Πώς θα τελειώσει ο πόλεμος; Τα τρία σενάρια και το ασύμμετρο πλεονέκτημα της Τεχεράνης

Η ακροβασία στα όρια του πολέμου αποτέλεσε τον ακρογωνιαίο λίθο της διπλωματίας του Ψυχρού Πολέμου. Όμως, στη διαφορετική και πιο ασταθή εποχή μας -όπου τα όρια μεταξύ κρατικών και μη κρατικών δρώντων έχουν θολώσει και τα οπλικά συστήματα έχουν διαχυθεί- ο κόσμος αυτή την εβδομάδα έπεσε τελικά στον γκρεμό και πλέον βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση.

Οι πρώτες έξι ημέρες του πολέμου με το Ιράν κόστισαν στις ΗΠΑ 12,7 δισ. δολάρια, αλλά πλέον το Πεντάγωνο αναζητά έως και 200 δισ. δολάρια σε στρατιωτική χρηματοδότηση. Το πετρέλαιο στα 125 δολάρια το βαρέλι δεν αποτελεί πια ιρανική ή ρωσική φαντασίωση. Το «πετράδι του στέμματος» του Κατάρ, το Ras Laffan -η μεγαλύτερη μονάδα υγροποιημένου φυσικού αερίου στον κόσμο- ενδέχεται να μην επαναλειτουργήσει πλήρως για πέντε χρόνια, με κόστος 20 δισ. δολάρια ετησίως. Άλλες εύφλεκτες εγκαταστάσεις πετρελαίου στον Κόλπο, από το Μπαχρέιν έως το Άμπου Ντάμπι, είναι εκτεθειμένες στα χαμηλού κόστους ιρανικά drones. Σε αυτά προστίθεται και το ανθρώπινο κόστος: 18.000 άμαχοι τραυματίες και πάνω από 3.000 νεκροί μόνο στο Ιράν.

Η στρατηγική της κλιμάκωσης

Το καθεστώς της Τεχεράνης, παλεύοντας για την επιβίωσή του, είχε προειδοποιήσει εδώ και καιρό ότι σε περίπτωση επίθεσης θα απαντούσε στοχοποιώντας αμερικανικές βάσεις στην περιοχή. Ωστόσο, ο Ντόναλντ Τραμπ, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, φάνηκε να εκπλήσσεται όταν αυτό συνέβη. Μαθημένος σε δεκαετίες απομόνωσης και καταδίκης, ο Αλί Χαμενεΐ, ο εκλιπών ανώτατος ηγέτης, είχε δηλώσει στις αρχές Φεβρουαρίου: «Οι Αμερικανοί πρέπει να γνωρίζουν ότι αν ξεκινήσουν έναν πόλεμο, αυτή τη φορά θα είναι ένας περιφερειακός πόλεμος».

Το Ιράν είχε επίσης δηλώσει ότι μια νέα φάση της σύγκρουσης θα ξεκινούσε εάν δέχονταν επίθεση οι ενεργειακές του εγκαταστάσεις. Ο Αλί Λαριτζανί, ο δολοφονημένος επικεφαλής ασφαλείας του Ιράν, το είχε καταστήσει σαφές στα κράτη του Κόλπου, προσπαθώντας να τα πείσει ότι το εθνικό τους συμφέρον δεν ταυτίζεται με τη στήριξη του Ισραήλ. Όμως, την Τετάρτη, την ώρα που κηδευόταν με «τιμές μάρτυρα», το Ιράν χτυπούσε το Ras Laffan.

Το ιρανικό καθεστώς δεν έχει κανέναν ενδοιασμό να κλιμακώσει τον πόλεμο. Πράγματι, η προθυμία του να το πράξει είναι το μεγαλύτερο όπλο του. Ένας Ιρανός αξιωματούχος προειδοποίησε αυτή την εβδομάδα: «Έχουν σχεδιαστεί και άλλα χαρτιά που θα μπουν στο παιχνίδι την κατάλληλη στιγμή». Πιθανότατα, πρόκειται για αναφορά στις μονάδες αφαλάτωσης του Κόλπου, τον πυρήνα του εύθραυστου οικοσυστήματος της περιοχής.

Ο φόβος της Ευρώπης και ο εκνευρισμός του Τραμπ

Η ηγεσία του Ιράν, μην έχοντας τίποτα να χάσει, επωφελείται από ένα ασύμμετρο πλεονέκτημα φόβου. Για παράδειγμα, για Ευρωπαίους ηγέτες όπως η Τζόρτζια Μελόνι, η Ιταλίδα πρωθυπουργός, η κύρια ανησυχία είναι η ύφεση και μια μαζική εισροή προσφύγων από ένα διαλυμένο Ιράν. Ήδη δηλώνει ότι η Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστεί να κλείσει τα σύνορά της. Αντίστοιχα, η αποστολή πολεμικών πλοίων για να ανοίξει ξανά το Στενό του Ορμούζ φαντάζει γεμάτη πολιτικούς κινδύνους για τους Ευρωπαίους. Ο Τραμπ μπορεί τώρα να ζητά «ομαδική προσπάθεια» για να διασφαλιστεί η ασφάλεια του στενού, όμως ζητείται από την Ευρώπη να κλιμακώσει έναν πόλεμο για τον οποίο δεν ρωτήθηκε και τις συνέπειες του οποίου είχε προβλέψει.

Στον Λευκό Οίκο, ο Αμερικανός πρόεδρος φέρεται να είναι «πιο θυμωμένος από ποτέ». Βράζει από οργή για τους Ευρωπαίους συμμάχους του, τους οποίους θεωρεί αναποφάσιστους και αγνώμονες, αλλά και για τους επικριτές του από το κίνημα MAGA. Είναι εξοργισμένος με την Τούλσι Γκάμπαρντ, τη διευθύντρια των υπηρεσιών πληροφοριών, η οποία κατέθεσε στο Κογκρέσο ότι το Ιράν δεν ανακατασκευάζει τις εγκαταστάσεις εμπλουτισμού ουρανίου, αλλά και με τον αντιπρόεδρο Τζέι Ντι Βανς, η σιωπή του οποίου λέει πολλά.

Ακόμη και η απήχησή του στην ευρωπαϊκή λαϊκιστική δεξιά δοκιμάζεται. Ο Τίνο Χρουπάλα, συμπρόεδρος της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), παραπονέθηκε: «Ο Τραμπ ξεκίνησε ως πρόεδρος της ειρήνης. Θα καταλήξει ως πρόεδρος του πολέμου».

Το ρήγμα ΗΠΑ-Ισραήλ και το διπλωματικό αδιέξοδο

Το χειρότερο όμως είναι ότι η συμμαχία των ΗΠΑ με το Ισραήλ, ο βράχος πάνω στον οποίο βασίστηκε ο πόλεμος, του προκαλεί προβλήματα με τα κράτη του Κόλπου και αναδεικνύει την απόκλιση μεταξύ ισραηλινών και αμερικανικών στόχων. Ο Τραμπ αναδιπλώθηκε σχετικά με τον ισχυρισμό του ότι το Ισραήλ δεν τον είχε συμβουλευτεί για το χτύπημά του στο ιρανικό κοίτασμα φυσικού αερίου South Pars -μια επίθεση που τα κράτη του Κόλπου είχαν ζητήσει να μην πραγματοποιηθεί, καθώς θα οδηγούσε σε ιρανικά αντίποινα.

Την Πέμπτη, ο Τραμπ δήλωσε: «Είπα (στον Μπενιαμίν Νετανιάχου) να μην το κάνει αυτό. Τα πηγαίνουμε περίφημα – υπάρχει συντονισμός. Αλλά πού και πού, κάνει κάτι και αν δεν μου αρέσει, (του λέω) δεν θα το κάνουμε αυτό». Ήταν όμως η δεύτερη φορά μέσα σε μία εβδομάδα που το Ισραήλ φαινόταν να έχει διαφορετική εγκεκριμένη λίστα στόχων από τις ΗΠΑ. Νωρίτερα στον πόλεμο, το Ισραήλ είχε βομβαρδίσει τέσσερις μεγάλες αποθήκες καυσίμων γύρω από την Τεχεράνη, προκαλώντας «μαύρη βροχή» στην πόλη.

Η διπλωματία φαίνεται να έχει βρεθεί σε αδιέξοδο. Στη βρετανική πρεσβεία στην Τεχεράνη, ο μόνος ένοικος είναι ένας σκύλος, και αυτός έχει μόνο τρία πόδια. Γύρω από τα διπλωματικά τραπέζια στο Λονδίνο, γίνονται απελπισμένες συζητήσεις για «διεξόδους» (off-ramps), αλλά ελάχιστοι μπορούν να βρουν κάποια που να είναι διατεθειμένος να ακολουθήσει ο Τραμπ.

Πώς θα μπορούσε να τελειώσει ο πόλεμος;

Υπάρχουν τρεις επιλογές: μια μακρά και παρατεταμένη σύγκρουση που θα καταλήξει στη συνθηκολόγηση του Ιράν, μια μονομερής κήρυξη νίκης από τον Τραμπ, ή μια συμφωνία -μεγάλη ή μικρή, περιφερειακή ή διμερής, ευρεία ή στενή- που θα βάλει τέλος στις εχθροπραξίες.

Για τον Σάιμον ΜακΝτόναλντ, πρώην μόνιμο υφυπουργό του Φόρεϊν Όφις που μιλάει στην Guardian, δεν θα πρέπει να αποκλείεται το ενδεχόμενο μιας νίκης ΗΠΑ-Ισραήλ. Όπως δήλωσε σε ειδική επιτροπή της Βουλής των Λόρδων: «Από όσα μπορώ να διακρίνω στο Ιράν, η χώρα που επιτυγχάνει τους στόχους της είναι το Ισραήλ. Ο Νετανιάχου είχε μια προσωπική εμμονή με το Ιράν σε όλη του τη ζωή. Είχε μια προτομή του Τσόρτσιλ στο γραφείο του, ο οποίος αποτελούσε το πρότυπό του.

»Ο Τσόρτσιλ ήταν ο μόνος τη δεκαετία του 1930 που είδε την απειλή της ναζιστικής Γερμανίας, και ο Νετανιάχου νιώθει ότι βλέπει την απειλή από το Ιράν με τον ίδιο τρόπο. Πρόκειται για το αποκορύφωμα ενός σχεδίου ζωής. Μπορεί να αποδώσει. Υπάρχουν πολλές δυσοίωνες προβλέψεις για το τι συμβαίνει στο Ιράν. Το Ισραήλ θα μπορούσε να επιτύχει τους στόχους του».

Στη δεύτερη επιλογή, ο Τραμπ θα μπορούσε να κηρύξει τη νίκη και απλώς να αποχωρήσει, υποστηρίζοντας ότι έχει καταστρέψει ή μειώσει την ικανότητα του Ιράν να απειλήσει ξανά την περιοχή. Υπήρξαν στιγμές που ο Τραμπ φαινόταν έτοιμος να κάνει αυτό το βήμα, όταν ισχυρίστηκε ότι η καταστροφή του ιρανικού πολεμικού ναυτικού, του πυρηνικού του προγράμματος, του μηχανισμού ασφαλείας και των εκτοξευτών βαλλιστικών πυραύλων ήταν ολοκληρωτική.

Το Ισραήλ, το οποίο πλέον ασκεί πιέσεις για χερσαία στρατιωτική επέμβαση, δεν θα είχε άλλη επιλογή από το να αποδεχτεί την απόφασή του. Η τοποθεσία του εμπλουτισμένου ουρανίου του Ιράν θα παρέμενε άγνωστη, τα όρια της αμερικανικής αεροπορικής ισχύος θα επιβεβαιώνονταν, και το στενό του Ορμούζ –που στο στενότερο σημείο του έχει πλάτος μόλις 21 μίλια– θα εξακολουθούσε να αποτελεί σημείο ασφυξίας για την κυκλοφορία των τάνκερ. Όσο για τους διαδηλωτές στο Ιράν, θα αφήνονταν στη μοίρα τους.

Όλα αυτά όμως προϋποθέτουν ότι το Ιράν είναι διατεθειμένο να ακολουθήσει αυτήν την προσποίηση. Η Ασλί Αϊντιντασμπάς, ερευνήτρια του ινστιτούτου Brookings στην Ουάσινγκτον, σημείωσε για το καθεστώς της Τεχεράνης: «Έχει υπάρξει αλλαγή στο καθεστώς, όχι αλλαγή καθεστώτος, και η αλλαγή αυτή είναι προς το χειρότερο, προς ένα πιο σκληρό και εθνικιστικό Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, το οποίο λειτουργεί μέσα σε μια αποκεντρωμένη δομή διοίκησης».

Προκαλεί αίσθηση το γεγονός ότι μεταρρυθμιστές, όπως ο Μοχάμαντ Χαταμί, πρώην πρόεδρος του Ιράν, υποστηρίζουν πως η δολοφονία του Λαριτζανί έπληξε τις πιθανότητες ειρήνης. «Είναι εκπληκτικό το γεγονός ότι εκείνοι που δέχονται βάναυσες επιθέσεις και δολοφονούνται είναι ακριβώς εκείνοι που, πέρα από τη γενναία υπεράσπιση της ουσίας του έθνους και της χώρας, είναι ικανοί και πρόθυμοι να επιφέρουν μια αξιοπρεπή ειρήνη, εάν υπάρχει ένας τέτοιος δρόμος», δήλωσε ο Χαταμί.

Η τελευταία επιλογή είναι η αποκλιμάκωση, ακολουθούμενη από την ειρήνη. Αυτή η ειρήνη θα μπορούσε να είναι μια συμφωνία όπου σε όλες τις πλευρές παρουσιάζεται εκ των προτέρων «όλη η χορογραφία» –μια φράση που χρησιμοποιεί ενίοτε ο Τζόναθαν Πάουελ, σύμβουλος εθνικής ασφάλειας της Βρετανίας– ή να επιτευχθεί σταδιακά. Ο Μπαντρ Αλμπουσαϊντί, υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, ο οποίος μεσολάβησε σε οκτώ γύρους συνομιλιών μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν, έγραψε ένα άρθρο στον Economist στο οποίο παραθέτει ένα ορθολογικό όραμα: όλες οι πλευρές στην περιοχή να εξασφαλίσουν μια ουσιαστική συμφωνία για την πυρηνική διαφάνεια στο πλαίσιο ενός περιφερειακού συμφώνου μη επίθεσης.

Όμως, ο Κόλπος είναι διχασμένος ως προς το ποια είναι η μεγαλύτερη απειλή: το Ισραήλ ή το Ιράν. Η ετοιμότητα του Ιράν να θυσιάσει τις οικονομίες του Κόλπου το οδηγεί στο να χάνει αυτό το επιχείρημα, ακόμη και στο Κατάρ και την Τουρκία –τις δύο χώρες που είναι πιο πιθανό να πείσουν την ιρανική ηγεσία να διαπραγματευτεί. Αν υπάρχει κάποια διάθεση να επανεξεταστεί η αξία των αμερικανικών βάσεων στον Κόλπο, και το κατά πόσον έχουν μετατραπεί σε πηγή ανασφάλειας, αυτό δεν είναι εμφανές.

Ο πρίγκιπας Φαϊσάλ μπιν Φαρχάν, υπουργός Εξωτερικών της Σαουδικής Αραβίας, δήλωσε την Πέμπτη ότι το Ιράν έκανε λάθος υπολογισμό εάν πίστευε ότι τα κράτη του Κόλπου ήταν ανίκανα να απαντήσουν στις ενέργειές του. «Όση λίγη εμπιστοσύνη υπήρχε πριν έχει πλέον καταστραφεί ολοσχερώς, και μάλιστα σε πολλαπλά επίπεδα», ανέφερε.

Χωρίς εμπιστοσύνη, η καταστροφή απλώς θα συνεχιστεί, και το Ιράν θα βιώσει ένα Νεβρούζ (Πρωτοχρονιά) στερημένο από οποιαδήποτε ψευδαίσθηση ανανέωσης.