Γυναικοκτονία: Νομική αναγκαιότητα ή συμβολική τυποποίηση;

Η δημόσια συζήτηση γύρω από τον όρο «γυναικοκτονία» έχει ενταθεί τα τελευταία χρόνια, με αφορμή αποτρόπαιες υποθέσεις ανθρωποκτονιών γυναικών που συγκλόνισαν την ελληνική κοινωνία. Το αίτημα για την αυτοτελή ποινική τυποποίηση του όρου επανέρχεται διαρκώς, θέτοντας ένα κρίσιμο ερώτημα: πρόκειται για πραγματική νομική ανάγκη ή για μια συμβολική παρέμβαση με κυρίως κοινωνιολογική στόχευση;

Καταρχάς, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι ο όρος «γυναικοκτονία» δεν είναι νομικός όρος στο ελληνικό δίκαιο. Πρόκειται για έναν όρο που έχει καθιερωθεί στη διεθνή βιβλιογραφία ήδη από τη δεκαετία του 1970 και χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ανθρωποκτονία γυναίκας λόγω του φύλου της, στο πλαίσιο έμφυλης βίας, ανισότητας και σχέσεων εξουσίας. Η έννοια αυτή έχει αναμφίβολα κοινωνιολογική και εγκληματολογική αξία, καθώς αναδεικνύει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά συγκεκριμένων εγκλημάτων.

Ωστόσο, στο επίπεδο του ποινικού δικαίου, η ελληνική έννομη τάξη δεν προβλέπει αυτοτελές έγκλημα «γυναικοκτονίας». Οι σχετικές πράξεις τιμωρούνται με βάση τις ήδη υπάρχουσες διατάξεις του Ποινικού Κώδικα. Ειδικότερα, η ανθρωποκτονία από πρόθεση, ανεξαρτήτως φύλου του θύματος, τιμωρείται με ισόβια κάθειρξη, δηλαδή με την αυστηρότερη ποινή που προβλέπεται στο ελληνικό ποινικό σύστημα.

Το σημείο αυτό είναι καθοριστικής σημασίας για τη νομική αξιολόγηση του ζητήματος. Το ποινικό δίκαιο προστατεύει το υπέρτατο έννομο αγαθό, που είναι η ανθρώπινη ζωή, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας ή άλλων χαρακτηριστικών του θύματος. Η αξία της ζωής είναι ίση και αδιαπραγμάτευτη. Ως εκ τούτου, από καθαρά ποινική σκοπιά, δεν υπάρχει διαφοροποίηση στην αξιολόγηση της πράξης ούτε δυνατότητα επιβολής αυστηρότερης ποινής. Πιο αυστηρή ποινή από την ισόβια κάθειρξη δεν υφίσταται.

Υπό το πρίσμα αυτό, η ενδεχόμενη θεσμοθέτηση της «γυναικοκτονίας» ως αυτοτελούς αδικήματος δεν θα είχε πρακτική επίδραση στην ποινική μεταχείριση του δράστη. Δεν θα οδηγούσε σε αυστηρότερες ποινές ούτε θα κάλυπτε κάποιο υφιστάμενο νομικό κενό.

Το ερώτημα, συνεπώς, μετατοπίζεται: αν όχι για την αυστηρότερη τιμώρηση, τότε για ποιο λόγο να εισαχθεί ένας τέτοιος όρος στο ποινικό δίκαιο;

Οι υποστηρικτές της θεσμοθέτησης υπογραμμίζουν τη σημασία της θεσμικής αναγνώρισης της έμφυλης διάστασης της βίας. Επιχειρηματολογούν ότι η εισαγωγή του όρου θα λειτουργήσει συμβολικά, αναδεικνύοντας το φαινόμενο και ενισχύοντας την ευαισθητοποίηση της κοινωνίας. Παράλληλα, θα μπορούσε να συμβάλει στη συστηματικότερη καταγραφή των σχετικών εγκλημάτων και στη χάραξη στοχευμένων πολιτικών πρόληψης.

Από την άλλη πλευρά, διατυπώνονται επιφυλάξεις σχετικά με τον κίνδυνο δημιουργίας «συμβολικού ποινικού δικαίου», δηλαδή διατάξεων που δεν επιφέρουν ουσιαστική μεταβολή στην έννομη προστασία αλλά λειτουργούν κυρίως σε επίπεδο εντυπώσεων. Το ποινικό δίκαιο, ως το αυστηρότερο εργαλείο κρατικής παρέμβασης, οφείλει να διατηρεί σαφήνεια, αναγκαιότητα και λειτουργικότητα. Η υπερφόρτωσή του με έννοιες που δε μεταβάλλουν την ποινική αξιολόγηση ενδέχεται να αποδυναμώσει τον χαρακτήρα του.

Επιπλέον, αξίζει να επισημανθεί ότι η ελληνική έννομη τάξη διαθέτει ήδη ειδικά εργαλεία για την αντιμετώπιση της έμφυλης και ενδοοικογενειακής βίας. Ο νόμος 3500/2006 προβλέπει αυστηρότερες ποινές για αδικήματα που τελούνται στο πλαίσιο οικογενειακών σχέσεων, όπως η σωματική βλάβη, η απειλή και τα εγκλήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας. Παράλληλα, παρέχονται μέτρα προστασίας των θυμάτων, όπως οι περιοριστικοί όροι και οι απομακρύνσεις από την οικογενειακή εστία.

Το πραγματικό ζητούμενο, επομένως, δε φαίνεται να είναι η αυστηροποίηση των ποινών, αλλά η αποτελεσματική εφαρμογή των ήδη υφιστάμενων διατάξεων και, κυρίως, η πρόληψη. Σε πολλές περιπτώσεις ανθρωποκτονιών, έχουν προηγηθεί καταγγελίες, περιστατικά βίας ή σαφή προειδοποιητικά σημάδια. Η έγκαιρη παρέμβαση των αρχών και η ουσιαστική προστασία των θυμάτων θα μπορούσαν ενδεχομένως να αποτρέψουν την κλιμάκωση της βίας.

Συμπερασματικά, η συζήτηση για τη «γυναικοκτονία» δεν αφορά την επάρκεια της ποινικής τιμώρησης, αλλά την ανάγκη αναγνώρισης και αντιμετώπισης ενός σύνθετου κοινωνικού φαινομένου. Η ποινική τυποποίηση μπορεί να έχει συμβολική αξία, δεν αποτελεί όμως από μόνη της λύση. Το ποινικό δίκαιο τιμωρεί το αποτέλεσμα. Η κοινωνία και οι θεσμοί καλούνται να δράσουν πριν από αυτό.