Σχεδόν 50 εκατ. γυναίκες στην ΕΕ θύματα έμφυλης βίας: Οι διαστάσεις πανδημίας και το «σκανδιναβικό παράδοξο»

Οι αριθμοί είναι σοκαριστικοί. Σχεδόν μία στις τρεις γυναίκες στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει βιώσει σωματική βία, απειλές ή σεξουαλική βία από την ηλικία των 15 ετών. Αυτό αντιστοιχεί περίπου σε 50 εκατομμύρια γυναίκες με βάση τα ευρήματα της πιο πρόσφατης έρευνας της ΕΕ για τη βία με βάση το φύλο, η οποία βασίστηκε σε συνεντεύξεις με περισσότερες από 114.000 γυναίκες.

Αυτό που καθιστά αυτό το στοιχείο ανησυχητικό δεν είναι μόνο η κλίμακά του, αλλά και η επιμονή του. Δέκα χρόνια νωρίτερα, η πρώτη πανευρωπαϊκή έρευνα είχε καταλήξει στο ίδιο μοτίβο. Όπως το έθεσε ο διευθυντής του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ: «μια δεκαετία αργότερα, συνεχίζουμε να γινόμαστε μάρτυρες των ίδιων σοκαριστικών επιπέδων βίας».

Πρόβλημα που επιδεινώνεται

Το στοιχείο της ΕΕ είναι εντυπωσιακά συνεπές με αυτό που παρατηρούμε παγκοσμίως. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει την έμφυλη βία ως πρόβλημα δημόσιας υγείας «πανδημικών διαστάσεων». Οι πιο πρόσφατες εκτιμήσεις του, που δημοσιεύθηκαν το 2025, δείχνουν ότι το 30,4% των γυναικών παγκοσμίως — περίπου 840 εκατομμύρια γυναίκες — έχουν βιώσει σωματική ή σεξουαλική βία στη διάρκεια της ζωής τους.

Σύμφωνα με το conversation.com, αυτά τα στοιχεία έχουν παραμείνει σε μεγάλο βαθμό αμετάβλητα για περισσότερες από δύο δεκαετίες. Ο ΠΟΥ περιγράφει τις πρόσφατες μειώσεις ως ελάχιστες, υπερβολικά αργές και ανεπαρκείς. Ακόμη και αυτό μπορεί να υποτιμά την πραγματική κλίμακα, καθώς πολλές γυναίκες δεν αποκαλύπτουν τη βία στις έρευνες, ενώ ορισμένες μορφές κακοποίησης (ψυχολογική βία, καταναγκαστικός έλεγχος, οικονομική κακοποίηση, διαδικτυακή παρενόχληση) δεν αποτυπώνονται επαρκώς στα βασικά στατιστικά στοιχεία.

Το «σκανδιναβικό παράδοξο»

Ίσως το πιο απροσδόκητο εύρημα είναι το πού καταγράφονται τα υψηλότερα επίπεδα βίας. Στην έρευνα της ΕΕ του 2024, ο επιπολασμός ήταν 57% στη Φινλανδία, 52% στη Σουηδία και 47% στη Δανία — όλα σημαντικά πάνω από τον μέσο όρο της ΕΕ (30,7%). Οι χώρες αυτές συγκαταλέγονται στις πιο ανεπτυγμένες στον κόσμο και κατατάσσονται σταθερά στις υψηλότερες θέσεις σε δείκτες ισότητας των φύλων.

Αυτό το μοτίβο, που συχνά αποκαλείται «σκανδιναβικό παράδοξο», αμφισβητεί μια κοινή υπόθεση: ότι η οικονομική ανάπτυξη και η ισότητα των φύλων από μόνες τους οδηγούν σε λιγότερη βία. Αυτές οι εξελίξεις είναι απαραίτητες, αλλά σαφώς δεν επαρκούν για να την αποτρέψουν.

Αν οι πιο ανεπτυγμένες και ισότιμες κοινωνίες στον κόσμο δεν μπορούν να μειώσουν τη βία κατά των γυναικών, ποιες είναι οι προοπτικές αλλού;

Πιο ευάλωτες οι νεότερες γυναίκες

Στην ΕΕ, οι γυναίκες ηλικίας 18 έως 29 ήδη αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα βίας από τον συνολικό μέσο όρο. Αυτό το μοτίβο ήταν ορατό πριν από δέκα χρόνια και δεν έχει βελτιωθεί. Οι νεότερες γενιές έχουν μεγαλώσει με περισσότερη δημόσια συζήτηση για την ισότητα των φύλων και περισσότερες εκστρατείες ευαισθητοποίησης από κάθε προηγούμενη.

Αν τα σημερινά μέτρα πρόληψης λειτουργούσαν, θα αναμέναμε σαφείς μειώσεις. Τα δεδομένα δεν το δείχνουν.

Ταυτόχρονα, η ίδια η βία αλλάζει. Η ψηφιακή τεχνολογία έχει ανοίξει νέους δρόμους παρενόχλησης, ελέγχου και εξευτελισμού: διαδικτυακή παρακολούθηση, απειλές στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εκβιασμός (sextortion), μη συναινετική διανομή προσωπικών εικόνων και σεξουαλικά deepfakes που δημιουργούνται με τεχνητή νοημοσύνη. Αν και αυτά τα εργαλεία δεν προκαλούν πάντα άμεση σωματική βία, καθιστούν την κακοποίηση ευκολότερη στην τέλεση, δυσκολότερη στη διαφυγή και ταχύτερη στη διάδοση.

Η γνώση υπάρχει, η ανταπόκριση υστερεί

Η πραγματικότητα της βίας κατά των γυναικών είναι βαθιά ανησυχητική. Όμως το να είμαστε ρεαλιστές δεν σημαίνει παραίτηση. Αντίθετα, η επίμονη κλίμακα του προβλήματος απαιτεί μια πολύ πιο φιλόδοξη αντίδραση.

Τα δεδομένα δεν δείχνουν ότι ο στόχος της εξάλειψης όλων των μορφών βίας κατά των γυναικών και των κοριτσιών έως το 2030 — ο Στόχος 5.2 του ΟΗΕ — έχει αποτύχει ή ότι είναι αδύνατος. Αυτό που αποκαλύπτουν είναι το τεράστιο χάσμα ανάμεσα στη φιλοδοξία του στόχου και στην κλίμακα, την ένταση και τη συνοχή των σημερινών προσπαθειών.

Και ήδη διαθέτουμε εργαλεία για την αντιμετώπισή του. Η έρευνα της τελευταίας δεκαετίας έχει εντοπίσει στρατηγικές πρόληψης με αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα στη μείωση της βίας. Το πλαίσιο RESPECT Women του ΠΟΥ, το οποίο πρόσφατα επικαιροποιήθηκε με βάση παγκόσμιες συστηματικές ανασκοπήσεις, οργανώνει αυτά τα δεδομένα σε επτά αλληλένδετες στρατηγικές. Αυτές κυμαίνονται από την ενδυνάμωση των γυναικών και τη μετατροπή επιβλαβών κοινωνικών προτύπων έως την ενίσχυση των υπηρεσιών για τα θύματα και τη μείωση της φτώχειας.

Το πλαίσιο αξιολογεί ξεχωριστά τα επιστημονικά δεδομένα για χώρες υψηλού εισοδήματος και για χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος. Αυτό το δομικό χαρακτηριστικό είναι από μόνο του αποκαλυπτικό, καθώς δείχνει πόσο άνισα έχει αναπτυχθεί η έρευνα πρόληψης μεταξύ διαφορετικών περιβαλλόντων.

Ωστόσο, καμία μεμονωμένη στρατηγική δεν επαρκεί. Η αποτελεσματική πρόληψη σημαίνει συνδυασμό προσεγγίσεων σε ατομικό, κοινοτικό και κοινωνικό επίπεδο. Και το τελικό κριτήριο, όπως τονίζει το ίδιο το RESPECT, είναι αν αυτές οι προσπάθειες οδηγούν σε μετρήσιμες μειώσεις της βίας σε επίπεδο πληθυσμού. Με αυτό το κριτήριο, οι σημερινές προσπάθειες είναι σαφώς ανεπαρκείς.

Το πρόβλημα είναι ότι τα αποδεδειγμένα εργαλεία δεν εφαρμόζονται στην απαιτούμενη κλίμακα ή διάρκεια. Εκστρατείες ξεκινούν, αλλά δεν διατηρούνται. Νόμοι ψηφίζονται, αλλά δεν χρηματοδοτούνται ή δεν εφαρμόζονται επαρκώς. Το κύριο εμπόδιο δεν είναι η έλλειψη γνώσης. Είναι το επίμονο χάσμα μεταξύ δεσμεύσεων και δράσης, και μεταξύ των διαθέσιμων πόρων, της πολιτικής βούλησης και της λογοδοσίας που απαιτείται για να διασφαλιστεί η χρήση τους.

Τι συμβαίνει στην Ελλάδα

Αυτό που σίγουρα έχει αλλάξει στη χώρα μας τα τελευταία χρόνια είναι το γεγονός ότι όλο και περισσότερες γυναίκες βγαίνουν πλέον μπροστά και δεν ανέχονται κακοποιητικές συμπεριφορές. Κάθε χρόνο, από το 2020 και έπειτα, οι καταγγελίες για ενδοοικογενειακή βία αυξάνονται, όμως το πρόβλημα δεν περιορίζεται. Πολλά θύματα εξακολουθούν να υπομένουν το μαρτύριο φοβούμενα να μιλήσουν και δυστυχώς, κάποια πέφτουν θύματα γυναικοκτονίας. Φέτος έχουν δολοφονηθεί επτά γυναίκες, ενώ πέρσι συνολικά 19. Όσο κι αν εξελίσσεται η ελληνική κοινωνία, ακολουθεί το μοτίβο που επικρατεί και στο εξωτερικό. Κάτι δεν λειτουργεί σωστά...