Λιβαδειά: Η νέα Πινακοθήκη Λαζαρή αφορμή για φθινοπωρινές βόλτες στις μαγευτικές Πηγές Κρύας

Αιωνόβια πλατάνια, κελαρυστά νερά, πέτρινα γεφύρια, παλιές υδροκίνητες εγκαταστάσεις, απότομοι βράχοι, αναβλύζουσες πηγές και το μεσαιωνικό κάστρο συνθέτουν πλάνα σχεδόν κινηματογραφικά. Χρυσοπράσινα φύλλα βάφουν στα χρώματα του φθινοπώρου το σκηνικό, το νερό αντανακλά τα σπίτια της όχθης στην επιφάνειά του, ενώ οι παλιές φτερωτές, οι μύλοι και τα λίθινα κτίσματα θυμίζουν εποχές που το ποτάμι δεν ήταν μόνο στοιχείο του τοπίου, αλλά και κινητήρια δύναμη για τη ζωή και την παραγωγή της Λιβαδειάς. Η Κρύα είναι, με άλλα λόγια, ένας τόπος όπου η φύση, η ιστορία και μια πρώιμη βιομηχανική κληρονομιά συνυπάρχουν και η νέα Πινακοθήκη της Λιβαδειάς προσθέτει έναν ακόμη λόγο για να περπατήσει κανείς αυτή τη θαυμαστή διαδρομή. Μια διαδρομή που το ethnos.gr ακολούθησε πρόσφατα, συμμετέχοντας σε δημοσιογραφικό ταξίδι της Περιφέρειας Στερεάς Ελλάδας μαζί με άλλα ελληνικά μέσα.

Η ζωγραφική που γεννήθηκε στις όχθες της Έρκυνας

Η Πινακοθήκη Λαζαρή, αφιερωμένη εξολοκλήρου στον Θεόδωρο Λαζαρή (1882–1978), εγκαινιάστηκε επισήμως στις αρχές του Οκτώβρη και είναι πλέον ανοιχτή καθημερινά, πλην Σαββάτου. Η συλλογή της αποτελείται από έργα που φωτίζουν «την πορεία ενός σημαντικού Λειβαδίτη ζωγράφου στο μεταίχμιο της ελληνικής ζωγραφικής από τον νατουραλισμό και την ακαδημαϊκή παράδοση της Σχολής του Μονάχου προς τον ιμπρεσιονισμό χωρίς να εντάσσεται απόλυτα σε κανένα συγκεκριμένο ρεύμα», εξηγεί η πρόεδρος της Δημοτικής Κοινότητας Λιβαδειάς, Γωγώ Τσώκου, που δούλεψε συστηματικά τα τελευταία χρόνια για τη δημιουργία του χώρου.

Πολλά από τα 72 έργα που δώρισε στη γενέτειρά του ο ζωγράφος -και θα βρεις στην έκθεση- απεικονίζουν όψεις των Πηγών της Κρύας και της Λιβαδειάς περασμένων καιρών. Φαίνεται ότι είναι ένας τόπος που πολύ αγάπησε και του άρεσε να αποτυπώνει στον καμβά. Εκτίθενται ακόμη προσωπογραφίες, γυμνογραφίες και άλλοι πίνακες χωρίς να ακολουθείται μια αυστηρά χρονολογική σειρά. Η έκθεση οργανώνεται θεματικά, επιτρέποντας και στον μη εξοικειωμένο με την ιστορία της τέχνης επισκέπτη, να μυηθεί στην εκφραστική γλώσσα του Λαζαρή. Την επιμέλειά της υπογράφει η αρχιτέκτονας και εικαστικός, Σοφία Τσαμπά, που εργάστηκε εθελοντικά για τη διαμόρφωσή της.

Η σχέση του Λαζαρή με τη γενέτειρά του δεν περιορίζεται, πάντως, στη ζωγραφική των τοπίων της. Ως αγιογράφος, φιλοτέχνησε, μεταξύ άλλων, τον τρούλο της Μητρόπολης της Λιβαδειάς, ενώ η ίδια η καλλιτεχνική του διαδρομή ξεκίνησε με τη στήριξη του Δήμου Λεβαδέων: το 1903, ο τότε δήμαρχος, αναγνωρίζοντας το ταλέντο του, εισηγήθηκε τη χορήγηση υποτροφίας για τις σπουδές του στην ΑΣΚΤ. Η δωρεά του ζωγράφου, λίγο πριν από τον θάνατό του το 1978, υπήρξε με τη σειρά της ένας τρόπος να επιστρέψει στην πόλη όσα είχε λάβει από αυτήν.

Η Νεροτριβή, οι Νερόμυλοι και η πρώιμη βιομηχανική ιστορία της πόλης

Βγαίνεις απ’ την Πινακοθήκη και βλέπεις να απλώνεται μπροστά σου η ομορφιά του πάρκου των Πηγών σαν να ζωντάνεψαν οι πίνακες του Λαζαρή. Η επιλογή της παλιάς Νεροτριβής για τη στέγασή τους δεν είναι όμως μόνο μια ταιριαστή αρχιτεκτονική λύση σε ένα σημείο που απασχόλησε όσο κανένα άλλο τον ζωγράφο. Το κτίριο αποτελεί κομμάτι μιας ευρύτερης ζώνης παρόχθιων πέτρινων εγκαταστάσεων που κάποτε αξιοποιούσαν τη δύναμη του νερού για την καθημερινή ζωή και την παραγωγή και σήμερα χαίρεσαι να την περπατάς. Εδώ οι φτερωτές και οι μύλοι δούλευαν ασταμάτητα και οι άνθρωποι κόπιαζαν καθημερινά για να πλύνουν τα ρούχα τους, να αλέσουν το αλεύρι τους, να κατεργαστούν τις πρώτες ύλες τους. «Η Λιβαδειά υπήρξε σημαντικό κέντρο βιοτεχνικής και βιομηχανικής δραστηριότητας, καθώς το νερό της Έρκυνας προσέφερε την απαραίτητη κινητήρια δύναμη για μια σειρά παραγωγικών διαδικασιών. Η δραστηριότητα αυτή άρχισε να υποχωρεί κατά τις δεκαετίες του 1920 και του 1930, με τον ερχομό των μηχανών και τις αλλαγές που έφεραν», λέει ο δήμαρχος Λεβαδέων, Δημήτρης Καραμάνης, κατά τη βόλτα γνωριμίας μας με το πάρκο-τοπόσημο της πόλης, στην οποία μας συνόδευσε και η αντιπεριφερειάρχης Τουρισμού και Πολιτισμού της Στερεάς Ελλάδας, Φανή Παπαθωμά. Κτίρια της Κρύας, όπως η Νεροτριβή και ο γειτονικός Νερόμυλος, που έως την ερχόμενη Κυριακή φιλοξενεί τη λαογραφική συλλογή του Συλλόγου «Γαϊτανάκι», διασώζουν μια διαφορετική όψη της ιστορίας της πόλης, πέρα από τα φυσικά αξιοθέατά της.

Η νύμφη με τη χήνα, το μαντείο του Τροφωνίου και ένα μεσαιωνικό κάστρο

Ακολουθώντας το νερό στις πλακόστρωτες όχθες της Έρκυνας με τα παλιά, πέτρινα γεφύρια οδηγείσαι βαθύτερα στην Κρύα. Στη διαδρομή δεσπόζει το μεσαιωνικό Κάστρο της Λιβαδειάς, με την ιστορία του να απλώνεται σε διαφορετικές εποχές: η βάση του πατά σε αρχαία κατάλοιπα, ακολουθεί η βυζαντινή φάση της λιθοδομής του και στην κορυφή δεσπόζουν τα ίχνη της καταλανικής κυριαρχίας. Απέναντί του, οι περίφημες Πηγές του ποταμού, που γεννήθηκαν από τη νύμφη με τη χήνα. Η Έρκυνα, βλέπεις, σύμφωνα με τη μυθολογία, ήταν νύμφη, κόρη του Τριφωνίου και φίλη της Περσεφόνης, που αναζητούσε τη χήνα της, όταν ξέφυγε απ' την αγκαλιά της και κρύφτηκε σε μια σπηλιά. Ψάχνοντάς την, μετακίνησε μια μεγάλη πέτρα. Τότε η γη άρχισε να αναβλύζει νερά, η Έρκυνα έγινε ποτάμι και μόνο το όνομά της απέμεινε να τη θυμίζει. Ολόκληρος αυτός ο νεραϊδότοπος συνδέεται με το αρχαίο μαντείο του Τροφωνίου και τις πηγές της Λήθης και της Μνημοσύνης που αποτελούσαν μέρος ενός σύνθετου τελετουργικού.

Καφές και φαγητό δίπλα στο ποτάμι

Δεξιά και αριστερά του ποταμού, βρίσκεις καφέ και ταβέρνες να ολοκληρώσεις με τον καλύτερο τρόπο τη βόλτα σου στο ποτάμι. Το «Ταξίμι» (Τ.  2261 081871) είναι μια κλασική επιλογή παραδοσιακής ταβέρνας-ψησταριάς στη Λιβαδειά, σε προνομιακό σημείο στις πηγές της Κρύας. Ιστορικό είναι και το σπίτι που στεγάζει το όμορφο καφέ-ζαχαροπλαστείο «Έρκυνα» (Τ. 2261 080981), καθώς είναι το πατρογονικό της συγγραφέα της «Κυρίας Ντορεμί» Λιλίκας Νάκου, κόρης του δικηγόρου και πολιτικού υπουργού Λουκά Νάκου, που γεννήθηκε στη Λιβαδειά και χρημάτισε υπουργός Γεωργίας, Εμπορίου και Βιομηχανίας επί Βενιζέλου. Άλλη ιστορικής και όχι μόνο σημασίας καφετέρια σε υπέροχη θέση για καφέ, ποτό και σνακ είναι το «Cafe Ξενία» (Τ. 2261021976), που είχε παραχωρηθεί σε προηγούμενες δεκαετίες από τον ΕΟΤ στον Δήμο, καταστράφηκε από πυρκαγιά και σήμερα αναγεννημένο δεσπόζει στο ποτάμι. Εκτός του Πάρκου αλλά πολύ κοντά του, τα «Κοψίδια» (Τ. 697 7845483) αποτελούν σταθερή επιλογή ντόπιων και επισκεπτών για περιποιημένα κρέατα, κοκορέτσι και ψητά της ώρας.