Γιατί ο Έμπολα επιστρέφει συνεχώς στο Κονγκό; Το σημείο μηδέν και οι σπαρακτικές μαρτυρίες

Η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό βρίσκεται για ακόμη μία φορά αντιμέτωπη με τον εφιάλτη του Έμπολα, με τη νέα έξαρση της νόσου να φέρνει στην επιφάνεια τις χρόνιες παθογένειες του υγειονομικού της συστήματος.

Το ρεπορτάζ του Al Jazeera, αποτυπώνει το γεγονός ότι η 17η επιδημία μέσα σε διάστημα μισού αιώνα δεν αποτελεί απλώς μια στατιστική καταγραφή, αλλά μεταφράζεται σε ένα βαρύ και σπαρακτικό ανθρώπινο τίμημα για δεκάδες οικογένειες, όπως στο Μονγκμπβάλου.

Σύμφωνα με τις αρχές της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, το Μουνγκουάλου είναι η περιοχή όπου καταγράφηκαν τα πρώτα κρούσματα αυτής της έξαρσης του Έμπολα. Ο 40χρονος Σαντίκι Πατρίκ, κάτοικος της Γκόμα,  στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, προσπαθεί ακόμα να διαχειριστεί την απώλεια της 15χρονης κόρης του, Τζούντιθ, στο Μονγκμπβάλου, μια μεταλλευτική πόλη στο ανατολικό τμήμα της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό.

«Είναι σπαρακτικό να χάνω το τρίτο μου παιδί»

Η Τζούντιθ, είναι ένας από τους τελευταίούς θανάτους που συνδέονται με τον ιό Έμπολα, καθώς η χώρα βρίσκεται αντιμέτωπη με ακόμα μία έξαρση του ιού -τη δέκατη έβδομη μέσα σε μόλις 50 χρόνια.

«Είναι σπαρακτικό να χάνω το τρίτο μου παιδί στην καλύτερη ηλικία των νιάτων της», δήλωσε στο Al Jazeera ο Πατρίκ, του οποίου το όνομα έχει αλλάξει για την προστασία της ταυτότητάς του. «Την έστειλα στο σχολείο για να μορφωθεί και να γίνει ένα πολύτιμο μέλος της κοινωνίας. Τώρα, ανήκει στο παρελθόν», είπε, με τη φωνή του πνιγμένη από τη θλίψη.

Ο ίδιος περιέγραψε την κατάσταση στο Μονγκμπβάλου ως δραματική, κατηγορώντας τις αρχές ότι καθυστέρησαν να δράσουν για τον περιορισμό του ιού προτού αυτός εξαπλωθεί.

Σύμφωνα με τις αρχές της χώρας, το Μονγκμπβάλου είναι το σημείο μηδέν της νέας έξαρσης. Οι κάτοικοι κάνουν λόγο για καθημερινούς θανάτους στο χωριό, την ώρα που οι τοπικές υγειονομικές υπηρεσίες αδυνατούν να ανταπεξέλθουν.

Τα επαναλαμβανόμενα κύματα επιδημίας στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό αναδεικνύουν πώς τα εύθραυστα συστήματα υγείας, η φτώχεια και οι συνεχείς ένοπλες συγκρούσεις αφήνουν τις τοπικές κοινωνίες εντελώς απροστάτευτες απέναντι σε θανατηφόρες ασθένειες.

Γιατί επιστρέφει ο Έμπολα

Η Φρανσίν Μμπονά Πεντέζα, Κονγκολέζα γιατρός που συμμετείχε στην καταπολέμηση του Έμπολα στην επαρχία του Βόρειου Κίβου μεταξύ 2018 και 2020, επισημαίνει ότι οι ανθυγιεινές πρακτικές στην εστίαση, η περιορισμένη πρόσβαση σε καθαρό νερό και οι αδυναμίες του συστήματος υγείας αποτελούν τους βασικούς παράγοντες για τις συνεχείς επιδημίες.

«Ο λαός μας έχει συνηθίσει να τρώει ωμά ή κακοψημένα φαγητά. Ψήνουμε κρέας που δεν έχει μαγειρευτεί καλά, κάτι που επιτρέπει στα μικρόβια να αναπτυχθούν και προκαλεί εξάρσεις. Ένας άλλος παράγοντας είναι η πρόσβαση σε καθαρό νερό, η οποία είναι δραματική στη ΛΔΚ», δήλωσε στο Al Jazeera.

Η ίδια πρόσθεσε ότι τα νοσοκομεία στις απομακρυσμένες περιοχές είναι δυσπρόσιτα. «Για να βρεις νοσοκομείο, ειδικά σε απομακρυσμένες περιοχές, πρέπει να ταξιδέψεις πολλά χιλιόμετρα. Και μερικές φορές, μπορεί να φτάσεις σε ένα νοσοκομείο μόνο και μόνο για να βρεις ανειδίκευτο προσωπικό.»

Από την πλευρά τους, οι αρχές του Κονγκό επιμένουν ότι τα κυβερνητικά κλιμάκια καταβάλλουν μεγάλες προσπάθειες για τον περιορισμό του συγκεκριμένου στελέχους του ιού. Τα Αφρικανικά Κέντρα Ελέγχου και Πρόληψης Νοσημάτων (Africa CDC) ανακοίνωσαν ότι ομάδα ειδικών έφτασε στην Μπούνια, πρωτεύουσα της επαρχίας Ιτούρι, με σκοπό να «ενισχύσει την ανταπόκριση στην εξελισσόμενη επιδημία Έμπολα». Η ομάδα αποτελείται από επιδημιολόγους πεδίου, καθώς και ειδικούς στη συλλογή δεδομένων, τη διαχείριση κινδύνου και την ευαισθητοποίηση της κοινότητας.

Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό καταγράφεται κατά μέσο όρο μία έξαρση Έμπολα κάθε τρία χρόνια. Η δέκατη επιδημία (του στελέχους του Ζαΐρ) έπληξε σοβαρά το Βόρειο Κίβου και το Ιτούρι μεταξύ 2018 και 2020, στοιχίζοντας τη ζωή σε περισσότερους από 2.300 ανθρώπους.

Τα κενά στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη

Για τη Δρ Μμπονά, η έλλειψη εύκολης πρόσβασης σε ποιοτικές υπηρεσίες υγείας βρίσκεται στον πυρήνα του προβλήματος. «Αν ένας άνθρωπος είναι άρρωστος και δεν μπορεί να βρει θεραπεία, μπορεί εύκολα να μολύνει άλλους. Αλλού, η ιατρική περίθαλψη είναι δωρεάν. Εδώ, τα πάντα κοστίζουν χρήματα. Κάποιος που δεν έχει χρήματα δεν έχει πρόσβαση σε φροντίδα και μπορεί να καταλήξει να μολύνει άλλους ενώ είναι ξαπλωμένος στο κρεβάτι», αναφέρει.

Τον Δεκέμβριο του 2025, η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό είχε ανακοινώσει τη λήξη της δέκατης έκτης έξαρσης Έμπολα στην περιοχή Μπουλάπε, στα ενδότερα της χώρας. Παράλληλα, πριν από σαράντα ημέρες, οι αρχές είχαν κηρύξει και το τέλος της επιδημίας mpox (ευλογιάς των πιθήκων) σε όλη την επικράτεια. Ωστόσο, οι υγειονομικοί αξιωματούχοι προειδοποιούσαν ότι η επαγρύπνηση παραμένει κρίσιμη για την αποφυγή νέων αναζωπυρώσεων.

Ο Ροντρίγκεζ Κισάντο, γιατρός με ειδίκευση στην περιβαλλοντική υγεία, συμφωνεί ότι η κατάρρευση του υγειονομικού συστήματος μετατρέπει τη χώρα σε μόνιμη εστία επιδημιών.

«Αυτό που χρειάζεται είναι η ανάπτυξη πολύ καλών υγειονομικών πολιτικών, δομικών προληπτικών πολιτικών που περιλαμβάνουν τη συνεχή εκπαίδευση του πληθυσμού σχετικά με τις συνήθειες που βοηθούν στην πρόληψη επιδημικών ασθενειών», σημείωσε.

Δεδομένου του τεράστιου μεγέθους της χώρας, ο Κισάντο υποστηρίζει ότι η ΛΔ Κονγκό πρέπει να φέρει τις δομές υγείας πιο κοντά στους πολίτες, ώστε να βελτιωθεί η πρόσβαση στην πρωτοβάθμια φροντίδα. Η φτώχεια και οι ελλείψεις σε φάρμακα καθιστούν το ζήτημα αυτό κατεπείγον.

«Βρισκόμαστε σε μια χώρα όπου η ασφάλιση υγείας είναι σπάνια. Χρειαζόμαστε επίσης μια προνοητική στρατηγική επικοινωνίας για την υγεία, όχι μια στρατηγική που απλώς αντιδρά στις επιδημίες. Η επικοινωνία πρέπει να είναι προληπτική και ευρεία. Χρειαζόμαστε επίσης τεχνολογία», υπογράμμισε ο Κισάντο.

Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Υπουργείου Υγείας του Κονγκό, έχουν ήδη καταγραφεί περισσότερα από 500 ύποπτα κρούσματα Έμπολα, με τους θανάτους να ξεπερνούν τους 130.

Ο Σαντίκι Πατρίκ δυσκολεύεται ακόμα να πιστέψει πώς έχασε την κόρη του. Η κοπέλα είχε εμφανίσει συμπτώματα ελονοσίας τον Απρίλιο και αρχικά έλαβε θεραπεία στο σπίτι. Μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο μόνο όταν η κατάστασή της επιδεινώθηκε ραγδαία.

«Δυστυχώς, ήταν πολύ αργά», θυμάται ο ίδιος. «Δύο μέρες μετά την εισαγωγή της στο νοσοκομείο, έφυγε από τη ζωή. Επειδή δεν είχαμε την οικονομική δυνατότητα, έπρεπε να νοσηλευτεί στο σπίτι.»

Ο Πατρίκ και η οικογένειά του διαγνώστηκαν αρνητικοί στον ιό Έμπολα.

«Φυσικό περιβάλλον» για παθογόνα

Η Αλφονσίν Μουχόζα, επίσης γιατρός από το Κονγκό, αποδίδει την έξαρση των επιδημιών σε έναν περίπλοκο συνδυασμό περιβαλλοντικών, βιολογικών, κοινωνικοοικονομικών και δομικών παραγόντων που καθιστούν τη χώρα ιδιαίτερα ευάλωτη στα παθογόνα.

Η ίδια εξήγησε ότι η Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, η οποία φιλοξενεί το δεύτερο μεγαλύτερο τροπικό δάσος στον κόσμο, αποτελεί «φυσικό περιβάλλον» για πολυάριθμους ιούς και βακτήρια. «Η αποψίλωση των δασών, η γεωργική επέκταση και το κυνήγι φέρνουν τους ανθρώπους σε άμεση επαφή με ζώα-ξενιστές, όπως νυχτερίδες, πρωτεύοντα θηλαστικά και τρωκτικά, διευκολύνοντας την εξάπλωση ασθενειών όπως ο Έμπολα» και το mpox, δήλωσε στο Al Jazeera.

Η Δρ Αλφονσίν συνέδεσε τη συχνότητα των επιδημιών με τις χρόνιες παθογένειες του υγειονομικού τομέα, όπως η χαμηλή εμβολιαστική κάλυψη -που επιτρέπει την εξάπλωση ασθενειών όπως η ιλαρά και η πολιομυελίτιδα- αλλά και η έλλειψη κινήτρων για το ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό.

Ο Γκλουάρ Κοκό, γεωπολιτικός αναλυτής, περιγράφει τις επιδημίες στο ανατολικό Κονγκό ως «συνέπειες» των ένοπλων συγκρούσεων και της διαρκούς αστάθειας.

«Οι άνθρωποι είναι επικεντρωμένοι στην πολεμική προσπάθεια και ξεχνούν ότι υπάρχουν και άλλοι τομείς, ιδιαίτερα η υγειονομική περίθαλψη», αναφέρει. «Στην ανατολική ΛΔΚ, πολλές κοινότητες βασίζονται σε υγειονομική περίθαλψη που υποστηρίζεται από εταίρους του κράτους, όπως ο ΠΟΥ και άλλες ΜΚΟ. Σε ένα πλαίσιο πολέμου και συγκρούσεων, πολλές υπηρεσίες του ΟΗΕ και ΜΚΟ ενδέχεται να μην είναι σε θέση να υλοποιήσουν τα προγράμματά τους όπως θα ήθελαν.»

Ο Κοκό συμπλήρωσε ότι οι κίνδυνοι για την ασφάλεια συχνά αποτρέπουν τους πολίτες από το να επισκεφθούν κάποιον γιατρό.

«Θα το θέσουμε υπό έλεγχο»

Η μη κυβερνητική οργάνωση Save the Children προειδοποιεί ότι η κρίση ενδέχεται να λάβει ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις.

«Η έξαρση του Έμπολα είναι μια νέα τεράστια κρίση που προστίθεται σε μια ήδη δύσκολη κατάσταση, με ένα μοναδικό σύνολο συνθηκών που καθιστούν αυτή την έξαρση πολύ πιο δύσκολο να περιοριστεί σε σχέση με τις πρόσφατες», δήλωσε την Τρίτη ο διευθυντής της οργάνωσης στη ΛΔ Κονγκό, Γκρεγκ Ραμ.

«Βρίσκεται σε μια ζώνη συγκρούσεων, μια περιοχή ανθρωπιστικής κρίσης, με εκατοντάδες χιλιάδες εκτοπισμένους και συστήματα υγείας που είναι ήδη σοβαρά εξασθενημένα.»

Ο Κριστόφ Μιλένγκε, κάτοικος της Γκόμα και οδηγός μοτο-ταξί, απέδωσε τις επιδημίες στο κλίμα της περιοχής.

«Πιστεύω ότι το κλίμα μας εδώ στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό ευνοεί τις σοβαρές ασθένειες που έχουμε δει τα τελευταία χρόνια. Και αυτό είναι κάτι που δεν μπορούμε να ελέγξουμε», ανέφερε.

Μιλώντας τηλεφωνικά στο Al Jazeera, ο Κονγκολέζος καθηγητής Ζαν Ζακ Μουγέμπε, ιολόγος και ένας από τους επιστήμονες που ανακάλυψαν τον ιό Έμπολα το 1976, απέφυγε να σχολιάσει την αποτελεσματικότητα του εθνικού συστήματος υγείας.

«Το σύστημα επιτήρησής μας απέτυχε κατά τη διάρκεια αυτής της έξαρσης του ιού Έμπολα. Αλλά έχουμε εμπειρία σε αυτόν τον τομέα και θα το θέσουμε υπό έλεγχο», σημείωσε χαρακτηριστικά.

Στο μεταξύ, οι οικογένειες συνεχίζουν να θρηνούν τους δικούς τους ανθρώπους.

«Από εδώ και στο εξής, θα υπάρχει μια άδεια καρέκλα στο τραπέζι μας», είπε ο Πατρίκ για την απώλεια της Τζούντιθ. «Μας λείπει τόσο πολύ, και θα ήθελα τόσο πολύ να τη δω ξανά, ευτυχισμένη.»