Θα μπορούσε το Ιράν να αποκτήσει πυρηνικά; Η πληγωμένη Τεχεράνη και η ανατροπή σε όσα γνωρίζαμε

Όταν το μυστικό πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ήρθε στο διεθνές προσκήνιο πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, η Τεχεράνη επέμενε ότι οι προθέσεις της ήταν ειρηνικές και ότι δεν είχε σχέδια να αναπτύξει όπλα. Ο τότε ανώτατος ηγέτης της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, είχε φτάσει ακόμη στο σημείο να εκδώσει μια φάτβα, δηλαδή ένα νομικό διάταγμα βάσει του ισλαμικού δικαίου, που τα απαγόρευε.

Όμως, ο θάνατός του από τους βομβαρδισμούς των ΗΠΑ και Ισραήλ τον προηγούμενο μήνα θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για τις πιο σκληροπυρηνικές φατρίες του καθεστώτος να επανεξετάσουν αυτό το διάταγμα. Ο δημόσιος διάλογος στο Ιράν κατευθύνεται ήδη προς αυτή την κατεύθυνση.

«Η φάτβα για τα πυρηνικά έχει πεθάνει», δήλωσε στο CNN ο Τρίτα Πάρσι από τη δεξαμενή σκέψης Quincy Institute for Responsible Statecraft. «Η γνώμη της ελίτ, καθώς και η κοινή γνώμη, έχει αλλάξει δραματικά σε αυτό το ζήτημα, κάτι που δεν θα έπρεπε να μας εκπλήσσει, δεδομένου ότι το Ιράν έχει βομβαρδιστεί δύο φορές εν μέσω διαπραγματεύσεων από δύο κράτη με πυρηνικά όπλα».

Για χρόνια, ο πρώην ανώτατος ηγέτης αντιστάθηκε στην εσωτερική πίεση να εγκρίνει την κατασκευή πυρηνικού όπλου, ιδιαίτερα αφότου ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα που είχε διαπραγματευτεί το Ιράν με την κυβέρνηση Ομπάμα το 2018. Αντιμέτωπος με αυξανόμενη αμερικανική και ισραηλινή εχθρότητα, ο Χαμενεΐ ακολούθησε τη διδασκαλία του, που οι ειδικοί αποκαλούν «στρατηγική υπομονή». Επέτρεψε στο Ιράν να προχωρήσει σταθερά στο πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου, φέρνοντας το υλικό όλο και πιο κοντά σε επίπεδα όπλων χωρίς να ξεπεράσει το όριο για πραγματική ανάπτυξη βόμβας.

Ασαφής η θέση του Μοτζτάμπα για τα πυρηνικά

Τα αιτήματα για την απόκτηση πυρηνικής βόμβας εντάθηκαν μετά την πρωτοφανή στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ πέρυσι κατά του Ιράν, που σκότωσε πολλούς από τους στρατιωτικούς και πυρηνικούς ηγέτες της χώρας. Αυτά τα αιτήματα αυξήθηκαν ξανά με την εντολή του Τραμπ να χτυπήσει τρία από τα σημαντικότερα πυρηνικά κέντρα του Ιράν.

Ακόμη και πριν από αυτές τις επιθέσεις, οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) είχαν προειδοποιήσει ότι η Τεχεράνη ήταν έτοιμη να αλλάξει τη στάση της για τα πυρηνικά. «Η ανατροπή του δόγματος και της πολιτικής του Ιράν για τα πυρηνικά, συμπεριλαμβανομένης της απομάκρυνσης από προηγούμενες σκέψεις, είναι πιθανή και εφικτή», δήλωσε ο Αχμάντ Χακτάλαμπ, διοικητής των IRGC και υπεύθυνος για την προστασία των πυρηνικών εγκαταστάσεων του Ιράν, το 2024.

Το Ιράν δεν έχει ακόμη ανακοινώσει δημόσια ανατροπή του δόγματός του. Ωστόσο, διαθέτει περισσότερα από 400 κιλά υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου. Αυτό θα ήταν αρκετό για την παραγωγή αρκετών πυρηνικών όπλων εάν ο γιος του Χαμενεΐ και νέος ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Μοτζτάμπα, αναστρέψει τη φάτβα του πατέρα του. Το ουράνιο είναι βασικό καύσιμο για πυρηνικούς σταθμούς, ενώ παράλληλα μπορεί να χρησιμοποιηθεί για βόμβα αν εμπλουτιστεί σε υψηλά επίπεδα.

Ο Μοτζτάμπα παραμένει κρυμμένος, αυξάνοντας τις εικασίες για τη φυσική του κατάσταση και την ικανότητά του στη λήψη αποφάσεων, ενώ οι IRGC «σφίγγουν τον κλοιό» στη χώρα. Ρωτηθείς αν η πυρηνική πολιτική του Ιράν θα αλλάξει υπό τη νέα ηγεσία, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγκί είπε στο Al Jazeera αυτόν τον μήνα ότι δεν ήταν σίγουρος για τη «νομική ή πολιτική στάση» του νέου ηγέτη όσον αφορά τα πυρηνικά όπλα. «Κατά την εκτίμησή μου, δεν θα πρέπει να διαφέρει πολύ από τις προηγούμενες πολιτικές μας, αλλά πρέπει να περιμένουμε μέχρι να μάθουμε τις απόψεις του», πρόσθεσε.

Οι λόγοι για αυτοσυγκράτηση έχουν εκλείψει

Η πρώτη υποτιθέμενη ομιλία του Μοτζτάμπα ως ηγέτη ήταν μια δήλωση που διάβασε ένας παρουσιαστής ειδήσεων στην κρατική τηλεόραση. Σε αυτή δεσμεύτηκε να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του και άλλων που σκοτώθηκαν στον πόλεμο, αλλά δεν αναφέρθηκε στο πυρηνικό πρόγραμμα, αφήνοντας τους παρατηρητές να εικάσουν για τη μοίρα του πυρηνικού δόγματος του Ιράν.

Η επιζώσα ηγεσία του Ιράν αντιμετωπίζει επίσης αυξανόμενες εσωτερικές πιέσεις για ανατροπή της πολιτικής για τα πυρηνικά. Αυτή η πίεση εντείνεται καθώς οι IRGC εδραιώνουν την εξουσία τους και επαναδιορίζουν συνταξιούχους σκληροπυρηνικούς διοικητές για να ηγηθούν μιας νεότερης, πιο εκδικητικής γενιάς μαχητών. «Έχουμε μπει σε μια νέα φάση», δήλωσε ο Νάσερ Τοράμπι, σκληροπυρηνικός σχολιαστής, στην κρατική τηλεόραση της Τεχεράνης αυτόν τον μήνα. «Μετά από αυτόν τον πόλεμο, το Ιράν θα αναγνωριστεί ως παγκόσμια υπερδύναμη… Πρέπει να λάβουμε μέτρα για να παράγουμε ή να έχουμε πυρηνικά όπλα».

Φαίνεται ότι οι σκληροπυρηνικοί και οι IRGC τώρα αισθάνονται ότι υπάρχει η ευκαιρία να αλλάξουν το μακροχρόνιο πυρηνικό δόγμα, είπε ο Σίνα Αζόντι, συγγραφέας του «Iran and the Bomb: The United States, Iran and the Nuclear Question». «Ένας από τους λόγους που τήρησαν αυτοσυγκράτηση στα πυρηνικά ήταν ο φόβος επιθέσεων από Ισραήλ και ΗΠΑ», είπε ο Αζόντι. «Αλλά σε αυτό το σημείο, όπου εξακολουθούν να δέχονται επιθέσεις, όλες οι πιθανότητες είναι ανοιχτές. Αυτός ο πόλεμος έχει αλλάξει θεμελιωδώς τα πάντα, καθώς η χώρα υφίσταται πολλές ζημιές», πρόσθεσε.

Θα μπορούσε ο πόλεμος να οδηγήσει σε περισσότερα πυρηνικά όπλα στον κόσμο;

Η κατασκευή πυρηνικού όπλου εξαρτάται από την ανατροπή της φάτβα, την πρόσβαση σε υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο και την ικανότητα να κατασκευαστεί μια λειτουργική βόμβα. Υποθέτοντας ότι το ιρανικό καθεστώς έχει πρόσβαση στις αποθήκες του υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, θα μπορούσε να επιλέξει να κατασκευάσει μια πρόχειρη πυρηνική συσκευή αντί για ένα πιο εξελιγμένο όπλο που μπορεί να εκτοξευθεί με πυραύλους, είπε ο Αζόντι. Αυτός ο απλούστερος και λιγότερο πολύπλοκος σχεδιασμός θα μπορούσε εξίσου να παράγει μια πραγματική πυρηνική έκρηξη, συγκρίσιμη με την καταστροφική ισχύ των πρώιμων όπλων. Αλλά θα ήταν λιγότερο αποδοτική και πολύ λιγότερο στρατιωτικά χρήσιμη για εκτόξευση μέσω πυραύλων.

Η κύρια αξία της θα ήταν πολιτική: να δείξει την πυρηνική ικανότητα και να παρέχει ένα αποτρεπτικό μέτρο, λένε οι ειδικοί. Αλλά είτε πρόκειται για την πιθανή δημιουργία μιας πρόχειρης συσκευής, γνωστής ως «βρώμικη βόμβα», είτε για την κατασκευή ενός πιο εξελιγμένου πυρηνικού όπλου, η αποτροπή δεν είναι εγγυημένη.

«Το Ιράν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τις πυρηνικές του δυνάμεις για να απειλήσει τις ΗΠΑ. Οι πύραυλοί του δεν μπορούν να φτάσουν στις ΗΠΑ, και ακόμα κι αν μπορούσαν, με 50 πυρηνικές κεφαλές δεν μπορείς να αποτρέψεις μια χώρα που διαθέτει 5.000 πυρηνικά όπλα», είπε ο Αζόντι. Σημειώνει ότι η πολιτική της αποτροπής του Ιράν τα τελευταία χρόνια επικεντρώθηκε κυρίως στο Ιράκ, το Ισραήλ και πιο πρόσφατα στη Σαουδική Αραβία.

Και αν το Ιράν προχωρούσε στην κατασκευή δικού του όπλου, λέει ο ίδιος, η Ριάντ πιθανότατα θα ήταν ο επόμενος περιφερειακός υποψήφιος για να αποκτήσει βόμβα. Μάλιστα, ο de-facto ηγέτης της Σαουδικής Αραβίας το είχε πει ξεκάθαρα πριν από οκτώ χρόνια. Το 2018, ο Σαουδάραβας διάδοχος του θρόνου Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν είχε δηλώσει σαφώς: «Χωρίς αμφιβολία, αν το Ιράν αναπτύξει πυρηνική βόμβα, θα ακολουθήσουμε το συντομότερο δυνατό».