Ομάν: Γιατί ο Τραμπ απείλησε να βομβαρδίσει το Σουλτανάτο εταίρο του - Το «αγκάθι» του Ορμούζ

Ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, απείλησε με στρατιωτική δράση το Ομάν, επί μακρόν σύμμαχο της Ουάσιγκτον, σε περίπτωση που εμπλακεί στη διαμάχη για την πρόσβαση στη ναυσιπλοΐα μέσω των Στενών του Ορμούζ, καθώς ο πόλεμος των ΗΠΑ με το Ιράν απειλεί και πάλι να παρασύρει ολόκληρη τη Μέση Ανατολή σε γενικευμένη κρίση.

Η απειλή του Τραμπ την Τετάρτη (27/5) να «τινάξει στον αέρα» το Ομάν διατυπώθηκε ενώ, σύμφωνα με πληροφορίες, η Μουσκάτ διεξήγαγε συνομιλίες με την Τεχεράνη σχετικά με την εποπτεία της διέλευσης από τα Στενά του Ορμούζ, τη στρατηγικής σημασίας θαλάσσια οδό μέσω της οποίας διακινείται περισσότερο από το 20% του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. «Κανείς δεν πρόκειται να το ελέγχει», δήλωσε ο Τραμπ για τα Στενά κατά τη διάρκεια συνεδρίασης του υπουργικού συμβουλίου στην Ουάσιγκτον. «Πρόκειται για διεθνή ύδατα και το Ομάν θα συμπεριφερθεί όπως όλοι οι άλλοι, αλλιώς θα χρειαστεί να το τινάξουμε στον αέρα».

Ωστόσο, σύμφωνα με το Al Jazeera, παρότι τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν διεθνές θαλάσσιο πέρασμα, το μεγαλύτερο μέρος τους βρίσκεται αποκλειστικά εντός των χωρικών υδάτων του Ιράν και του Ομάν - όχι σε διεθνή ύδατα - ενώ τμήματα των εξωτερικών περιοχών τους εκτείνονται και στα χωρικά ύδατα των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (ΗΑΕ).

Ποιος έχει δικαίωμα ελέγχου των Στενών του Ορμούζ

Ως φυσικό θαλάσσιο πέρασμα που αποτελεί τη μοναδική δίοδο για τις πετρελαιοπαραγωγές χώρες του Κόλπου προς τον ανοιχτό ωκεανό, τα Στενά του Ορμούζ λειτουργούν εδώ και δεκαετίες ως ελεύθερη διεθνής ναυτιλιακή οδός. Ωστόσο, μετά τις κοινές αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις κατά του Ιράν στις 28 Φεβρουαρίου, η Τεχεράνη έκλεισε το πέρασμα και άρχισε να διεκδικεί κυριαρχικό έλεγχο επάνω του, επιβάλλοντας κατά περιόδους χρεώσεις που έφταναν ακόμη και τα 2 εκατομμύρια δολάρια ανά πλοίο.

Σύμφωνα με το διεθνές ναυτικό δίκαιο, τα κράτη δεν επιτρέπεται να επιβάλλουν διόδια σε πλοία που διέρχονται από φυσικά στενά όπως το Ορμούζ, ακόμη και όταν αυτά δεν βρίσκονται σε διεθνή ύδατα. Μπορούν, ωστόσο, να προσφέρουν υπηρεσίες προς τα πλοία, όπως ασφάλιση, συντήρηση και υποστήριξη ελλιμενισμού. Λίγο πριν από τις δηλώσεις Τραμπ, η ιρανική κρατική τηλεόραση μετέδωσε ότι Ιράν και Ηνωμένες Πολιτείες βρίσκονταν κοντά σε συμφωνία για ένα μνημόνιο συνεργασίας (MoU), βάσει του οποίου Τεχεράνη και Μουσκάτ θα ασκούσαν από κοινού έλεγχο στα Στενά. Η πρόταση προβλέπει πληρωμές από τα διερχόμενα πλοία, οι οποίες θα χαρακτηρίζονται ως «τέλη υπηρεσιών» και όχι ως «διόδια».

Παρότι η κυβέρνηση Τραμπ χαρακτήρισε τις αναφορές περί τέτοιου μνημονίου «εντελώς κατασκευασμένες», αναλυτές εκτιμούν ότι η απειλή του Αμερικανού προέδρου δείχνει ακριβώς την προσπάθειά του να αποτρέψει μια τέτοια συμφωνία μεταξύ Ιράν και Ομάν. «Αυτό που θέλει να αποτρέψει η Ουάσιγκτον είναι η νομιμοποίηση του ιρανικού ελέγχου στα Στενά του Ορμούζ, ντυμένου με διοικητικό και νομικό μανδύα και καλυμμένου πολιτικά από έναν Άραβα σύμμαχο των ΗΠΑ», δήλωσε ο Μουχανάντ Σελούμ, μη μόνιμος ανώτερος ερευνητής στο Middle East Council on Global Affairs. «Η απειλή προς έναν μικρό σύμμαχο αποτελεί επίσης μήνυμα προς ολόκληρο τον Κόλπο: μην προσφέρετε πολιτική κάλυψη στο Ιράν».

Απείλησε πράγματι ο Τραμπ το Ομάν;

Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης του υπουργικού συμβουλίου την Τετάρτη (27/5), δημοσιογράφος ρώτησε τον Τραμπ τι πιστεύει για το ενδεχόμενο Ομάν και Ιράν να επιβλέπουν το εμπόριο μέσω της στρατηγικής θαλάσσιας οδού. Όταν ο Αμερικανός πρόεδρος απάντησε φαινομενικά απειλώντας ότι θα «τινάξει στον αέρα» τον στενό σύμμαχο των ΗΠΑ - με τον οποίο η Ουάσιγκτον διατηρεί σχέσεις εδώ και περισσότερα από 200 χρόνια - υπήρξαν αρχικά εικασίες ότι ίσως μπέρδεψε το «Ομάν» με το «Ιράν». Ωστόσο, αργότερα το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών αναδημοσίευσε τη δήλωση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συνοδεύοντάς την από απομαγνητοφώνηση στην οποία η αναφορά στο Ομάν ήταν ξεκάθαρη.

Το Ομάν δεν έχει δηλώσει δημόσια ότι προτίθεται να συνεργαστεί με το Ιράν στον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ. Ο εκπρόσωπος του ιρανικού υπουργείου Εξωτερικών, Εσμαΐλ Μπαγαεΐ, εξέφρασε την Πέμπτη (28/5) αλληλεγγύη προς το Ομάν, δηλώνοντας ότι η Τεχεράνη στέκεται στο πλευρό της χώρας απέναντι στις «απειλές Αμερικανών αξιωματούχων». Επικριτές χαρακτήρισαν τις δηλώσεις Τραμπ απερίσκεπτες. Ο Ράεντ Τζαράρ, διευθυντής υπεράσπισης δικαιωμάτων της αμερικανικής οργάνωσης DAWN, παρομοίασε τα σχόλια του Αμερικανού προέδρου με εκείνα «αρχιμαφιόζου».

«Ο Χάρτης του ΟΗΕ απαγορεύει την απειλή χρήσης βίας εναντίον οποιουδήποτε κράτους και αυτή η απαγόρευση δεσμεύει τις Ηνωμένες Πολιτείες ακριβώς όπως δεσμεύει όλους τους άλλους», δήλωσε ο Τζαράρ. «Το να απειλείς ότι θα “τινάξεις στον αέρα” μια αραβική χώρα επειδή τα ύδατά της βρίσκονται πάνω σε μια πετρελαϊκή διαδρομή που η Ουάσιγκτον θέλει να επαναλειτουργήσει είναι η ίδια παράνομη λογική που οδήγησε στον πόλεμο του Φεβρουαρίου. Και αποτελεί το πιο ξεκάθαρο μήνυμα ότι οποιαδήποτε εκεχειρία διαμεσολαβήσει αυτή η κυβέρνηση θα διαρκέσει μόνο μέχρι την επόμενη φορά που ο πρόεδρος θα χάσει την ψυχραιμία του σε συνεδρίαση του υπουργικού συμβουλίου».

Ο Σαμίρ Πούρι, επισκέπτης λέκτορας πολεμικών σπουδών στο King’s College του Λονδίνου, χαρακτήρισε την απειλή προς το Ομάν «πραγματικά σοκαριστική» και προειδοποίησε ότι θα «προκαλέσει ισχυρούς κραδασμούς σε ολόκληρη την περιοχή». «Το Ομάν έχει ακολουθήσει μια ιδιαίτερα προσεκτική περιφερειακή πολιτική, προσπαθώντας να μείνει μακριά από συγκρούσεις και προσφέροντας υπηρεσίες διαμεσολάβησης», δήλωσε, προσθέτοντας: «Δεν βλέπω πώς ο βομβαρδισμός του Ομάν θα άλλαζε κατ’ ανάγκη τους υπολογισμούς του Ιράν σχετικά με τα Στενά του Ορμούζ».

Πώς εξελίσσονται οι συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν

Οι δηλώσεις Τραμπ έρχονται τη στιγμή που οι διαπραγματεύσεις για μια μακροπρόθεσμη κατάπαυση πυρός με το Ιράν έχουν βαλτώσει, παρά τις εξελίξεις των τελευταιών ωρών που προαναγγέλλουν νέα παράταση στην εκεχειρία, ενώ οι επαναλαμβανόμενες στρατιωτικές συγκρούσεις εντείνουν τη δυσπιστία ανάμεσα στις δύο πλευρές. Από την ανακοίνωση προσωρινής εκεχειρίας στις 8 Απριλίου και τις άμεσες συνομιλίες στην Ισλαμαμπάντ στις 11 και 12 Απριλίου, οι οποίες κατέρρευσαν, οι δύο πλευρές ανταλλάσσουν προτάσεις και αντιπροτάσεις μέσω του Πακιστάν, που λειτουργεί ως διαμεσολαβητής.

Παράλληλα, το Ιράν συνεχίζει να ελέγχει τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, ενώ οι αμερικανικές δυνάμεις εφαρμόζουν αντίστοιχο αποκλεισμό στα ιρανικά λιμάνια. Ούτε οι Ηνωμένες Πολιτείες ούτε το Ιράν έχουν ανακοινώσει επίσημα ότι η εκεχειρία έχει καταρρεύσει. Ωστόσο, οι στρατιωτικές εντάσεις συνεχίζονται στην περιοχή.

Την Πέμπτη (28/5), το ημιεπίσημο ιρανικό πρακτορείο Tasnim μετέδωσε ότι τέσσερα πλοία - ανάμεσά τους και ένα βρετανικό δεξαμενόπλοιο - απενεργοποίησαν τα ραντάρ τους και επιχείρησαν να περάσουν από τα Στενά του Ορμούζ. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης απάντησαν ρίχνοντας προειδοποιητικά πυρά. Οι Φρουροί ανέφεραν επίσης ότι έπληξαν αμερικανική αεροπορική βάση ως απάντηση σε επίθεση αμερικανικών δυνάμεων σε περιοχή κοντά στο αεροδρόμιο της Μπαντάρ Αμπάς στο Ιράν. Οι ΗΠΑ χαρακτήρισαν τα πλήγματά τους «αμυντικά». Επίσης την Πέμπτη, ο στρατός του Κουβέιτ ανακοίνωσε ότι τα αντιαεροπορικά του συστήματα «αντιμετώπιζαν εχθρικές επιθέσεις με πυραύλους και drones». Οι Φρουροί της Επανάστασης δεν διευκρίνισαν τον στόχο της επίθεσης, ωστόσο πληροφορίες αναφέρουν ότι στόχος ήταν αμερικανική βάση.

Ο Τραμπ επιδιώκει επίσης να συνδέσει τις ειρηνευτικές διαπραγματεύσεις με δέσμευση περιφερειακών συμμάχων, καθώς και του Πακιστάν, να ενταχθούν στις Συμφωνίες του Αβραάμ για εξομάλυνση σχέσεων με το Ισραήλ - κάτι που είχαν πράξει τα ΗΑΕ, το Μπαχρέιν, το Μαρόκο και το Σουδάν κατά την πρώτη προεδρική του θητεία το 2020. Ειδικοί εκτιμούν πάντως ότι είναι εξαιρετικά απίθανο το Πακιστάν ή η Σαουδική Αραβία να αποδεχθούν κάτι τέτοιο χωρίς συμφωνία για δημιουργία παλαιστινιακού κράτους - κάτι που το Ισραήλ εξακολουθεί να απορρίπτει.

Ποιος ήταν ο ρόλος του Ομάν στον πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν

Ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν, Μπαντρ Αλμπουσαΐντι, υπήρξε βασικός διαμεσολαβητής στις συνομιλίες ΗΠΑ-Ιράν για το πυρηνικό πρόγραμμα πριν από το ξέσπασμα του πολέμου. Λίγο πριν από την κοινή αμερικανοϊσραηλινή επίθεση κατά της Τεχεράνης τον Φεβρουάριο, ο Αλμπουσαΐντι είχε συναντηθεί με Αμερικανούς αξιωματούχους, μεταξύ των οποίων και ο αντιπρόεδρος Τζέι Ντι Βανς, προκειμένου να διευκολύνει τις διαπραγματεύσεις για το μέλλον του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος.

Κατά τη συνάντηση με τον Βανς στην Ουάσιγκτον στις 27 Φεβρουαρίου - μία ημέρα πριν από την έναρξη του πολέμου - ο Αλμπουσαΐντι είχε δηλώσει ότι οι συνομιλίες οδήγησαν σε «δημιουργικές και εποικοδομητικές ιδέες και προτάσεις», επιτυγχάνοντας πρωτοφανή πρόοδο. Λίγες ώρες αργότερα, ωστόσο, ο Τραμπ ανακοίνωσε αιφνιδιαστικά ότι οι ΗΠΑ επιτέθηκαν στο Ιράν επειδή «είχε την αίσθηση» ότι η Τεχεράνη θα χτυπούσε πρώτη, υποστηρίζοντας ότι οι συνομιλίες για το πυρηνικό πρόγραμμα είχαν βαλτώσει. Ο υπουργός Εξωτερικών του Ομάν αμφισβήτησε αυτή την εκτίμηση, επιμένοντας ότι είχε σημειωθεί «σημαντική πρόοδος» στις διαπραγματεύσεις.

Σε αντίθεση με άλλους συμμάχους των ΗΠΑ στον Κόλπο, όπως το Κατάρ, το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ, το Ομάν δεν φιλοξενεί αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις. Παρόλα αυτά, βρέθηκε εμπλεκόμενο στη σύγκρουση όταν το Ιράν εξαπέλυσε σειρά επιθέσεων εναντίον αμερικανικών στρατιωτικών εγκαταστάσεων και ενεργειακών υποδομών στην περιοχή του Κόλπου κατά τις πρώτες ημέρες του πολέμου. Το εμπορικό λιμάνι Ντουκμ, στην επαρχία Αλ Ουστά του κεντρικού Ομάν, χτυπήθηκε από δύο drones την 1η Μαρτίου. Δεξαμενή καυσίμων στο ίδιο λιμάνι επλήγη επίσης δύο ημέρες αργότερα. Τότε, ο Τραμπ είχε εκφράσει αλληλεγγύη προς το Ομάν, δηλώνοντας: «Το Ιράν χτυπά χώρες που δεν είχαν καμία σχέση με όσα συμβαίνουν».

Γιατί το Ομάν θεωρείται κρίσιμο για μια μόνιμη λύση

Ο Μουχανάντ Σελούμ, από το Middle East Council on Global Affairs, δήλωσε ότι το Ομάν είναι «το μοναδικό κράτος του Κόλπου που αποτελεί ταυτόχρονα εταίρο ασφαλείας των ΗΠΑ και τον πιο αξιόπιστο Άραβα συνομιλητή του Ιράν». «Σε περίοδο ειρήνης αυτή η αμφισημία αποτελεί πλεονέκτημα. Σε περίοδο πολέμου μετατρέπεται σε βάρος, και ακριβώς αυτή η αντιστροφή εξελίσσεται σήμερα», δήλωσε.

Ο αναλυτής υποστήριξε ότι ο κοινός έλεγχος των Στενών του Ορμούζ από Ιράν και Ομάν είναι «περισσότερο στάση παρά πραγματική πιθανότητα». «Το πραγματικό ενδιαφέρον του Ομάν δεν είναι να συνδιαχειριστεί τον ιρανικό αποκλεισμό, αλλά να διαμεσολαβήσει για την επαναλειτουργία των Στενών», ανέφερε.

Παρόλα αυτά, σύμφωνα με τον Σελούμ, η προοπτική Ιράν και Ομάν να διαμορφώσουν από κοινού το μέλλον των Στενών του Ορμούζ προκαλεί ανησυχία στον Αμερικανό πρόεδρο για τρεις λόγους: «Θα μετέτρεπε τον ιρανικό έλεγχο του περάσματος σε μόνιμο μεταπολεμικό δεδομένο και όχι σε προσωρινή πολεμική ενέργεια. Θα δημιουργούσε προηγούμενο σύμφωνα με το οποίο τα παράκτια κράτη μπορούν να μετρούν και να εμπορευματοποιούν μια διεθνή θαλάσσια οδό, υπονομεύοντας την αρχή της ελευθερίας ναυσιπλοΐας που οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστηρίζουν παγκοσμίως. Και θα προσέφερε στην Τεχεράνη μια στρατηγική νίκη που θα επιβίωνε οποιασδήποτε εκεχειρίας».

Η σημασία του Ομάν - γεωγραφικά, διπλωματικά και στρατηγικά - το φέρνει έτσι στο επίκεντρο της σύγκρουσης, καθώς αυτή εξελίσσεται σε μια ευρύτερη γεωπολιτική αντιπαράθεση για τον έλεγχο ενός από τα σημαντικότερα θαλάσσια περάσματα της παγκόσμιας οικονομίας, εκτιμούν ειδικοί.