιτερότητα της κοινωνικής πολιτικής έγκειται στο ότι οι αριθμοί δεν αποτελούν απλώς στατιστικά στοιχεία, αλλά αντιστοιχούν σε ανθρώπινες πραγματικότητες. Κάθε αριθμός αντιπροσωπεύει έναν άστεγο, ένα θύμα ενδοοικογενειακής βίας, ένα άτομο με αναπηρία, έναν χαμηλοσυνταξιούχο, ένα παιδί χωρίς επαρκές δίκτυο στήριξης, έναν έφηβο που χρειάζεται διεπιστημονική καθοδήγηση, μια οικογένεια που ζει σε συνθήκες φτώχειας ή ένα άτομο που βιώνει κοινωνικό αποκλεισμό.

Πρόκειται για ομάδες που συχνά δεν διαθέτουν ισχυρή θεσμική εκπροσώπηση ούτε τη δυνατότητα να καταστήσουν τη φωνή τους κεντρικό στοιχείο του δημόσιου διαλόγου. Η απουσία τους από τις δυναμικές μορφές πίεσης (διαδηλώσεις, απεργίες κοκ) καθιστά ακόμη πιο ουσιαστική τη θεσμική ευθύνη.

Η ανταγωνιστικότητα και η κοινωνική προστασία μπορούν να συνυπάρξουν, υπό την προϋπόθεση ότι η δεύτερη δεν αντιμετωπίζεται ως μεταβλητή προσαρμογής της πρώτης. Η βιώσιμη ανταγωνιστικότητα προϋποθέτει κοινωνική σταθερότητα, επένδυση στο ανθρώπινο κεφάλαιο και αποτελεσματικούς μηχανισμούς πρόληψης του αποκλεισμού.

Η τρέχουσα ευρωπαϊκή συγκυρία συνιστά δοκιμασία θεσμικής συνέπειας. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει διαμορφώσει διαχρονικά ένα κοινωνικό πρόσωπο που τη διαφοροποιεί διεθνώς. Η διατήρηση και η ενίσχυση του κοινωνικού της κεκτημένου αποτελούν προϋπόθεση βιώσιμης ανταγωνιστικότητας και ουσιαστικό στοιχείο της ανθεκτικότητας των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Σε μια περίοδο πολλαπλών μεταβάσεων - δημογραφικών, οικονομικών και κυρίως γεωπολιτικών- η κοινωνική επένδυση καθίσταται στρατηγικός παράγοντας σταθερότητας και συνοχής. Σε αυτή τη σύνθεση οικονομικής προόδου και κοινωνικής ευθύνης αποτυπώνεται τελικά η αξιοπιστία του ευρωπαϊκού κοινωνικού μοντέλου.