«Πιο κοντά από ποτέ σε μια ρήξη»: Θα επιβιώσει το ΝΑΤΟ αν αποχωρήσουν οι ΗΠΑ;

Η περιφρόνηση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ για τους συμμάχους του ΝΑΤΟ χρονολογείται από πριν ακόμη αναλάβει την προεδρία για πρώτη φορά. Σύμφωνα με ανάλυση του δικτύου Al Jazeera, από την οργή για τις σχετικά χαμηλές αμυντικές δαπάνες τους έως - πιο πρόσφατα - τις απειλές να καταλάβει τη Γροιλανδία, έδαφος της συμμαχούς χώρας του ΝΑΤΟ Δανίας, ο Αμερικανός ηγέτης έχει από καιρό θέσει τη συμμαχία σε κατάσταση συναγερμού.

Ωστόσο, η απόφαση των συμμάχων του ΝΑΤΟ να μην συμμετάσχουν στον πόλεμο του Τραμπ κατά του Ιράν έχει βαθύνει τη ρήξη σε πρωτοφανή επίπεδα, σύμφωνα με αναλυτές. Αυτή την εβδομάδα, ο Τραμπ χαρακτήρισε την έλλειψη υποστήριξής τους ως ένα στίγμα για τη συμμαχία «που δεν θα εξαφανιστεί ποτέ». Ο καγκελάριος της Γερμανίας Φρίντριχ Μερτς το έθεσε ακόμη πιο ωμά, λίγες ώρες αργότερα: Η σύγκρουση «έχει μετατραπεί σε διατλαντικό τεστ αντοχής».

Αυτή η διαμάχη υπογραμμίζει ένα κεντρικό ερώτημα που έθεσε η κρίση στη Μέση Ανατολή και το οποίο, σύμφωνα με τους ειδικούς, το ΝΑΤΟ δεν μπορεί πλέον να αναβάλλει: Μπορεί η διατλαντική συμμαχία να επιβιώσει, ειδικά αν αποχωρήσουν οι ΗΠΑ;

«Δεν θα υπάρξει επιστροφή στην κανονικότητα στο ΝΑΤΟ, ούτε κατά τη διάρκεια της παρούσας αμερικανικής κυβέρνησης ούτε της επόμενης», δήλωσε ο Τζιμ Τάουνσεντ, αναπληρωτής ανώτερος ερευνητής στο Κέντρο για μια Νέα Αμερικανική Ασφάλεια. «Είμαστε πιο κοντά σε μια ρήξη από ό,τι ποτέ άλλοτε».

Ο Τραμπ δεν μπορεί να αποσύρει τις ΗΠΑ από τη συμμαχία με μια απλή απόφαση. Για να το πράξει επίσημα, χρειάζεται πλειοψηφία δύο τρίτων στο αμερικανικό Κογκρέσο ή νόμο του Κογκρέσου - σενάρια που είναι απίθανο να συμβούν σύντομα, καθώς το ΝΑΤΟ εξακολουθεί να απολαμβάνει ευρεία υποστήριξη μεταξύ πολλών βουλευτών και στα δύο μεγάλα αμερικανικά κόμματα.

Υπάρχουν όμως και άλλα πράγματα που μπορεί να κάνει ο Τραμπ. Οι ΗΠΑ δεν έχουν καμία υποχρέωση να συνδράμουν τους συμμάχους τους σε περίπτωση που δεχθούν επίθεση. Το άρθρο 5 της Συνθήκης ορίζει την υποχρέωση συλλογικής άμυνας των μελών, αλλά δεν επιβάλλει αυτόματα στρατιωτική αντίδραση -και υπάρχει σκεπτικισμός μεταξύ των συμμάχων ως προς το αν η Ουάσιγκτον θα έσπευδε ποτέ να βοηθήσει.

Οι ΗΠΑ μπορούν επίσης να αποσύρουν από την Ευρώπη τους περίπου 84.000 Αμερικανούς στρατιώτες που βρίσκονται διασκορπισμένοι σε όλη την ήπειρο. Η εφημερίδα Wall Street Journal ανέφερε τη Μεγάλη Τετάρτη ότι ο Τραμπ εξετάζει το ενδεχόμενο να μεταφέρει ορισμένες αμερικανικές βάσεις από χώρες που θεωρούνται μη συνεργάσιμες κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν και να τις μεταφέρει σε χώρες που παρέχουν μεγαλύτερη υποστήριξη. Θα μπορούσε να κλείσει αμερικανικές στρατιωτικές βάσεις και να διακόψει τον στρατιωτικό συντονισμό με τους συμμάχους.

«Δεν χρειάζεται να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ για να το υπονομεύσει»

Δεδομένου ότι οι εγγυήσεις ασφαλείας των ΗΠΑ προς την Ευρώπη έχουν στηρίξει το ΝΑΤΟ από την ίδρυσή του, μια τέτοια αποχώρηση θα προκαλούσε σημαντική ζημιά.

«Δεν χρειάζεται να αποχωρήσει από το ΝΑΤΟ για να το υπονομεύσει, απλώς λέγοντας ότι μπορεί να το κάνει, έχει ήδη υπονομεύσει την αξιοπιστία του ως αποτελεσματικής συμμαχίας», δήλωσε ο Στέφανο Στεφανίνι, πρώην πρέσβης της Ιταλίας στο ΝΑΤΟ από το 2007 έως το 2010 και πρώην ανώτερος σύμβουλος της ιταλικής Προεδρίας.

Ωστόσο, οι σύμμαχοι δεν είναι αβοήθητοι. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία ανέδειξε την αποδυναμωμένη κατάσταση των ευρωπαϊκών αμυντικών βιομηχανιών και τη βαθιά εξάρτησή τους από τις ΗΠΑ. Αυτό, σε συνδυασμό με τις πολυάριθμες διπλωματικές κρίσεις στη συνεργασία ΗΠΑ-ΝΑΤΟ – συμπεριλαμβανομένης της απειλής του Τραμπ να αναλάβει τον έλεγχο της Γροιλανδίας – ώθησε τους Ευρωπαίους συμμάχους να επενδύσουν περισσότερο στις αμυντικές δυνατότητες. Μεταξύ 2020 και 2025, οι αμυντικές δαπάνες των κρατών μελών αυξήθηκαν κατά περισσότερο από 62 τοις εκατό.

Ωστόσο, σύμφωνα με έκθεση του Διεθνούς Ινστιτούτου Μελετών Ασφάλειας (IISS), οι τομείς στους οποίους η Ευρώπη πάσχει από υπερβολική εξάρτηση από τις ΗΠΑ περιλαμβάνουν την ικανότητα να χτυπά βαθιά στο εχθρικό έδαφος, την πληροφορία, την επιτήρηση και την αναγνώριση, τις διαστημικές δυνατότητες όπως η δορυφορική πληροφορία, την εφοδιαστική και την ολοκληρωμένη αεροπορική και πυραυλική άμυνα.

Αυτές οι προκλήσεις παραμένουν σημαντικές. Θα χρειαστεί η επόμενη δεκαετία ή και περισσότερο για να καλυφθούν και περίπου 1 τρισεκατομμύριο δολάρια για να αντικατασταθούν βασικά στοιχεία των συμβατικών στρατιωτικών δυνατοτήτων των ΗΠΑ. Οι αμυντικές βιομηχανίες της Ευρώπης αγωνίζονται να αυξήσουν γρήγορα την παραγωγή τους, και πολλοί ευρωπαϊκοί στρατοί δεν μπορούν να επιτύχουν τους στόχους τους όσον αφορά τη στρατολόγηση και τη διατήρηση του προσωπικού, σύμφωνα με την έκθεση του IISS.

Ωστόσο, ορισμένοι ειδικοί πιστεύουν ότι ένα «ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ» είναι εφικτό. Η Μίνα Αλάντερ, αναλύτρια στο Κέντρο Μελετών της Ανατολικής Ευρώπης του Σουηδικού Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων στη Στοκχόλμη, αναφέρει ότι το ΝΑΤΟ έχει εξελιχθεί, με την πάροδο των ετών, σε έναν μηχανισμό στρατιωτικής συνεργασίας μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών.

«Το ΝΑΤΟ μπορεί, επομένως, να επιβιώσει από τον πόλεμο με το Ιράν - και ακόμη και από μια αποχώρηση των ΗΠΑ - καθώς τα ευρωπαϊκά μέλη έχουν κίνητρο να το διατηρήσουν, έστω και σε μια ριζικά διαφορετική μορφή», δήλωσε η Αλάντερ.

Για ορισμένους, η προθεσμία είναι το 2029. Τότε είναι που η Ρωσία ενδέχεται να έχει ανασυγκροτήσει τις δυνάμεις της επαρκώς ώστε να επιτεθεί στο έδαφος του ΝΑΤΟ, σύμφωνα με εκτιμήσεις του αρχηγού της γερμανικής άμυνας, στρατηγού Carsten Breuer.

«Αλλά μπορούν να αρχίσουν να μας δοκιμάζουν πολύ νωρίτερα», δήλωσε ο Breuer τον Μάιο του περασμένου έτους, διατάζοντας τον γερμανικό στρατό να είναι πλήρως εξοπλισμένος με όπλα και άλλο υλικό μέχρι τότε. Άλλοι εκτιμούν ότι η Μόσχα θα μπορούσε να αποτελέσει αυτή την απειλή ήδη από το 2027.

Και τι γίνεται με τις ΗΠΑ; Θα τα πήγαιναν καλύτερα χωρίς το ΝΑΤΟ;

Σύμφωνα με τον Στεφανίνι, τον πρώην πρέσβη, η συζήτηση για το ΝΑΤΟ συχνά «διαστρεβλώνεται» ώστε να παρουσιάζεται ο λόος ύπαρξης της συμμαχίας ως αποκλειστικά λειτουργικός για την προστασία της Ευρώπης από τη Ρωσία, ως μια χάρη των ΗΠΑ προς την ήπειρο.

Το ΝΑΤΟ ήταν ένα δίκτυο συμμαχιών που δημιουργήθηκε στην αρχή του Ψυχρού Πολέμου εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Για δεκαετίες, οι ΗΠΑ πάλεψαν να προσελκύσουν στη συμμαχία όσο το δυνατόν περισσότερες χώρες, αντιμετωπίζοντας όσες αρνήθηκαν ως φίλους του εχθρού.

Μετά τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 στις ΗΠΑ, το ΝΑΤΟ επικαλέστηκε για πρώτη και μοναδική φορά το Άρθρο 5 για να συσπειρωθεί πίσω από την Ουάσιγκτον και έστειλε στρατεύματα να πολεμήσουν στο Αφγανιστάν. Χιλιάδες στρατιώτες έχασαν τη ζωή τους εκεί, μεταξύ των οποίων σχεδόν 500 από το Ηνωμένο Βασίλειο και δεκάδες από τη Γαλλία, τη Δανία, την Ιταλία και άλλες χώρες.

Και κατά τη διάρκεια του πολέμου στο Ιράν, οι ευρωπαϊκές βάσεις αποτέλεσαν χρήσιμους σταθμούς για τον αμερικανικό στρατό — ακόμη και αν πολλές χώρες αποστασιοποιήθηκαν δημοσίως από τη σύγκρουση.

«Το ΝΑΤΟ εξυπηρέτησε τα συμφέροντα των ΗΠΑ και ο Τραμπ παραβλέπει άνετα αυτές τις πτυχές», δήλωσε ο Στεφανίνι. «Η Ευρώπη φέρει τη δική της ευθύνη, καθώς δεν επενδύει στην άμυνα και δημιουργεί ισχυρή εξάρτηση, αλλά το να πιστεύει κανείς ότι το ΝΑΤΟ εξυπηρετεί μόνο τα ευρωπαϊκά στρατηγικά συμφέροντα απλά δεν είναι αλήθεια.»