Πώς το τέλος του πολέμου στο Ιράν μπορεί να προκαλέσει παγκόσμιο χάος στις αγορές

Ο Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται ότι ετοιμάζεται απλώς να αποχωρήσει. Ο Αμερικανός πρόεδρος διαμηνύει στους συμμάχους των ΗΠΑ - οι οποίοι δεν συμμετείχαν στον πόλεμό του με το Ιράν καθώς δεν έλαβαν έγκαιρη ειδοποίηση, επειδή δεν το επιθυμούσαν και θεωρούσαν ότι παραβιάζει το διεθνές δίκαιο - ότι θα επωμιστούν τις συνέπειες.

«Πηγαίνετε να βρείτε το δικό σας πετρέλαιο», έγραψε ο Τραμπ στο Truth Social την Τρίτη (31/3), λίγο πριν πηγές δηλώσουν ότι η κυβέρνηση δεν μπορεί να εγγυηθεί την αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ πριν ανακηρύξει την αποστολή ολοκληρωμένη.

Σύμφωνα με το CNN, ο πρόεδρος προέβλεψε αργότερα ότι ο πόλεμος θα «τελειώσει» μέσα σε δύο έως τρεις εβδομάδες. «Ό,τι συμβεί στο Στενό, δεν θα έχει καμία σχέση με εμάς», δήλωσε σε δημοσιογράφους στο Οβάλ Γραφείο. Το Ιράν έχει χρησιμοποιήσει αυτό το στρατηγικό πέρασμα στην είσοδο του Περσικού Κόλπου για να διακόπτει κρίσιμες προμήθειες πετρελαίου και να κρατά ουσιαστικά την παγκόσμια οικονομία σε ομηρία. Αν ο πόλεμος τελειώσει με το Ιράν να το ελέγχει, θα πρόκειται για μια σημαντική στρατηγική νίκη.

Καθώς υπάρχουν νέες ενδείξεις ότι ο Τραμπ θέλει να τερματίσει τον πόλεμο, αξιωματούχοι φαίνεται να διαμορφώνουν το κατάλληλο αφήγημα ώστε να μπορέσει να το κάνει χωρίς να αντιμετωπίσει τις συνέπειες. Ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ ισχυρίστηκε την Τρίτη (31/3) ότι οι ΗΠΑ πέτυχαν «αλλαγή καθεστώτος» στο Ιράν - παρότι η χώρα εξακολουθεί να κυβερνάται από ριζοσπάστες ισλαμιστές που αντιπαθούν τις ΗΠΑ.

Οι τελευταίες προσπάθειες της κυβέρνησης να επαναπροσδιορίσει την επιτυχία αντικατοπτρίζουν τα δύσκολα διλήμματα που αντιμετωπίζει ο Τραμπ περισσότερο από έναν μήνα μετά την έναρξη του πολέμου, καθώς και την αυξανόμενη πίεση από το χρονικό όριο των τεσσάρων έως έξι εβδομάδων που έχουν θέσει αξιωματούχοι. Ακολουθούν επίσης τις δηλώσεις του προέδρου ότι βρίσκονται σε εξέλιξη «παραγωγικές» συνομιλίες με το Ιράν - αν και αξιωματούχοι στην Τεχεράνη το αρνούνται και δεν υπάρχουν δημόσια στοιχεία προόδου.

Οι πιέσεις στον Τραμπ για να σταματήσει τον πόλεμο

Ο Τραμπ έχει ισχυρούς εσωτερικούς λόγους να σταματήσει τη σύγκρουση πριν προκαλέσει μεγαλύτερη οικονομική επιβάρυνση στους Αμερικανούς, που ήδη αντιμετωπίζουν υψηλές τιμές. Καθώς η τιμή της βενζίνης έφτασε τα 4,06 δολάρια ανά γαλόνι την Τετάρτη (1/4), νέα δημοσκόπηση του CNN έδειξε ότι η αποδοχή του για την οικονομία έχει πέσει στο 31%.

Ωστόσο, η λήξη του πολέμου με το Ιράν να ελέγχει τα Στενά θα θεωρηθεί διεθνώς ως στρατηγική ήττα για τις ΗΠΑ. Το Ιράν πιθανότατα θα ισχυριστεί νίκη και ίσως θεωρήσει ότι αποκατέστησε την αποτρεπτική του ισχύ έναντι μελλοντικών επιθέσεων. Είναι επίσης πιθανό να επιχειρήσει να εκμεταλλευτεί τη νέα του θέση επιβάλλοντας τέλη διέλευσης στα δεξαμενόπλοια, εξασφαλίζοντας έσοδα για την ανασυγκρότηση στρατιωτικών, πυραυλικών και ακόμη και πυρηνικών προγραμμάτων που επλήγησαν από αμερικανικές και ισραηλινές επιθέσεις.

Όλα αυτά θα δοκιμάσουν την ικανότητα του Τραμπ να παρουσιάζει σχεδόν οποιαδήποτε εξέλιξη ως νίκη. Ωστόσο, ίσως αποτελεί για τον ίδιο την προτιμότερη κατάληξη, καθώς οποιαδήποτε προσπάθεια επαναλειτουργίας των Στενών με στρατιωτικά μέσα θα ενείχε κίνδυνο σοβαρών αμερικανικών απωλειών και θα παρέτεινε τον πόλεμο, υπονομεύοντας περαιτέρω την ήδη φθίνουσα πολιτική του ισχύ στο εσωτερικό.

Ο Τραμπ δεν μπορεί να αποφύγει τις συνέπειες των αποφάσεών του.

Το χάος του Τραμπ

Η αποχώρηση μπορεί να αφήσει χάος. Ωστόσο, θα ήταν συνεπής με τη μεθοδολογία του Τραμπ, η οποία στην πράξη αποδεικνύεται πιο αποτελεσματική στο να καταστρέφει υφιστάμενες ισορροπίες παρά να δημιουργεί νέες. Θα ενίσχυε επίσης την αρχή «Πρώτα η Αμερική», σύμφωνα με την οποία οι ΗΠΑ πρέπει να δρουν αποκλειστικά με βάση τα δικά τους εθνικά συμφέροντα, ενώ παράλληλα θα ικανοποιούσε την οργή του Τραμπ απέναντι στους συμμάχους του NATO, τους οποίους θεωρεί ότι επωφελούνται από τις αμερικανικές εγγυήσεις ασφάλειας χωρίς να συνεισφέρουν επαρκώς.

Ωστόσο, οι ΗΠΑ δεν λειτουργούν σε ένα κενό όπως το περιγράφει η ρητορική του. Θα ήταν δύσκολο για τον Τραμπ να αποφύγει τις οικονομικές και πολιτικές συνέπειες μιας κατάστασης όπου τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν υπό τον έλεγχο ενός ενισχυμένου Ιράν. Μπορεί να καταφέρει να παρουσιάσει επικοινωνιακά την αποχώρηση ως επιτυχία — αλλά οι αγορές δύσκολα θα πειστούν το ίδιο εύκολα. «Παρόλο που οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός πετρελαίου στον κόσμο, αυτό δεν προστατεύει τους Αμερικανούς καταναλωτές από τις τιμές, επειδή αυτές είναι παγκόσμιες», δήλωσε η Ρόουζμαρι Κελάνικ από τη δεξαμενή σκέψης Defense Priorities. «Έτσι, όλοι στις ΗΠΑ και παγκοσμίως επηρεάζονται από αυτό το σοκ προσφοράς», σημείωσε.

Το οικονομικό αυτό πλήγμα απειλεί να προκαλέσει μια παγκόσμια ύφεση που θα επηρεάσει και τις ΗΠΑ — ενδεχομένως λίγους μήνες πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές, όπου οι Δημοκρατικοί ελπίζουν να περιορίσουν τη δύναμη του Τραμπ. Πέρα από αυτό, οι συνέπειες του πολέμου με το Ιράν απειλούν να προκαλέσουν βαθύτερο ρήγμα στη διατλαντική συμμαχία. Αυτό ενισχύει την ανάγκη για τις ευρωπαϊκές χώρες - και τις λεγόμενες «μεσαίες δυνάμεις», όπως τις αποκαλεί ο Καναδός πρωθυπουργός Μαρκ Κάρνεϊ - να επενδύσουν περισσότερο στις δικές τους στρατιωτικές δυνατότητες, καθώς η αμερικανική «ομπρέλα ασφαλείας» μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο θεωρείται πλέον λιγότερο αξιόπιστη.

Ανησυχία προκάλεσαν στην Ευρώπη οι δηλώσεις του υπουργού Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο στο Al Jazeera, ότι η στάση των συμμάχων ήταν «πολύ απογοητευτική» και ότι οι ΗΠΑ ενδέχεται να «επανεξετάσουν» τις δεσμεύσεις τους. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες συνειδητοποιούν ότι δεν μπορούν πλέον να βασίζονται πλήρως στις αμερικανικές εγγυήσεις ασφαλείας. Χώρες όπως η Βρετανία αρχικά δεν επέτρεψαν τη χρήση βάσεων για επιθέσεις στο Ιράν, ενώ άλλες, όπως η Ισπανία, κράτησαν ακόμη πιο αποστασιοποιημένη στάση. Ως αποτέλεσμα, ο Τραμπ επέκρινε ακόμη και την «ειδική σχέση» με το Λονδίνο και απείλησε με εμπορικά αντίποινα.

Η δύσκολη θέση της Ευρώπης

Η Ευρώπη βρίσκεται σε δύσκολη θέση: από τη μία η πίεση να στηρίξει τις ΗΠΑ, από την άλλη οι εσωτερικές πολιτικές και οικονομικές συνέπειες. Η αύξηση των τιμών ενέργειας και ο πληθωρισμός απειλούν εύθραυστες οικονομίες και ενισχύουν την πολιτική δυσαρέσκεια. Υπάρχουν ήδη συζητήσεις για δελτίο καυσίμων σε ορισμένες χώρες της ΕΕ, ενώ μια πιθανή κατάρρευση της εξουσίας στην Τεχεράνη θα μπορούσε να προκαλέσει νέο κύμα προσφύγων.

Παράλληλα, δεν είναι ρεαλιστικό οι χώρες αυτές να «βρουν το δικό τους πετρέλαιο», όπως πρότεινε ο Τραμπ. Οι περιορισμένες στρατιωτικές δυνατότητες της Ευρώπης έχουν γίνει εμφανείς: χωρίς τη στήριξη των ΗΠΑ, οι δυνάμεις του NATO δύσκολα θα μπορούσαν να διασφαλίσουν τη ναυσιπλοΐα στα Στενά. Όπως συμβαίνει συχνά με τον Τραμπ, δεν πρέπει να λαμβάνονται όλα όσα λέει κυριολεκτικά. Οι δηλώσεις του μπορεί να αποτελούν τακτική πίεσης προς άλλες χώρες. Ο Ρούμπιο άφησε να εννοηθεί ότι αυτό μπορεί να ισχύει, καλώντας χώρες από την Ασία και αλλού να συμβάλουν περισσότερο στην ασφάλεια της περιοχής.

Ίσως να μην υπάρχει εύκολη λύση για τις ΗΠΑ και το Ιράν, αλλά ίσως υπάρχει για τους συμμάχους των ΗΠΑ. Η Ευρώπη διαθέτει ορισμένες δυνατότητες - όπως αποναρκοθετικά μέσα - και χώρες όπως η Γαλλία έχουν εκφράσει προθυμία να συμμετάσχουν σε διεθνείς αποστολές προστασίας της ναυσιπλοΐας, αλλά μόνο μετά το τέλος των συγκρούσεων. Ο Χέγκσεθ τόνισε ότι πρόκειται για διεθνή θαλάσσια οδό και ότι ο κόσμος πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη. Ωστόσο, στην Ευρώπη δεν υπάρχει διάθεση για εμπλοκή σε έναν ακόμη πόλεμο στη Μέση Ανατολή με αμφισβητούμενη στρατηγική και αβέβαιο αποτέλεσμα.

«Τι ακριβώς περιμένει ο Ντόναλντ Τραμπ να κάνουν λίγες ευρωπαϊκές φρεγάτες στα Στενά του Ορμούζ που δεν μπορεί να κάνει το ισχυρό αμερικανικό ναυτικό;», διερωτήθηκε ο Γερμανός υπουργός Άμυνας, Μπόρις Πιστόριους. «Αυτός δεν είναι ο πόλεμός μας», επισήμανε χαρακτηριστικά. Ωστόσο, αυτή η στάση δεν θα προστατεύσει τους συμμάχους από τις συνέπειες. Εκατοντάδες εκατομμύρια άνθρωποι σε Ευρώπη, Ασία, Αφρική και Μέση Ανατολή δεν ψήφισαν τον Τραμπ — αλλά οι αποφάσεις του επηρεάζουν βαθιά τη ζωή τους.