Σε μια περίοδο όπου το μήνυμα του Pride υπενθυμίζει την ανάγκη για ορατότητα, ισότητα και ελευθερία, γίνεται ακόμη πιο σαφές ότι οι γυναικοκτονίες και η βία απέναντι στα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα δεν αποτελούν ξεχωριστά κοινωνικά φαινόμενα. Έχουν κοινές ρίζες σε ένα σύστημα που εξακολουθεί να αναπαράγει τον σεξισμό, την πατριαρχία και τις αυστηρές αντιλήψεις για το φύλο και την ταυτότητα. Πρόκειται για διαφορετικές εκφάνσεις της ίδιας βίας απέναντι σε όσους και όσες αμφισβητούν ή δεν χωρούν στα στενά όρια των έμφυλων στερεοτύπων.
Η είδηση της δολοφονίας μιας ακόμη γυναίκας από τον σύζυγό της, στην Καλαμάτα, ήρθε να προστεθεί σε μια μακρά και επώδυνη λίστα περιστατικών έμφυλης βίας που συγκλονίζουν τη χώρα τα τελευταία χρόνια. Μια 39χρονη γυναίκα έχασε τη ζωή της μέσα στο σπίτι της, έναν χώρο που θα έπρεπε να αποτελεί καταφύγιο ασφάλειας και προστασίας. Η ίδια βρέθηκε νεκρή, σε εμβρυακή στάση, φέροντας συνολικά 45 μαχαιριές σε διάφορα σημεία του σώματός της.
Όπως έχει συμβεί και σε πολλές άλλες υποθέσεις, οι πρώτοι ισχυρισμοί του δράστη κατέρρευσαν μπροστά στα στοιχεία της έρευνας, υπενθυμίζοντας για ακόμη μία φορά ότι πίσω από εύκολους χαρακτηρισμούς όπως «οικογενειακή τραγωδία» ή «έγκλημα πάθους» κρύβονται συχνά περιστατικά έμφυλης βίας που καταλήγουν στη δολοφονία γυναικών, όχι τυχαία, αλλά επειδή είναι γυναίκες.
Η υπόθεση της Ελένης Τοπαλούδη, το 2018, άλλαξε τους όρους της θλιβερής κατάστασης. Ακολούθησαν οι υποθέσεις της Κάρολαϊν Κράουτς, της Κυριακής Γρίβα και δεκάδων ακόμη γυναικών, τα ονόματα των οποίων έγιναν σύμβολα μιας κοινωνικής πληγής που δεν μπορεί πλέον ν' αποσιωπάται. Μέσα από αυτές τις τραγικές ιστορίες, η λέξη «γυναικοκτονία» πέρασε από τα περιθώρια της δημόσιας συζήτησης στο επίκεντρό της, διεκδικώντας τη θέση που της αναλογεί όχι μόνο ως όρος, αλλά ως πολιτική και κοινωνική αναγνώριση μιας συγκεκριμένης μορφής βίας.
Η φεμινίστρια συγγραφέας και ακτιβίστρια Diana E.H. Russell όρισε ήδη από το 1976 τη γυναικοκτονία ως «τη δολοφονία γυναικών από άνδρες επειδή είναι γυναίκες». Πρόκειται για έναν όρο που χρησιμοποιείται πλέον από διεθνείς οργανισμούς, όπως ο ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και η Ευρωπαϊκή Ένωση, προκειμένου να περιγράψει μια ακραία μορφή έμφυλης βίας που δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό, αλλά μέρος ενός ευρύτερου συστήματος ανισότητας, εξουσίας και ελέγχου.
Στην Ελλάδα, ωστόσο, η γυναικοκτονία δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί ως αυτοτελής νομική έννοια, ενώ δεν υπάρχει ούτε επίσημος κρατικός μηχανισμός καταγραφής των περιστατικών. Έτσι, η αποτύπωση της πραγματικής έκτασης του φαινομένου παραμένει αποσπασματική, με δημοσιογράφους, ερευνητές και οργανώσεις να καλύπτουν συχνά το κενό που αφήνει η πολιτεία.
Ο θλιβερός αριθμός των γυναικοκτονιών
Πίσω όμως από τους αριθμούς υπάρχουν ζωές. Υπάρχουν γυναίκες που δεν επέστρεψαν ποτέ στο σπίτι τους, μητέρες, κόρες, αδελφές, φίλες, συντρόφισσες. Υπάρχουν ιστορίες φόβου, κακοποίησης, σιωπής και μοναξιάς που συχνά εκτυλίσσονται πίσω από κλειστές πόρτες και παραμένουν αθέατες μέχρι να είναι αργά.
Και αν οι γυναικοκτονίες αποτελούν την πιο ακραία έκφραση της έμφυλης βίας, δεν είναι παρά η κορυφή ενός παγόβουνου που περιλαμβάνει τη λεκτική, ψυχολογική, οικονομική, σεξουαλική και σωματική κακοποίηση που βιώνουν καθημερινά χιλιάδες γυναίκες σε ολόκληρο τον κόσμο. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά και ταυτόχρονα ανησυχητικά. Σύμφωνα με πρόσφατες εκθέσεις διεθνών οργανισμών, μία γυναίκα δολοφονείται κάθε δέκα λεπτά παγκοσμίως από τον σύντροφό της ή κάποιο μέλος της οικογένειάς της.
Στην Ελλάδα, παρά την αυξανόμενη κοινωνική ευαισθητοποίηση και τη μεγαλύτερη δημοσιότητα που λαμβάνουν πλέον τέτοιες υποθέσεις, η βία κατά των γυναικών εξακολουθεί να αποτελεί μια καθημερινή πραγματικότητα. Οι καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία αυξάνονται, ενώ οι γυναικοκτονίες συνεχίζουν να καταγράφονται με ανησυχητική συχνότητα, αποδεικνύοντας ότι η πρόοδος που έχει συντελεστεί σε επίπεδο δημόσιου διαλόγου δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε ουσιαστική εξάλειψη του προβλήματος.
«GLOW»: Το δικαίωμα να γυρίζεις ασφαλής στο σπίτι
Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, η τέχνη έχει τη δύναμη να φέρνει στο φως όσα συχνά μένουν κρυμμένα. Να ανοίγει συζητήσεις που για χρόνια έμεναν πίσω από κλειστές πόρτες και να δίνει χώρο σε ιστορίες που δεν ακούστηκαν όσο θα έπρεπε. Το θέατρο, ιδιαίτερα, μπορεί να κάνει τον θεατή να δει μια κατάσταση με άλλο μάτι, να τον φέρει αντιμέτωπο με ερωτήματα που ίσως απέφευγε και να τον κάνει να σκεφτεί όσα συμβαίνουν γύρω του με μεγαλύτερη ευαισθησία.
Ακριβώς αυτή τη δύναμη αξιοποιεί η παράσταση «GLOW ή Πώς να γυρίσεις ασφαλής στο σπίτι σου» της NonOphelia Theatre Collective. Μετά τη βράβευσή της, στο Thessaloniki Fringe Festival, η παράσταση έρχεται στην Αθήνα, στις 12 και 13 Ιουνίου, στον Μικρό Κεραμεικό, μεταφέροντας στη σκηνή πραγματικές μαρτυρίες και βιωμένες εμπειρίες γυναικών και θηλυκοτήτων. Μέσα από το θέατρο της επινόησης, το ντοκουμέντο, το κοινωνικό και το σωματικό θέατρο, το έργο επιχειρεί ν' αναδείξει τις αθέατες όψεις της έμφυλης βίας, αλλά και να αναζητήσει εκείνες τις μικρές και μεγάλες πράξεις αντίστασης που γεννιούνται μέσα από τη φροντίδα και την αλληλεγγύη.
Όπως εξηγεί η δημιουργός του έργου, Κατερίνα-Μάγια Ανδριανού, στο ethnos.gr, η ιδέα της παράστασης γεννήθηκε από τον φόβο και την αγωνία που συνοδεύουν πολλές γυναίκες ήδη από την παιδική τους ηλικία, για το αν θα μπορέσουν να επιστρέψουν με ασφάλεια στο σπίτι τους. «Η στιγμή που άρχισε να μεγαλώνει η ανάγκη επικοινωνίας αυτού του ζητήματος ήρθε πριν μερικά χρόνια, όταν πρωτοάνοιξε η κουβέντα για το έμφυλο ζήτημα στο δημόσιο διάλογο, με μια επιτακτικότητα πια. Ο τίτλος είναι η αρχική ερώτηση που γέννησε την έρευνα της παράστασης, καθόρισε τις πρόβες και (ανά)κίνησε εσωτερικά διαδρομές εξερεύνησης στην ομάδα».
Το συγκεκριμένο έργο, όπως αναφέρει η δημιουργός του, είναι ταυτόχρονα βαθιά προσωπικό και βαθιά συλλογικό. «Και αυτό είναι που το κάνει τόσο ιδιαίτερο για εμένα. Ξεκίνησε ως μια προσωπική διερώτηση, στην πορεία μετατράπηκε σε έρευνα και όσο προχωρούσε, έμπαιναν σε αυτό όλο και περισσότερες συντελέτριες/συνοδοιπόρισσες. Κάθε μία προσθέτοντας ένα δικό της -προσωπικό- κομμάτι σε ένα συλλογικό ψηφιδωτό προσωπικών θραυσμάτων».
Οι ιστορίες που συγκεντρώθηκαν μέσω του ερωτηματολογίου #ΠεςΜουΤηνΙστορίαΣουΝαΤηνΠω και μέσα από προσωπικές συνεντεύξεις αποκάλυψαν κάτι εξίσου συγκλονιστικό. «Σε κάθε ιστορία αναγνωρίσαμε οικεία κομμάτια εαυτών. Σε κάθε βιωμένη πραγματικότητα, βρήκαμε όλες νήματα δεσμών. Και μεταξύ τους, οι ιστορίες είχαν μια κοινή αφετηρία. Τόσο διαφορετικές, μα τόσο ίδιες».
Γιατί θεωρείτε ότι η έμφυλη βία παραμένει τόσο βαθιά ριζωμένη στην κοινωνία μας;
Για να αλλάξει κάτι, πρέπει να αναγνωριστεί η ανάγκη του για αλλαγή. Ακόμα και τώρα, μετά από αιώνες διεκδικήσεων, καλούμαστε καθημερινά να διαφυλάξουμε τα ήδη -θεωρούμενα- κεκτημένα. Η στρεβλή πεποίθηση ότι «οι γυναίκες στη δύση δεν έχουν έμφυλες καταπιέσεις» και επιλεκτικές ευαισθησίες δεν βοήθησαν ποτέ τις κοινωνικές ζυμώσεις.
Βλέπουμε όλο και συχνότερα περιστατικά έμφυλης βίας με δράστες πολύ νέους άνδρες. Ποια λέτε ότι είναι τα πρώτα σημάδια τοξικής συμπεριφοράς που θα έπρεπε να αναγνωρίζουμε από την εφηβική ηλικία;
Τα ποσοστά έμφυλης βίας είναι τρομακτικά υψηλά. Όμως δεν ξυπνήσαμε μια μέρα, ως κοινωνία, και βρεθήκαμε σε αυτό το σημείο. Καθημερινές -καμιά φορά αθέατες- μορφές έμφυλων διακρίσεων και καταπίεσης, κανονικοποιούν τη βία. Γαλουχούν γενιές ανθρώπων που αναπαράγουν τοξικές συμπεριφορές.
Πόσο επικίνδυνο είναι όταν η ζήλια, η κτητικότητα ή ο έλεγχος παρουσιάζονται ως αποδείξεις αγάπης;
Από το «σε χτύπησε γιατί σε αγαπάει» που ακούει ένα μικρό κορίτσι, μέχρι το «τη σκότωσε γιατί την αγαπούσε» η γραμμή είναι ορατή. Ακριβώς αυτή η κανονικοποίηση και η αναπαραγωγή αυτών των συμπεριφορών είναι οι κύριες αιτίες των γυναικοκτονιών.
Πόσο επηρεάζουν τα social media και η διαδικτυακή κουλτούρα τον τρόπο με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τις γυναίκες;
Ο τρόπος με τον οποίο οι νέοι αντιλαμβάνονται τις γυναίκες είναι πολυπαραγοντικός. Δεν είναι μόνο η διαδικτυακή κουλτούρα, η οποία αναμφίβολα επηρεάζει. Παρ’ όλα αυτά, το έμφυλο ζήτημα υφίσταται από την αρχή του χρόνου. Δεν είναι φαινόμενο της σύγχρονης εποχής.
Θεωρείτε ότι η ελληνική κοινωνία ακούει πραγματικά τις γυναίκες ή απλώς έχει μάθει να δείχνει ότι ακούει;
Ακόμα κι αν προσπαθήσω να απαντήσω αισιόδοξα και με καλή πίστη, για ποιες γυναίκες μιλάμε; Σίγουρα όχι τις γυναίκες στον δρόμο, στις φυλακές, τις μετανάστριες και τις προσφύγισσες, τις τοξικοεξαρτημένες, τις εργάτριες. Όχι τις τρανς, τις ανάπηρες, τις ρομά, τις ευάλωτες κοινωνικά αδερφές μας.
Τι σας ανησυχεί περισσότερο στη σημερινή πραγματικότητα και γιατί η κοινωνία εξακολουθεί να αναζητά ευθύνες στα θύματα;
Να μια πολύ καλή ερώτηση να κάνουμε όλες και όλοι μας. Γιατί η κοινωνία εξακολουθεί να αναζητά ευθύνες στα θύματα;
Τα ελληνικά ΜΜΕ αντιμετωπίζουν πλέον πιο ώριμα ζητήματα φύλου και κακοποίησης;
Υπάρχει μια προσπάθεια προς αυτήν την κατεύθυνση. Όχι απ' όλα, όχι πάντα με συνέπεια. Όμως, σίγουρα, έχει αρχίσει να αναμοχλεύεται κάτι. Έστω και σε μετρημένα μέσα.
Τι θα θέλατε να καταλάβει ένας άνδρας θεατής φεύγοντας από την παράσταση;
Εμείς θα θέλαμε να παρακολουθήσει με ανοιχτή καρδιά και ανοιχτό μυαλό. Μόνο αυτό. Ακόμα και μια μικρή σπίθα ν' ανάψει μέσα του (ένα μικρό εσωτερικό glow), ας το πάρει μαζί του φεύγοντας, στον δρόμο του γυρισμού.
