Ευάγγελος Βενέτης για την επόμενη ημέρα στο Ιράν: Το στοίχημα της νέας ηγεσίας, τα σενάρια ανατροπής, το διακύβευμα της περιφερειακής ανάφλεξης

Όλος ο πλανήτης παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα τις εξελίξεις στη Μέση Ανατολή μετά την επίθεση των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν και την εξόντωση του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ.

Ο ειδικός σε θέματα Ισλάμ και Μέσης Ανατολής, ιστορικός, διδάσκων πανεπιστημίου, πολιτιστικός διαμεσολαβητής στο προσφυγικό και πολιτικός αναλυτής Ευάγγελος Βενέτης αναλύει στο ethnos.gr τα ιστορικά γεγονότα και δίνει τη δική του διάσταση για το πως αντιλαμβάνονται τις εξελίξεις ο μουσουλμανικός κόσμος συνολικά, εκφράζει δε τον αποτροπιασμό του και την ανησυχία του για «τον κυνικό και φασιστικό τρόπο» που ο Ντόναλντ Τραμπ εξοντώνει τους αντιπάλους του και μιλάει για την «επόμενη ημέρα» όχι μόνο στο Ιράν αλλά σε όλο τον κόσμο.

Προσβολή η δολοφονία Χαμενεΐ

«Η ένταση στη Μέση Ανατολή και η ρητορική που συχνά χρησιμοποιείται από πολιτικές ηγεσίες δημιουργούν σοβαρούς προβληματισμούς για το επίπεδο του δημόσιου διαλόγου και τον σεβασμό στις βασικές αρχές της διεθνούς διπλωματίας. Στην ιστορία των διεθνών σχέσεων, ακόμη και σε περιόδους ακραίας αντιπαράθεσης, υπήρχε ένας ελάχιστος διπλωματικός κώδικας επικοινωνίας και αμοιβαίου σεβασμού μεταξύ των ηγετών. Όταν η πολιτική ρητορική φτάνει σε επίπεδο άμεσων απειλών εξόντωσης πολιτικών ή θρησκευτικών ηγετών, αυτό εγείρει σοβαρά ζητήματα ως προς το διεθνές δίκαιο και την παγκόσμια σταθερότητα. Η στοχοποίηση ενός ανώτατου θρησκευτικού και πολιτικού ηγέτη, όπως είναι ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν, δεν είναι απλώς ένα ζήτημα διμερών σχέσεων. Αγγίζει ευρύτερα ζητήματα γεωπολιτικής ισορροπίας, θρησκευτικού συμβολισμού και διαπολιτισμικών σχέσεων. Σε μεγάλο μέρος του μουσουλμανικού κόσμου, τέτοιου τύπου ενέργειες ή απειλές εκλαμβάνονται ως προσβολή που υπερβαίνει τα στενά πολιτικά όρια».

Η διεθνής κοινότητα δοκιμάζεται

«Παράλληλα, κάθε ενέργεια που οδηγεί σε πολιτική δολοφονία ή στοχευμένη εξόντωση αποτελεί αντικείμενο έντονης διεθνούς νομικής συζήτησης, καθώς εμπλέκεται το διεθνές ανθρωπιστικό δίκαιο και το δίκαιο περί κυριαρχίας κρατών. Από την άλλη πλευρά, η γεωπολιτική πραγματικότητα είναι πολυπαραγοντική: οι σχέσεις ΗΠΑ–Ισραήλ–Ιράν διαμορφώνονται μέσα από δεκαετίες συγκρούσεων, ιδεολογικών διαφορών και περιφερειακών ανταγωνισμών. Οι εξελίξεις δεν μπορούν να αναλυθούν μονοδιάστατα ούτε να αποδοθούν μόνο σε ρητορική. Σε κάθε περίπτωση, η διεθνής κοινότητα αντιμετωπίζει μία περίοδο όπου η ισορροπία μεταξύ ισχύος, νομιμότητας και διπλωματίας δοκιμάζεται έντονα. Το ζητούμενο παραμένει η αποκλιμάκωση και η επιστροφή σε θεσμικά κανάλια επικοινωνίας».

Γιατί δεν έχουν νόημα οι διαπραγματεύσεις

Για το ενδεχόμενο διαπραγματεύσεων μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν ο Ευάγγελος Βενέτης δεν είναι αισιόδοξος πως θα φέρουν αποτέλεσμα και αξηγεί: «Πληροφορούμαστε πως υπάρχει διάθεση να υπάρξει επικοινωνία μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και της ιρανικής ηγεσίας. Το ερώτημα είναι αν μια τέτοια συνομιλία έχει πραγματικό νόημα σε αυτή τη συγκυρία. Η προσωπική μου εκτίμηση είναι ότι η όποια διαπραγμάτευση, αν δεν στηρίζεται σε σαφείς εγγυήσεις και σεβασμό βασικών αρχών του διεθνούς δικαίου, δύσκολα μπορεί να αποδώσει. Όταν έχει προηγηθεί τόσο σοβαρή κλιμάκωση, η δυσπιστία είναι αναπόφευκτη. Εκτιμώ πως οι διαπραγματεύσεις εκ μέρους των αμερικανών και των ισραηλινών έχουν στόχο την εξόντωση και των διαδόχων. Αν συμβεί αυτό τότε η κατάσταση θα γίνει πιο δύσκολη για το Ιράν. Το Ιράν, ως κράτος με μακρά πολιτική και θεσμική παράδοση στο ισλαμικό πλαίσιο διακυβέρνησης, διαθέτει μηχανισμούς διαδοχής και δομές αποτροπής. Σε τέτοιες στιγμές δοκιμάζεται η αντοχή των θεσμών, αλλά και η ικανότητα ενός συστήματος να λειτουργεί υπό πίεση».

Συσπείρωση των μουσουλμάνων

Οπως εκτιμά η δολοφονία του Χαμενεΐ θα συσπειρώσει τον μουσουλμανικό κόσμο: «Μια τέτοια εξέλιξη δημιουργεί ευρύτερες γεωπολιτικές συνέπειες. Σε περιόδους έντασης, συχνά παρατηρείται συσπείρωση και συμβολική ενίσχυση της επιρροής ενός ηγέτη ή μιας πολιτικής γραμμής. Παράλληλα, αυξάνεται η διεθνής ανησυχία και η ανάγκη για αποκλιμάκωση. Το κρίσιμο ζήτημα τώρα είναι να αποφευχθεί περαιτέρω διάχυση της έντασης. Οι διεθνείς κρίσεις δεν πρέπει να οδηγούν σε γενικεύσεις ή στοχοποιήσεις λαών και κοινωνιών. Η σταθερότητα στην περιοχή και η προστασία της διεθνούς ασφάλειας απαιτούν ψυχραιμία, θεσμικές διαδικασίες και ουσιαστική διπλωματία».

Θα κριθούν πολλά για την παγκόσμια ασφάλεια

Σχετικά για το τι μπορούμε να περιμένουμε τις προσεχείς ημέρες είπε: «Η επόμενη περίοδος θα είναι καθοριστική. Το αν θα επιλεγεί ο δρόμος της αποκλιμάκωσης ή της περαιτέρω σύγκρουσης θα κρίνει πολλά, όχι μόνο για τη Μέση Ανατολή αλλά και για τη διεθνή ασφάλεια συνολικά. Η παρουσία μιας χώρας σε διεθνή φόρα, όπως η συνεδρίαση του ΟΗΕ, αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε περιόδους έντασης. Δεν είναι πάντα αυτονόητο ποιος εκπροσωπεί, ποιος μεταβαίνει και με ποιο πολιτικό συμβολισμό».

Χαμενεΐ πέντε φορές πάνω από τον πάπα

Σχετικά με τη βαρύτητα που είχε στον μουσουλμανικό κόσμο ο Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ ο Ευάγγελος Βενέτης τον χαρακτήρισε πέντε φορά πιο ψηλά από τον πάπα λόγω των αυξημένων εξουσιών που είχε: «Υπήρξε μια σύνθετη και πολυδιάστατη προσωπικότητα. Ήταν ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης, με φιλοσοφική συγκρότηση, αλλά και με πολιτική και στρατηγική εμπειρία. Η διαδρομή του, από την επαναστατική περίοδο μέχρι τη διακυβέρνηση του Ιράν επί δεκαετίες, του έδωσε ισχυρό αποτύπωμα στο πολιτικό σύστημα της χώρας. Η επιλογή του από τον Αγιατολάχ Χομεϊνί ως διάδοχος δεν ήταν τυχαία, αλλά αποτέλεσμα μιας ευρύτερης στρατηγικής συνέχειας. Κατά τη διάρκεια της ηγεσίας του, το Ιράν ενίσχυσε τη γεωπολιτική του επιρροή στην περιοχή, επένδυσε στην αποτρεπτική του ισχύ και διαμόρφωσε ένα σαφές ιδεολογικό και θεσμικό πλαίσιο».

Το διπλό στοίχημα της νέας ηγεσίας

Όπως λέει ο καθηγητής Βενέτης η επιβίωση του δεύτερου κύκλου ηγεσίας θα είναι καθοριστικός παράγοντας για την επιβίωση του θεοκρατικού καθεστώτος: «Το μεγάλο στοίχημα σήμερα για τη νέα ηγεσία του Ιράν είναι διττό: αφενός η διατήρηση της εσωτερικής σταθερότητας και αφετέρου η ομαλή διαδικασία διαδοχής. Είναι προφανές ότι σε περιόδους έντονης σύγκρουσης αναδεικνύονται ζητήματα ασφάλειας και θεσμικών αντοχών. Τα κενά που μπορεί να εμφανίστηκαν θα πρέπει να αντιμετωπιστούν, ώστε να διασφαλιστεί η συνέχεια του κράτους. Η “κληρονομιά” που άφησε πίσω του ο Χαμενεΐ περιλαμβάνει όχι μόνο θεσμούς διαδοχής, αλλά και ένα ιδεολογικό πλαίσιο, καθώς και πρόσωπα που διαμορφώθηκαν πολιτικά μέσα σε αυτή τη σχολή σκέψης. Η πρόκληση για τα επόμενα χρόνια θα είναι αν αυτή η δομή μπορεί να παραμείνει συνεκτική και λειτουργική υπό αυξημένη διεθνή πίεση».

Διαχείριση και εσωτερικοί κλυδωνισμοί

Κρίσιμο και καθοριστικό για τη συνέχεια του καθεστώτος είναι η διαχείριση της κρίσης το προσεχές διάστημα και σε αυτό σημαντικό ρόλο θα παίξει η πολυκεντρική δομή της διοίκησης του κράτους: «Το κρίσιμο διακύβευμα είναι αν το πολιτικό σύστημα θα καταφέρει να διαχειριστεί τη μετάβαση χωρίς εσωτερικούς κλυδωνισμούς και χωρίς περαιτέρω περιφερειακή κλιμάκωση. Σε τέτοιες ιστορικές καμπές, η σταθερότητα των θεσμών και η ικανότητα στρατηγικής ψυχραιμίας καθορίζουν την πορεία μιας χώρας. Το σύστημα διοίκησης και ηγεσίας του Ιράν έχει πολυκεντρικά χαρακτηριστικά. Δεν πρόκειται για μια μονοδιάστατη δομή όπου όλα εξαρτώνται αποκλειστικά από ένα πρόσωπο. Αντίθετα, υπάρχουν πολλαπλά κέντρα λήψης αποφάσεων και επίπεδα ευθύνης που λειτουργούν παράλληλα, ιδίως σε ζητήματα άμυνας και ασφάλειας. Αυτή η αρχιτεκτονική διαμορφώθηκε διαχρονικά και είχε ως στόχο να διασφαλίζει τη συνέχεια του κράτους ακόμη και σε συνθήκες κρίσης. Σε τέτοια μοντέλα, οι επιμέρους δομές συνδέονται μεταξύ τους μέσω περιορισμένου αριθμού συντονιστικών προσώπων, ώστε να υπάρχει λειτουργικότητα χωρίς υπερβολική έκθεση πληροφοριών. Αυτό επιτρέπει την ανθεκτικότητα του συστήματος σε περιόδους έντασης».

Γιατί δεν θα είναι εύκολη η ανατροπή

Ο Ευάγγελος Βενέτης τονίζει πως η ανατροπή του καθεστώτος δεν θα είναι εύκολη υπόθεση όπως νομίζουν ορισμένοι ακόμη και ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ: «Η άμεση αντίδραση του κρατικού μηχανισμού μετά από ένα σοβαρό πλήγμα δείχνει ότι οι θεσμικές δομές δεν παρέλυσαν. Η ύπαρξη οργανωμένης αμυντικής διάρθρωσης και μηχανισμών διοίκησης επέτρεψε τη συνέχεια της λειτουργίας του κράτους. Το ίδιο ισχύει και για τη διαδικασία διαδοχής. Σε τέτοια πολιτικά συστήματα, οι διαδικασίες είναι θεσμοθετημένες, ακόμη και αν δεν είναι πλήρως δημόσιες. Το κρίσιμο ζήτημα είναι η διασφάλιση της σταθερότητας και της θεσμικής ομαλότητας κατά τη μετάβαση. Παράλληλα, κάθε κράτος που βρίσκεται υπό έντονη εξωτερική πίεση καλείται να εξετάσει πιθανές αδυναμίες στην ασφάλεια και στη διαχείριση πληροφοριών. Η ύπαρξη κενών αποτελεί πρόκληση που πρέπει να αντιμετωπιστεί με θεσμικά και οργανωμένα μέσα, χωρίς να οδηγεί σε εσωτερική αποσταθεροποίηση».

Τα δύο σενάρια της σύγκρουσης

«Το μεγάλο διακύβευμα, επομένως, είναι αν το υπάρχον πολυκεντρικό σύστημα θα μπορέσει να διαχειριστεί αποτελεσματικά τη συγκυρία, να περιορίσει τις αδυναμίες του και να ολοκληρώσει ομαλά τη διαδικασία μετάβασης. Η ανθεκτικότητα ενός πολιτικού συστήματος κρίνεται ακριβώς σε τέτοιες ιστορικές στιγμές. Μια ακόμη κρίσιμη παράμετρος είναι το ίδιο το πεδίο της σύγκρουσης. Αυτή τη στιγμή το Ιράν βρίσκεται υπό έντονη στρατιωτική πίεση, κυρίως στον αεροπορικό τομέα. Σε τέτοιες συνθήκες, κάθε κράτος καλείται να αξιολογήσει τις στρατηγικές του επιλογές. Θεωρητικά υπάρχουν δύο βασικά σενάρια: είτε η σύγκρουση παραμένει περιορισμένη και ελεγχόμενη, είτε διευρύνεται σε περιφερειακό επίπεδο. Σε περιόδους κρίσης, οι δηλώσεις πολιτικών και θρησκευτικών ηγεσιών αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς λειτουργούν ως πολιτικά και στρατηγικά σήματα αποτροπής.

Ο κίνδυνος της γενικευμένης σύγκρουσης

«Το ζήτημα, ωστόσο, δεν είναι απλώς τι έχει ειπωθεί, αλλά ποια στρατηγική εξυπηρετεί καλύτερα τα συμφέροντα κάθε πλευράς. Μια παρατεταμένη, περιορισμένη σύγκρουση μπορεί να οδηγήσει σε σταδιακή φθορά, ιδίως αν μια πλευρά διαθέτει ισχυρότερη υλικοτεχνική υποστήριξη και διεθνή δίκτυα ανεφοδιασμού. Από την άλλη, η γενίκευση ενός πολέμου ενέχει τεράστιους κινδύνους, διότι μετατρέπει μια διμερή κρίση σε περιφερειακή ή και ευρύτερη αποσταθεροποίηση».

Το σενάριο γενικής ανάφλεξης

«Οι ισορροπίες στη Μέση Ανατολή είναι σύνθετες. Οι σχέσεις χωρών όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και άλλοι περιφερειακοί δρώντες επηρεάζουν άμεσα το εύρος και τη δυναμική μιας σύγκρουσης. Καμία πλευρά δεν λειτουργεί σε κενό. Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν η σύγκρουση θα παραμείνει ελεγχόμενη ή αν θα οδηγηθεί σε ευρύτερη ανάφλεξη, με απρόβλεπτες συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή και τη διεθνή ασφάλεια. Η ιστορία δείχνει ότι η γενίκευση πολεμικών συγκρούσεων σπάνια οδηγεί σε σταθερότητα· αντίθετα, δημιουργεί πολλαπλά μέτωπα και αυξάνει το κόστος για όλους τους εμπλεκόμενους».

Το σημείο καμπής

Βρισκόμαστε σε σημείο καμπής. Οι αποφάσεις που θα ληφθούν τις επόμενες ημέρες ίσως και ώρες θα καθορίσουν αν η κρίση θα οδηγηθεί σε αποκλιμάκωση ή σε επικίνδυνη διεύρυνση. Όταν μιλάμε για γενίκευση της σύρραξης, δεν αναφερόμαστε απλώς σε αύξηση της έντασης, αλλά σε διεύρυνση του γεωγραφικού και πολιτικού πεδίου της σύγκρουσης. Δηλαδή, από μια περιορισμένη αντιπαράθεση να περάσουμε σε εμπλοκή περισσότερων δρώντων και σε περιφερειακή διάσταση. Αυτό σημαίνει ότι η κρίση παύει να είναι διμερής και αποκτά χαρακτηριστικά ευρύτερης ανάφλεξης. Σε μια τέτοια περίπτωση, πολλαπλασιάζονται οι πιέσεις, τα μέτωπα και οι παράγοντες που επηρεάζουν τις εξελίξεις».

«Το μεγάλο δίλημμα»

«Η γενίκευση, ωστόσο, δεν είναι απλή υπόθεση. Απαιτεί πολιτικό υπολογισμό και αξιολόγηση κόστους, διότι μπορεί να οδηγήσει σε αλυσιδωτές αντιδράσεις, σε παρατεταμένη αποσταθεροποίηση και σε σοβαρές συνέπειες για ολόκληρη την περιοχή. Το πραγματικό δίλημμα σε τέτοιες στιγμές δεν είναι μόνο στρατιωτικό· είναι βαθιά πολιτικό. Αν θα επιλεγεί η κλιμάκωση ή η διαχείριση της έντασης. Κάθε απόφαση σε αυτό το σημείο καμπής έχει ευρύτερες επιπτώσεις για την περιφερειακή ισορροπία και τη διεθνή ασφάλεια. Γι’ αυτό απαιτείται ψυχραιμία, στρατηγική σκέψη και πλήρης επίγνωση των συνεπειών. Η ιστορία δείχνει ότι η γενίκευση συγκρούσεων σπάνια φέρνει σταθερότητα· συνήθως οδηγεί σε μεγαλύτερη αβεβαιότητα και υψηλότερο κόστος για όλους».