«Το διακύβευμα είναι τεράστιο»: Πώς ένας παρατεταμένος πόλεμος στο Ιράν θα μπορούσε να σοκάρει την παγκόσμια οικονομία

Τις πρώτες ημέρες μετά τους βομβαρδισμούς των ΗΠΑ και του Ισραήλ στο Ιράν, οι χρηματοπιστωτικές αγορές στοιχημάτιζαν ότι ο οικονομικός αντίκτυπος από τη «μικρή εξόρμηση» του Ντόναλντ Τραμπ στη Μέση Ανατολή θα κρατούσε λίγο.

«Υπάρχουν κίνδυνοι από τις υψηλότερες τιμές του πετρελαίου μακροπρόθεσμα. Αλλά πρόκειται για ένα ακραίο σενάριο», δήλωσε ένας διαχειριστής κεφαλαίων με έδρα τις ΗΠΑ, μετά την αεροπορική επιδρομή που σκότωσε τον ανώτατο ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. «Η ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα ότι τέτοιες γεωπολιτικές εξάρσεις τείνουν να είναι σύντομες. Και αυτή η περίπτωση δεν αναμένεται να αποτελέσει εξαίρεση».

Η Goldman Sachs ενημέρωσε τους πελάτες της ότι περίμενε μόνο προσωρινές διαταραχές. «Οι τιμές του πετρελαίου θα υποχωρήσουν κατά τη διάρκεια του έτους. Όμως οι κίνδυνοι γέρνουν προς τα πάνω», έγραψαν οι αναλυτές της. Η UniCredit εκτίμησε ότι το αργό θα διατηρηθεί περίπου στα 80 δολάρια το βαρέλι, σημειώνοντας: «Δεδομένου του αγώνα του για επιβίωση, το ιρανικό καθεστώς έχει κάθε κίνητρο να κρατήσει την αντίδρασή του μετρημένη».

Τρεις εβδομάδες μετά, τελικά, όλα είναι αλλιώς

Τρεις εβδομάδες αργότερα, η προοπτική ενός παρατεταμένου πολέμου προκαλεί όλο και περισσότερα οικονομικά προβλήματα. Οι τιμές του πετρελαίου έχουν εκτοξευθεί πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, οι τιμές του φυσικού αερίου στην Ευρώπη έχουν διπλασιαστεί, η μεταβλητότητα στοιχειώνει τις χρηματοπιστωτικές αγορές και οι καταναλωτές παγκοσμίως προετοιμάζονται για μια νέα εκτίναξη του κόστους ζωής. Οι κεντρικές τράπεζες -συμπεριλαμβανομένης της αμερικανικής Fed, της Τράπεζας της Αγγλίας και της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας- προειδοποιούν ότι ο πόλεμος θα μπορούσε να έχει ουσιαστικό αντίκτυπο στον πληθωρισμό και να πλήξει την παγκόσμια ανάπτυξη.

«Η κυρίαρχη άποψη στις αγορές εξακολουθεί να είναι ότι ο πόλεμος θα τελειώσει γρήγορα και το Στενό του Ορμούζ θα ανοίξει σύντομα», σχολίασε στην Guardian ο Άλμπερτ Έντουαρντς, ανώτερος αναλυτής της Societe Generale. «Ίσως η αγορά να έχει δίκιο, αλλά κατά τη γνώμη μου οι κίνδυνοι είναι ασύμμετροι και η στασιμοπληθωριστική απειλή μπορεί να σκάσει τη φούσκα του εφησυχασμού».

Η απειλή των 200 δολαρίων και το «χτύπημα» στη βιομηχανία

Κάθε μέρα που περνάει, αναδύονται και νέα προβλήματα. Από την κατακόρυφη αύξηση της τιμής της βενζίνης και του diesel για τους οδηγούς, μέχρι τις ακυρωμένες πτήσεις και τη χειρότερη ταξιδιωτική αναστάτωση από την εποχή της πανδημίας.

Η ευρωπαϊκή βαριά βιομηχανία -η οποία ακόμη συνέρχεται από το ενεργειακό σοκ του 2022 μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία- νιώθει ιδιαίτερα την πίεση. Η εταιρεία Huntsman δήλωσε στον Guardian ότι το εργοστάσιό της στο Teesside, στη βορειοανατολική Αγγλία, βρίσκεται σε κίνδυνο, ενώ η γερμανική BASF, η μεγαλύτερη εταιρεία χημικών στον κόσμο, προχωρά σε αυξήσεις τιμών. Το κόστος των λιπασμάτων –ένα κρίσιμο υποπροϊόν της πετρελαϊκής βιομηχανίας– αυξάνεται απότομα, πλήττοντας τους αγρότες παγκοσμίως και στρώνοντας το έδαφος για μια ραγδαία αύξηση στις τιμές των τροφίμων.

Το Ιράν έχει απειλήσει να στείλει το πετρέλαιο στα 200 δολάρια το βαρέλι ως αντίποινα, βάζοντας στο στόχαστρο τη ναυτιλία που διέρχεται από το στενό θαλάσσιο πέρασμα μεταξύ των νότιων ακτών του και του Ομάν, καθώς και διυλιστήρια και αγωγούς σε όλη τη Μέση Ανατολή. Ιρανικοί πύραυλοι έπληξαν το Ras Laffan, μια σημαντική εγκατάσταση επεξεργασίας υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στο Κατάρ, οδηγώντας τους αναλυτές να προειδοποιήσουν ότι οι ενεργειακές αγορές βρίσκονται πλέον στον δρόμο ενός σεναρίου «απόλυτης καταστροφής».

Στην Ουάσιγκτον, τα μηνύματα είναι συγκεχυμένα. Ο Τραμπ δήλωσε ότι ο πόλεμος έχει «κερδηθεί», προσθέτοντας ωστόσο ότι μπορεί να τελειώσει «σύντομα» ή ότι ίσως χρειαστεί να πάει «παραπέρα». Αυτό προσθέτει ένα επιπλέον στρώμα αβεβαιότητας στις παγκόσμιες αγορές, το οποίο έρχεται σε αντίθεση με την κατάσταση επί του πεδίου.

Τα «φαντάσματα» του '80 και το Στενό του Ορμούζ

Με αυτό το σκηνικό, επιχειρήσεις και επενδυτές αδυνατούν όλο και περισσότερο να βρουν πώς πρέπει να αντιδράσουν. Η Barclays συνέκρινε τα σχόλια του Αμερικανού προέδρου με μια «ομίχλη πολέμου» βγαλμένη από τον 19ο αιώνα, η οποία τροφοδοτεί βίαιες διακυμάνσεις στις αγορές.

Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση θα μπορούσε να μοιάζει με παλαιότερες παγκόσμιες οικονομικές κρίσεις. «Η εκτίναξη των τιμών του πετρελαίου και του φυσικού αερίου αποτελεί προάγγελο οικονομικών προβλημάτων», δήλωσε ο Ίαν Στιούαρτ, επικεφαλής οικονομολόγος της Deloitte στο Ηνωμένο Βασίλειο. «Οι υψηλότερες τιμές της ενέργειας, που πυροδοτήθηκαν από πολέμους ή επαναστάσεις στη Μέση Ανατολή, ήταν βασικοί παράγοντες στις δυτικές υφέσεις του 1973, του 1979 και του 1990».

Ωστόσο, οι πιο ξεκάθαροι παραλληλισμοί γίνονται με τη δεκαετία του 1980. Τότε, ο Ρόναλντ Ρίγκαν έστειλε αμερικανικά πολεμικά πλοία στο Ορμούζ για να προστατεύσει την εμπορική ναυτιλία κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ. Σε ένα επεισόδιο που έμεινε γνωστό ως «πόλεμος των τάνκερ», η Ουάσιγκτον έστειλε τη μεγαλύτερη ναυτική συνοδεία από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο για να διατηρήσει τη ροή των εξαγωγών.

Περίπου το ένα πέμπτο της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου διέρχεται από την πλωτή οδό των 126 χιλιομέτρων, η οποία αποτελεί τη μοναδική θαλάσσια διέξοδο για τα πλοία που φεύγουν από τον Κόλπο προς την ανοιχτή θάλασσα. Η απελευθέρωση-ρεκόρ 400 εκατομμυρίων βαρελιών πετρελαίου από τα αποθέματα των κρατών-μελών του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας (IEA) βοήθησε να ηρεμήσουν οι φόβοι για ελλείψεις. Αλλά οι ειδικοί λένε ότι οι περιορισμοί στην προσφορά θα κάνουν σύντομα την εμφάνισή τους.

Ένα παγκόσμιο ντόμινο: Από τα μικροτσίπ έως τον κίνδυνο ύφεσης

Σε μια μακρόχρονη σύγκρουση, οι περιορισμοί στον ενεργειακό εφοδιασμό αναμένεται να πλήξουν υποπροϊόντα των ορυκτών καυσίμων, όπως τα λιπάσματα. Ο Κόλπος φιλοξενεί μερικές από τις μεγαλύτερες μονάδες παγκοσμίως, όντας ένας κεντρικός πυλώνας για την παγκόσμια γεωργία. Πριν από την κρίσιμη εαρινή περίοδο σποράς στο βόρειο ημισφαίριο, οι αναλυτές προειδοποιούν ότι το αυξανόμενο κόστος των λιπασμάτων θα πλήξει τις αποδόσεις των καλλιεργειών και θα εκτοξεύσει τις τιμές των τροφίμων.

Τα πλαστικά, τα χημικά και τα φαρμακευτικά προϊόντα δέχονται επίσης ισχυρό πλήγμα. Οι προμήθειες ηλίου –κρίσιμου για την παραγωγή μικροτσίπ και τους μαγνητικούς τομογράφους– έχουν διακοπεί λόγω της αναστολής παραγωγής στο Κατάρ (το οποίο καλύπτει το ένα τρίτο της παγκόσμιας προσφοράς).

«Τα ορυκτά καύσιμα και οι πετροχημικές πρώτες ύλες διατρέχουν τις βαθιές "υδραυλικές εγκαταστάσεις" της σύγχρονης οικονομίας», έγραψαν οι αναλυτές της Societe Generale. «Αν το στενό του Ορμούζ παραμείνει ουσιαστικά αποκλεισμένο για μήνες, ο κίνδυνος ενός σεναρίου παρόμοιου με το σοκ του Covid συν τη Ρωσία-Ουκρανία θα ήταν δύσκολο να αποκλειστεί».

Παράλληλα, ορισμένοι οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι ένας παρατεταμένος πόλεμος θα μπορούσε να οδηγήσει τις τιμές του πετρελαίου πάνω από τα 170 δολάρια, πυροδοτώντας παγκόσμια ύφεση. Η Βρετανία, η Ευρωζώνη και η Ιαπωνία βρίσκονται σε επιφυλακή.

Η επόμενη μέρα: Κατακερματισμός της παγκόσμιας οικονομίας

Υπάρχουν ελπίδες ότι οι επιπτώσεις μπορούν ακόμη να περιοριστούν. Παρότι ταρακουνήθηκαν, η πτώση στις παγκόσμιες χρηματιστηριακές αγορές παραμένει σχετικά υποτονική. Οι συνθήκες, άλλωστε, είναι διαφορετικές από το 2022.

Μετά την έκρηξη του σχιστολιθικού αερίου, οι ΗΠΑ είναι σε μεγάλο βαθμό ενεργειακά ανεξάρτητες (λιγότερο από το ένα δέκατο των προμηθειών τους περνά από το Ορμούζ). Η Κίνα έχει συγκεντρώσει τεράστια αποθέματα. Επιπλέον, παρά τους προφανείς παραλληλισμούς με τα σοκ της δεκαετίας του 1970, η παγκόσμια οικονομία το 2026 έχει μειώσει την εξάρτησή της από τα ορυκτά καύσιμα. Εκτιμάται ότι η ενεργειακή ένταση (η κατανάλωση ενέργειας ανά μονάδα οικονομικής παραγωγής) έχει μειωθεί κατά περίπου 70% από τα μέσα της δεκαετίας του '70.

Ωστόσο, οι μακροπρόθεσμες συνέπειες είναι αναπόφευκτες. Σε απάντηση των απανωτών κρίσεων, έννοιες όπως το "nearshoring" (μεταφορά παραγωγής σε γειτονικές χώρες) και το "friendshoring" (μεταφορά σε φιλικές χώρες) έχουν γίνει οι νέες λέξεις-κλειδιά για τις πολυεθνικές, καθώς οι εταιρείες κατευθύνουν τις αλυσίδες εφοδιασμού μακριά από γεωπολιτικά ασταθείς ζώνες.

Οι οικονομολόγοι λένε ότι αυτός ο κατακερματισμός της παγκόσμιας οικονομίας θα μπορούσε να προσθέσει μόνιμα επιπλέον κόστη, συντηρώντας τον πληθωρισμό βραχυπρόθεσμα και επιβαρύνοντας την ανάπτυξη μακροπρόθεσμα. Όπως τόνισε η Wei Yao, οικονομολόγος της Societe Generale: «Το Ιράν έθεσε τις κεντρικές τράπεζες στο έλεος του πολέμου. Υπάρχουν στιγμές που πρέπει να φτάσεις κοντά στο χείλος του γκρεμού για να θυμηθείς γιατί δεν πρέπει να πέσεις. Και ίσως βρισκόμαστε σε μία από αυτές τις στιγμές».