Όταν η ονειροπόληση γίνεται εθισμός: Η άγνωστη διαταραχή που κρατά ανθρώπους «παγιδευμένους» στη φαντασία τους

Μερικοί άνθρωποι περνούν ώρες ολόκληρες χαμένοι στις σκέψεις και τις φαντασιώσεις τους, δημιουργώντας περίπλοκες ιστορίες που μπορεί να εξελίσσονται για δεκαετίες μέσα στο μυαλό τους. Για ορισμένους, όμως, αυτή η κατάσταση παύει να είναι απλή ονειροπόληση και μετατρέπεται σε μια ψυχαναγκαστική συνήθεια που επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητα. Οι ειδικοί την αποκαλούν «δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση» (maladaptive daydreaming).

Τι συμβαίνει όμως όταν κάποιος δεν μπορεί να επιστρέψει εύκολα στην πραγματικότητα;

Αυτό είναι το πρόβλημα για όσους πάσχουν από δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση. Οι άνθρωποι αυτοί περνούν πάνω από το μισό χρόνο της ημέρας «πλάθοντας» ιστορίες με χαρακτήρες, πλοκές και φανταστικούς κόσμους. Σε ακραίες περιπτώσεις κάποιοι μπορεί να ονειροπολούν έως και 12 ώρες την ημέρα, ενώ οι ίδιες ιστορίες συνεχίζονται στο μυαλό τους για δεκαετίες.

Παρότι αυτό μπορεί να ακούγεται δημιουργικό ή συναρπαστικό, στην πραγματικότητα προκαλεί σοβαρές δυσκολίες στην καθημερινότητα και έντονη ψυχική πίεση.

Ο ψυχίατρος Κόλιν Ρος εκτιμά ότι η διαταραχή επηρεάζει περίπου το 2%-4% του ενήλικου πληθυσμού.

Η ονειροπόληση δεν είναι πάντα πρόβλημα

Οι ειδικοί ξεκαθαρίζουν ότι η ονειροπόληση από μόνη της δεν είναι αρνητική. Αντίθετα, θεωρείται φυσιολογική πνευματική λειτουργία σχεδόν για όλους τους ανθρώπους.

Μάλιστα, έρευνες δείχνουν ότι το 30%-50% της νοητικής δραστηριότητας όταν είμαστε ξύπνιοι αφορά σκέψεις άσχετες με αυτό που κάνουμε εκείνη τη στιγμή.

Η ονειροπόληση μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργικότητα, στην ενσυναίσθηση, στη διαχείριση συναισθημάτων αλλά και στην αντιμετώπιση της βαρεμάρας.

Η δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση όμως λειτουργεί διαφορετικά.

«Σε απορροφά πλήρως. Προκαλεί δυσφορία και επηρεάζει την ικανότητα λειτουργίας, αλλά ο άνθρωπος συνεχίζει να το κάνει λόγω της ψυχαναγκαστικής φύσης της», εξηγεί ο Ρος.

Ο Έλο Σόμερ που εισήγαγε τον όρο «δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση» πριν από περισσότερα από 20 χρόνια, περιγράφει την κατάσταση ως τη στιγμή όπου «ο άνθρωπος δεν ελέγχει πλέον τη φαντασία του, αλλά η φαντασία ελέγχει εκείνον».

«Οι φανταστικοί κόσμοι έγιναν το ασφαλές μου μέρος»

Η Κάιλα Μπόρχερντς θυμάται στο BBC ότι δημιουργούσε «άλλους κόσμους» στο μυαλό της ήδη από την ηλικία των τεσσάρων ετών. Αργότερα, όταν άλλαξε σχολείο και οι συμμαθητές της την κορόιδευαν, οι ιστορίες αυτές έγιναν το «ασφαλές καταφύγιό» της.

«Κανείς δεν με κορόιδευε εκεί και όλοι με συμπαθούσαν», λέει.

Με τα χρόνια, η ονειροπόληση μετατράπηκε σε ψυχαναγκασμό που κρατούσε ώρες.

Η δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση συχνά συνδέεται με μουσική ή επαναλαμβανόμενες κινήσεις. Περίπου το 80% των ανθρώπων χρησιμοποιεί ασυνείδητες σωματικές κινήσεις για να διατηρήσει τη συγκέντρωσή του μέσα στις φαντασιώσεις.

Για τη Μπόρχερντς αυτό σήμαινε ότι έκανε πατίνια μπρος-πίσω στον δρόμο ή χτυπούσε μια μπάλα στον τοίχο για ώρες.

Η κατάσταση οδηγεί συχνά σε απομόνωση, καθώς οι άνθρωποι αποσύρονται από κοινωνικές σχέσεις και δραστηριότητες.

«Γιατί να προσπαθήσω στην πραγματική ζωή;»

Η Μπόρχερντς συνειδητοποίησε το μέγεθος του προβλήματος στα πρώτα χρόνια της επαγγελματικής της ζωής.

«Δεν είχα κανένα κίνητρο. Γιατί να προσπαθήσω για προαγωγή όταν μπορούσα να το ζήσω ήδη στη φαντασία μου χωρίς κόπο και να νιώθω σχεδόν το ίδιο καλά;» λέει.

Παρέμεινε σε χαμηλόβαθμες θέσεις εργασίας ακόμη και μετά τα 40 της, επειδή δεν επιδίωξε ποτέ εξέλιξη.

Η ψυχολόγος Γούαντα Φισέρα εξηγεί πως για πολλούς ανθρώπους οι φαντασιώσεις λειτουργούν σαν υποκατάστατο μιας ζωής που τους λείπει.

«Φανταστείτε την αγαπημένη σας τηλεοπτική σειρά, αλλά εσείς να είστε ο πρωταγωνιστής. Πώς να το εγκαταλείψετε όταν η πραγματική ζωή δεν είναι τόσο συναρπαστική;» αναφέρει.

Η σύνδεση με τραύματα, ΔΕΠΥ και άγχος

Οι επιστήμονες έχουν συνδέσει τη δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση με παιδικά τραύματα, συναισθηματική παραμέληση, προβλήματα προσκόλλησης αλλά και διαταραχές όπως η κατάθλιψη, η ΔΕΠΥ, η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή και το άγχος.

Έρευνα σε 235 ενήλικες με διαταραχή αυτιστικού φάσματος έδειξε ότι το 43% εμφάνιζε εμπειρίες δυσπροσαρμοστικής ονειροπόλησης.

Η Μπόρχερντς είχε διαγνωστεί με κατάθλιψη στα 18 της χρόνια.

«Η κατάθλιψη ήταν το πραγματικό πρόβλημα και εγώ αντιμετώπιζα την κατάσταση “αποσυνδεόμενη” από την πραγματική ζωή», λέει.

Αργότερα νοσηλεύτηκε για έναν μήνα σε ψυχιατρική κλινική και, όπως περιγράφει, τότε κατάφερε να ξαναπάρει τον έλεγχο της ζωής της και της ονειροπόλησης.

Η Μαρία επίσης βρήκε βοήθεια μέσω εξειδικευμένης θεραπείας.

Μπορεί να αντιμετωπιστεί;

Παρότι η δυσπροσαρμοστική ονειροπόληση δεν έχει ακόμη αναγνωριστεί επίσημα ως ψυχική διαταραχή στα βασικά ψυχιατρικά εγχειρίδια, οι ειδικοί θεωρούν ότι οι πρώτες ενδείξεις για θεραπεία είναι ενθαρρυντικές.

Σύμφωνα με τον Σόμερ, η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει σημαντικά, ειδικά όταν στοχεύει στους παράγοντες που πυροδοτούν την ονειροπόληση, στην αποφυγή της πραγματικότητας και στο αίσθημα ντροπής.

«Ο στόχος δεν είναι να εξαφανιστεί η φαντασία, αλλά να επανέλθει ο έλεγχος ώστε η δημιουργικότητα να υπηρετεί τη ζωή και όχι να την αντικαθιστά», εξηγεί.

Η Μαρία βρήκε διέξοδο γράφοντας τις ιστορίες της αντί να τις ζει μόνο στο μυαλό της.

«Το να έχεις ιστορίες στο μυαλό σου δεν είναι το πρόβλημα. Το να είσαι εθισμένος σε αυτές είναι».