Παράλληλος ηλεκτρονικός πόλεμος: Τι είναι το GPS jamming που απειλεί τα πλοία στα Στενά του Ορμούζ

Εκατοντάδες και εκατοντάδες πλοία. Αλλά βρίσκονται όλα στο λάθος σημείο. «Ω Θεέ μου», λέει η Μισέλ Βίζε Μπόκμαν, ανώτερη αναλύτρια ναυτιλιακής πληροφόρησης στην Windward, μια εταιρεία ναυτιλιακής τεχνητής νοημοσύνης, καθώς ελέγχει τις ζωντανές θέσεις που μεταδίδουν τα εμπορικά πλοία στα ύδατα ανοιχτά του Ιράν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Κατάρ. 

«Έχουν φτάσει ήδη… τις 35 διαφορετικές "συστάδες" (clusters)», λέει κοιτάζοντας έναν χάρτη των Στενών του Ορμούζ και των γύρω περιοχών. Τα clusters που αναφέρει είναι παράξενοι κύκλοι από εικονίδια πάνω στον χάρτη, με κάθε εικονίδιο να αντιπροσωπεύει ένα πραγματικό πλοίο.

Αλλά τα πλοία δεν συγκεντρώνονται σε τόσο πυκνούς και αφύσικα τέλειους κύκλους. Ούτε αιωρούνται πάνω από τη στεριά — κάτι που φαίνεται να συμβαίνει σε ορισμένα από αυτά τα clusters. Οι συντεταγμένες GPS τους έχουν διαταραχθεί, αποκρύπτοντας την πραγματική τους θέση.

Οι πόλεμοι δεν διεξάγονται μόνο με σφαίρες και βόμβες. Και τα ηλεκτρομαγνητικά κύματα συμμετέχουν στη μάχη. Αόρατο στο ανθρώπινο μάτι, το GPS jamming (παρεμβολή GPS) μπορεί να προκαλέσει σοβαρές διακοπές, προβλήματα στις επικοινωνίες — και δυνητικά θανατηφόρα ατυχήματα.

Τα τελευταία χρόνια, παρεμβολές GPS έχουν επηρεάσει αεροσκάφη στην Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένου ενός αεροπλάνου που χρησιμοποιείται από τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Είναι επίσης καθημερινό φαινόμενο στον πόλεμο στην Ουκρανία. Τώρα που η σύγκρουση έχει επεκταθεί στη Μέση Ανατολή, ο ηλεκτρονικός πόλεμος εξαπλώνεται σε ακόμη περισσότερες περιοχές.

Παρεμβολές στα Στενά του Ορμούζ

Οι παρεμβολές που επηρεάζουν τα πλοία στα Στενά του Ορμούζ δεν είναι η πρώτη φορά που η Μπόκμαν παρατηρεί ότι το Αυτόματο Σύστημα Αναγνώρισης (AIS) των πλοίων επηρεάζεται από GPS jamming. Το ίδιο συνέβη και πέρυσι στην περιοχή κατά τη διάρκεια του Πολέμου των Δώδεκα Ημερών μεταξύ Ισραήλ και Ιράν, ενώ ηλεκτρονικές παρεμβολές έχουν επίσης δημιουργήσει προβλήματα στους πλοηγούς πλοίων στη Βαλτική Θάλασσα.

Αλλά αυτή τη φορά, όπως λέει, «ανώτερου επιπέδου». «Δεν μπορούμε να υπερεκτιμήσουμε τον τεράστιο κίνδυνο που δημιουργεί αυτό για τη ναυσιπλοΐα και την ασφάλεια», προσθέτει. Το Εθνικό Υδρογραφικό Γραφείο του Πακιστάν έχει επίσης προειδοποιήσει για παρεμβολές που επηρεάζουν τη ναυτιλία στην περιοχή.

Τα πλοία χρησιμοποιούν το AIS μεταξύ άλλων για να αποφεύγουν συγκρούσεις μεταξύ τους. Χρειάζεται πολύς χρόνος για να στρίψει ή να σταματήσει ένα δεξαμενόπλοιο μήκους 300 μέτρων που μεταφέρει εκατοντάδες χιλιάδες τόνους πετρελαίου — και τα πλοία μπορεί να διανύσουν αρκετά χιλιόμετρα πριν ολοκληρώσουν πλήρως μια αλλαγή πορείας.

Αν δεν μπορείς να είσαι βέβαιος για το πού βρίσκονται τα κοντινά πλοία, ο κίνδυνος σύγκρουσης αυξάνεται — ιδιαίτερα τη νύχτα ή σε κακές καιρικές συνθήκες. «Αυτό είναι το πρόβλημα», λέει ο Άλαν Γούντγουορντ από το Πανεπιστήμιο του Σάρεϊ. «Δεν είναι το να ξέρεις πού πηγαίνεις — είναι το να μην ξέρεις πού πηγαίνουν όλοι οι άλλοι».

Ποιος βρίσκεται πίσω από τις παρεμβολές

Δεν υπάρχει επίσημη επιβεβαίωση για το ποιος βρίσκεται πίσω από τις παρεμβολές, αλλά στρατιωτικοί αναλυτές υποψιάζονται έντονα ότι το Ιράν προκαλεί τις διαταραχές στα πλοία. Το Ιράν έχει επίσης απειλήσει να επιτεθεί σε οποιοδήποτε πλοίο προσπαθήσει να περάσει από τα Στενά του Ορμούζ.

Τα εργαλεία παρεμβολής Παγκόσμιων Δορυφορικών Συστημάτων Πλοήγησης (GNSS) ή GPS που χρησιμοποιεί το Ιράν είναι πιθανό να έχουν κατασκευαστεί εγχώρια ή με εξοπλισμό από τη Ρωσία ή την Κίνα, λέει ο Τόμας Γουίδινγκτον, συνεργάτης ερευνητής στο Royal United Services Institute, ένα think tank. Υποστηρίζει επίσης ότι οι αμερικανικές δυνάμεις στην περιοχή χρησιμοποιούν συστήματα παρεμβολών για να προστατεύσουν τις βάσεις, το προσωπικό και τα πλοία τους από drones και όπλα καθοδηγούμενα μέσω GNSS.

Όταν ζητήθηκε σχόλιο, το Υπουργείο Άμυνας των ΗΠΑ δήλωσε στο BBC: «Για λόγους επιχειρησιακής ασφάλειας δεν θα σχολιάσουμε την κατάσταση συγκεκριμένων δυνατοτήτων στην περιοχή».

Πώς εντοπίζεται το GPS jamming

Ο Σον Γκόρμαν, συνιδρυτής της τεχνολογικής εταιρείας Zephr.xyz, έχει αναλύσει την έκταση των παρεμβολών σε χώρες όπως η Ουκρανία. Τα δεδομένα από αεροσκάφη μπορούν να αποκαλύψουν πότε συμβαίνει παρεμβολή GPS, αλλά επειδή ο εναέριος χώρος πάνω από το Ιράν είναι πλέον κλειστός, ο Γκόρμαν χρειάστηκε να βρει άλλες πηγές.

Τις τελευταίες ημέρες χρησιμοποίησε ραντάρ από δορυφόρο για να εντοπίσει παρεμβολές στο Ιράν. Αν και το BBC δεν έχει επαληθεύσει ανεξάρτητα τα δεδομένα αυτά, ο Γκόρμαν λέει ότι οι συσκευές παρεμβολής αφήνουν ίχνη στα σήματα ραντάρ, επιτρέποντάς του να εντοπίζει περιπτώσεις GPS jamming σε όλη τη χώρα.

Το 2024, ο ίδιος και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν smartphones δεμένα σε drones για να μελετήσουν τις παρεμβολές GPS στην Ουκρανία. Τα drones πετούσαν ενώ τα smartphones κατέγραφαν δεδομένα GPS, εντοπίζοντας παρεμβολές που στη συνέχεια χαρτογραφούνταν. «Εξετάζαμε τις μετρήσεις GNSS από όλα αυτά τα τηλέφωνα», εξηγεί. «Μπορούσες να τριγωνομετρήσεις για να βρεις πού βρισκόταν ο παρεμβολέας. Έμεινα πραγματικά έκπληκτος από το επίπεδο των παρεμβολών και το πόσο ισχυρές είναι», λέει ο Γκόρμαν.

Τεχνολογίες κατά των παρεμβολών

Υπάρχουν διάφορες τεχνολογίες που προσφέρουν προστασία απέναντι στο GPS jamming. Μία προσέγγιση είναι η αυτόματη ανίχνευση παρεμβολών και η μετάβαση σε άλλες συχνότητες που δεν επηρεάζονται.

Η αμυντική εταιρεία Raytheon UK κατασκευάζει μια συσκευή που ονομάζεται Landshield, περίπου στο μέγεθος ενός δίσκου χόκεϊ στον πάγο στην μικρότερη μορφή της. Η εταιρεία λέει ότι αυτό το αντι-παρεμβολικό σύστημα κεραίας μπορεί να εγκατασταθεί σε διάφορα οχήματα — από αυτοκίνητα έως αεροσκάφη — χρησιμοποιώντας πολλαπλά κανάλια για να ξεπερνά τις παρεμβολές. «Βλέπουμε σημαντική αύξηση στη ζήτηση για τα προϊόντα μας κατά των παρεμβολών αυτή την περίοδο», λέει ο Άλεξ Ρόουζ-Πάρφιτ, διευθυντής μηχανικής της Raytheon UK.

Άλλες εταιρείες έχουν αναπτύξει συστήματα πλοήγησης που παρακάμπτουν τα προβλήματα του GPS. Η αυστραλιανή εταιρεία Advanced Navigation έχει δημιουργήσει ένα σύστημα που μπορεί να υπολογίσει τη θέση ενός οχήματος χρησιμοποιώντας γυροσκόπια και επιταχυνσιόμετρα — τα ίδια εξαρτήματα που χρησιμοποιεί ένα smartphone για να καταλάβει πότε έχει γυρίσει στο πλάι. Ο Κρις Σο, συνιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Advanced Navigation, λέει ότι η τεχνολογία της εταιρείας μπορεί επίσης να χρησιμοποιήσει εναλλακτικές μεθόδους όταν το GPS δεν είναι διαθέσιμο ή αξιόπιστο.

Αυτές περιλαμβάνουν:

• αντιστοίχιση οπτικών εικόνων μιας τοποθεσίας με δορυφορικές εικόνες
• υπολογιστική ανάλυση της θέσης των αστεριών στον ουρανό

«Η επεξεργασία εικόνας είναι πολύ προηγμένη», λέει ο Σο. «Κάτι όπως η χαρτογράφηση των αστεριών είναι πολύ φθηνό». Ωστόσο, προσθέτει: «Δεν είναι ιδιαίτερα ακριβές». Γι’ αυτό μπορεί να χρειάζονται πολλαπλές μέθοδοι εντοπισμού θέσης.

Το πρόβλημα του GPS

Χωρίς καλύτερη προστασία, το GPS πιθανότατα θα παραμείνει ευάλωτο. Τα σήματα που χρησιμοποιούν τα συστήματα GPS είναι πολύ αδύναμα και γι’ αυτό είναι εύκολο να παρεμβληθούν. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι στρατιωτικές δυνάμεις έχουν πρόσβαση στο M-Code GPS, μια πιστοποιημένη και κρυπτογραφημένη μορφή της τεχνολογίας που είναι πολύ πιο ανθεκτική στις παρεμβολές.

Ο Ράμσεϊ Φάραγκερ, διευθυντής του Royal Institute for Navigation, λέει ότι το GPS jamming στα ύδατα κοντά στο Ιράν αυξάνει τον κίνδυνο ναυτικού ατυχήματος. Προβλέπει ότι η αυξανόμενη χρήση παρεμβολών θα οδηγήσει στην ανάπτυξη πιο ασφαλών εναλλακτικών συστημάτων. Κάτι αντίστοιχο με τη μετάβαση από τα παλιά ανοιχτά δίκτυα Wi-Fi στα σημερινά δίκτυα με κωδικό πρόσβασης. «Σύντομα θα κοιτάμε πίσω σε αυτή την εποχή που χρησιμοποιούμε ανοιχτά σήματα GNSS και θα λέμε: “Θεέ μου, ήμασταν τρελοί — δεν ήταν καθόλου έξυπνη επιλογή”», λέει.