Apollo εναντίον Artemis: Πώς οι δύο αποστολές κατέγραψαν το περιβαλλοντικό αποτύπωμα 58 ετών

Όταν ο κυβερνήτης της αποστολής Apollo 8, Φρανκ Μπόρμαν, είδε για πρώτη φορά την αθέατη πλευρά της Σελήνης από το παράθυρο του διαστημοπλοίου του το 1968, εντυπωσιάστηκε από την έρημη όψη της.

«Η σεληνιακή επιφάνεια ήταν τρομερά κατεστραμμένη από κρατήρες μετεωριτών και ηφαιστειακά κατάλοιπα», είπε σε συνέντευξη το 2018. «Ήταν είτε γκρι είτε μαύρη είτε λευκή - δεν υπήρχε απολύτως κανένα χρώμα στην επιφάνεια της Σελήνης και ήταν διαλυμένη πέρα από κάθε φαντασία».

Όμως, καθώς το διαστημόπλοιο ολοκλήρωνε την τέταρτη περιστροφή του γύρω από τη Σελήνη, ξαφνικά εμφανίστηκε μια εντελώς διαφορετική εικόνα. «Κοιτάξαμε προς τα πάνω και υπήρχε η Γη στο φόντο να ανατέλλει πάνω από τη σεληνιακή επιφάνεια και ο Μπιλ Άντερς τράβηξε τη φωτογραφία που έγινε πιθανότατα μία από τις πιο σημαντικές φωτογραφίες που έχουν τραβήξει ποτέ άνθρωποι», είπε στο BBC ο Μπόρμαν. «Η Γη ήταν το μόνο πράγμα σε ολόκληρο το Σύμπαν που είχε χρώμα. Ήταν ένα αξιοσημείωτο θέαμα, είμαστε πολύ, πολύ τυχεροί που ζούμε σε αυτόν τον πλανήτη».

Η Ανατολή και η Δύση της Γης

Αυτή η φωτογραφία, που ονομάστηκε αργότερα «Earthrise» (Ανατολή της Γης), έγινε μία από τις πιο προβεβλημένες εικόνες όλων των εποχών. Δείχνοντας τον πλανήτη μας στο πλαίσιο της σεληνιακής ερημιάς και του απέραντου κενού του διαστήματος, ενίσχυσε το περιβαλλοντικό κίνημα, οδηγώντας στη δημιουργία της Ημέρας της Γης το 1970.  Πενήντα οκτώ χρόνια αργότερα, αστροναύτες της NASA τράβηξαν μια ακόμη εντυπωσιακή φωτογραφία της Γης να «βυθίζεται» κάτω από ένα άγονο σεληνιακό τοπίο: την «Earthset» (Δύση της Γης). Κατά τη διάρκεια της διελεύσεώς τους κοντά από τη Σελήνη νωρίτερα αυτόν τον μήνα, το πλήρωμα της αποστολής Artemis II κατέγραψε τη νέα εικόνα του εύθραυστου μπλε πλανήτη μας στο απέραντο διάστημα.

Σε γεωλογικούς όρους, λίγο περισσότερο από μισός αιώνας είναι σχεδόν ανεπαίσθητος. Όμως η κλιματική αλλαγή έχει μεταβάλει σημαντικά την επιφάνεια της Γης τις τελευταίες έξι δεκαετίες. Ειδικοί μιλούν στο BBC για τις ορατές διαφορές ανάμεσα στις φωτογραφίες Earthrise και Earthset και για το τι αποκαλύπτουν για τον πλανήτη μας τότε και τώρα.

Παρά τον αντίκτυπο και την κληρονομιά της, το εντυπωσιακό με τη φωτογραφία Earthrise είναι ότι κανείς στη NASA δεν την είχε προβλέψει. «Την τράβηξαν τυχαία, σωστά;» λέει η Αμερικανίδα αστροναύτης Σιάν Πρόκτορ, πιλότος της πρώτης αποστολής αποκλειστικά «πολιτών» στο διάστημα (με την ονομασία Inspiration). «Το Apollo 8 άλλαξε τον τρόπο που βλέπαμε τον πλανήτη μας και αυτό είναι το είδος έμπνευσης που πιστεύω ότι χρειαζόμαστε τώρα».

Η ειδοποιός διαφορά του ανθρώπινου παράγοντα

Σε ερώτηση σχετικά με τα σχέδια για μια νέα φωτογραφία Earthrise, λίγο μετά την εκτόξευση της αποστολής, ήταν σαφές ότι αυτή τη φορά η NASA δεν θα πιανόταν απροετοίμαστη. «Θα κάνουμε ό,τι μπορούμε για να το πετύχουμε», είπε η Λόρι Γκλέιζ, επικεφαλής της Διεύθυνσης Ανάπτυξης Συστημάτων Εξερεύνησης της υπηρεσίας.

Η φωτογραφία Earthset τραβήχτηκε από το παράθυρο του διαστημοπλοίου Orion στις 01:41 (ώρα Ελλάδας) στις 7 Απριλίου, κατά τη διάρκεια μιας επτάωρης διέλευσης γύρω από τη Σελήνη. «Η ηλιόλουστη πλευρά της Γης δείχνει λευκά σύννεφα και μπλε νερά πάνω από την περιοχή της Ωκεανίας, ενώ οι σκοτεινές περιοχές βρίσκονται σε νύχτα. Η εικόνα δείχνει επίσης εντυπωσιακή λεπτομέρεια της σεληνιακής επιφάνειας με τους επικαλυπτόμενους κρατήρες και τις λεκάνες της», σημειώνει η NASA στην περιγραφή της εικόνας.

Σε αντίθεση με το 1968, το 2026 πολλοί δορυφόροι καταγράφουν καθημερινά χιλιάδες εικόνες του πλανήτη μας. Μετρούν και παρακολουθούν ωκεανούς, ξηρά και πάγο σε όλα τα μήκη του ηλεκτρομαγνητικού φάσματος - από μικροκύματα έως υπεριώδη ακτινοβολία - όχι μόνο ό,τι μπορούμε να δούμε με τα μάτια μας. Υπάρχει συνεχής ροή βίντεο από τον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, ενώ ρομποτικά διαστημόπλοια έχουν φωτογραφίσει τη Γη ακόμη και από τη Σελήνη και πέρα από αυτήν, αλλά το γεγονός ότι το Earthset τραβήχτηκε από ανθρώπους το κάνει ξεχωριστό.

Ο Κρεγκ Ντόνλον, που επιβλέπει τα σχέδια για τη νέα γενιά δορυφόρων στον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαστήματος (ESA), λέει ότι οι άνθρωποι μας δίνουν μια διαφορετική προοπτική. «Οι εικόνες που παίρνεις από έναν άνθρωπο είναι καδραρισμένες, εστιασμένες, και υπάρχουν επιλογές που γίνονται είτε συνειδητά είτε ασυνείδητα από τον αστροναύτη όταν πατά το κουμπί της κάμερας. Έχει κάτι στο πίσω μέρος του μυαλού του», λέει ο Ντόνλον. «Αυτό προκαλεί ένα είδος συναισθήματος που λέει: “Ουάου, η μικρή Γη εκεί έξω, αλλά εκεί ζούμε, αυτό είναι, αυτό είναι τα πάντα”». Όμως δεν είναι μόνο η ανθρώπινη διάσταση που κάνει τις εικόνες Earthrise και Earthset σημαντικές. Παρότι είναι στιγμιότυπα με διαφορά 58 ετών, μπορούν επίσης να αποκαλύψουν πώς έχει αλλάξει η Γη σε αυτό το διάστημα.

Το δυσθεώρητο περιβαλλοντικό αποτύπωμα

«Από το Earthrise, τα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έχουν αυξηθεί περίπου κατά 1/3 και οι παγκόσμιες θερμοκρασίες έχουν αυξηθεί γρήγορα, τουλάχιστον κατά 1 βαθμού Κελσίου», λέει ο Ρίτσαρντ Άλεν, καθηγητής κλιματικής επιστήμης στο Εθνικό Κέντρο Παρατήρησης της Γης στο Πανεπιστήμιο του Ρέντινγκ στη Βρετανία. «Ο πλανήτης έχει μεταμορφωθεί καθώς οι ανθρώπινες δραστηριότητες αλλάζουν την υφή της γης όπως φαίνεται από το διάστημα, επεκτείνοντας πόλεις, αποψιλώνοντας σκοτεινά δάση που αντικαθίστανται από φωτεινές γεωργικές εκτάσεις και συμβάλλοντας στην αποξήρανση της Θάλασσας της Αράλης, η οποία έχει συρρικνωθεί σε λιγότερο από το 10% της έκτασής της τη δεκαετία του 1960».

Μέρος αυτών των αλλαγών φαίνεται ακόμη και στις ίδιες τις εικόνες, παρότι η Γη καλύπτεται από σύννεφα. «Αν και δείχνουν διαφορετικές περιοχές της Γης, το ένα πράγμα που φαίνεται και στις δύο εικόνες είναι η Ανταρκτική και ο Νότιος Ωκεανός», λέει ο βιολόγος παγετώνων Μπέντζαμιν Γουόλις από το Πανεπιστήμιο του Λιντς. «Η Ανταρκτική Χερσόνησος είναι μία από τις πιο γρήγορα θερμαινόμενες περιοχές της Γης και 28.000 χιλιόμετρα παγονησίδων έχουν καταρρεύσει μεταξύ της αρχικής και της νέας εικόνας». Μελέτες δείχνουν ότι αυτές οι αλλαγές στους πάγους της Ανταρκτικής είναι πρωτοφανείς τα τελευταία 10.000 χρόνια. Άλλες περιοχές της Γης όπου το νερό υπάρχει σε στερεή μορφή - γνωστές ως κρυόσφαιρα - έχουν επίσης επηρεαστεί.

«Έχουμε δει πραγματικά δραματικές αλλαγές», λέει η διευθύντρια επιστήμης της Βρετανικής Ανταρκτικής Έρευνας, Πέτρα Χάιλ. «Έχουμε πλέον δει και στα δύο ημισφαίρια σημαντική μείωση της εποχικής θαλάσσιας παγοκάλυψης, και στη Βόρεια Αμερική, την Ευρασία και την Ασία πολύ πιο καθυστερημένη εποχική χιονοκάλυψη, καθώς και νωρίτερη τήξη». «Είμαστε αρκετά βέβαιοι, βάσει παρατηρήσεων αλλά και αριθμητικών μοντέλων, ότι περίπου το 90-95% της αλλαγής οφείλεται σε ανθρώπινες δραστηριότητες», λέει η Χάιλ.

Ωστόσο, παρότι όλα αυτά είναι δυσοίωνα, αξίζει να θυμόμαστε ότι το 1968 - παρά την εικόνα από το διάστημα - είχαμε ήδη προκαλέσει ζημιές στον πλανήτη. «Το Earthrise ενθουσίασε πολλούς ανθρώπους με την ιδέα του πόσο όμορφη είναι η Γη και πόση ζημιά γινόταν», λέει η Κάθλιν Ρότζερς, πρόεδρος του δικτύου Earth Day. «Θυμάμαι τότε δεν μπορούσες να δεις απέναντι στο Λος Άντζελες την ώρα αιχμής λόγω της αιθαλομίχλης και τα ποτάμια μας έπαιρναν φωτιά». «Από τόσο μακριά, η Γη φαίνεται τόσο τέλεια και όμορφη, αλλά όσο πλησίαζες έβλεπες τα ίχνη 150 χρόνων, ας το πούμε, “προόδου”», λέει η Ρότζερς. «Αλλά ενέπνευσε μια ολόκληρη γενιά να κινητοποιηθεί και να γίνει μέρος ενός κινήματος».

Ο Μπόρμαν πέθανε το 2023, αλλά η κληρονομιά της αποστολής Apollo 8 παραμένει και τα λόγια του εξακολουθούν να είναι επίκαιρα για μια νέα γενιά σεληνιακών αστροναυτών: «Δεν νομίζω ότι κανείς από εμάς είχε δώσει ιδιαίτερη σημασία στο ότι θα πηγαίναμε μέχρι τη Σελήνη και θα μας ενδιέφερε περισσότερο να κοιτάμε τη Γη».