Ήταν όντως εξωγήινοι; Τι κρύβεται πίσω από το περίφημο σήμα «Wow!» που ανιχνεύθηκε πριν 50 χρόνια

Πριν από σχεδόν 50 χρόνια, το μακρινό 1977 όταν τα μέσα που διέθεταν οι επιστήμονες απείχαν πολύ σε δυνατότητες συγκριτικά με το τι συμβαίνει σήμερα, ραδιοαστρονόμοι στο ραδιοτηλεσκόπιο Big Ear του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Οχάιο κατέγραψαν ένα εξαιρετικά ισχυρό σήμα.

Προερχόταν από το βαθύ Διάστημα και βρισκόταν σε μια συχνότητα που οι επιστήμονες θεωρούσαν ιδανική για τη μετάδοση ραδιομηνυμάτων από έναν εξωγήινο πολιτισμό.

Λίγες ημέρες αργότερα, όταν ο εκ των επικεφαλής του προγράμματος του Big Ear, Τζέρι Έιμαν, εξέτασε την εκτύπωση των δεδομένων του παρατηρητηρίου, εντυπωσιάστηκε τόσο πολύ από το σήμα ώστε το κύκλωσε και έγραψε δίπλα του, με κόκκινο στυλό, μία λέξη με μόλις τρία γράμματα, αλλά αρκετά δυνατή για να περιγράψει τον ενθουσιασμό του: 'Wow!'. Έτσι γεννήθηκε το περίφημο σήμα 'Wow!'.

Ένας διαστημικός ψίθυρος, ένα μεγάλο μυστήριο

Εκείνος ο μοναδικός «ψίθυρος» από το Σύμπαν δεν καταγράφηκε ποτέ ξανά, ωστόσο παραμένει ένα από τα πιο επίμονα μυστήρια στην ιστορία της αστρονομίας. Μέχρι σήμερα δεν υπάρχει οριστική εξήγηση για την προέλευσή του. Πλέον, μια ερευνητική ομάδα που μελετά το ασυνήθιστο αυτό σήμα — καθώς και άλλα παρόμοια — υποστηρίζει ότι πιθανότατα υπάρχει μια φυσική, και όχι εξωγήινη, εξήγηση για αυτό το σύντομο φαινόμενο.

Το 1963 κατασκευάστηκε το παρατηρητήριο Big Ear με σκοπό να «σαρώνει» τον ουρανό αναζητώντας ραδιοσήματα που θα μπορούσαν να προέρχονται από νοήμονα ζωή σε άλλους πλανήτες. Η έρευνα αυτή εντασσόταν στο πρόγραμμα SETI (Search for Extraterrestrial Intelligence), δηλαδή την Αναζήτηση Εξωγήινης Νοημοσύνης, όπως αναφέρει σε εκτενές άρθρο του το National Geographic.

Το Big Ear είχε μέγεθος περίπου όσο τρία γήπεδα ποδοσφαίρου και ήταν σχεδιασμένο να παρακολουθεί ένα πολύ περιορισμένο τμήμα του ραδιοφάσματος, καλύπτοντας μόνο λίγες συγκεκριμένες συχνότητες. Οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι τέτοιου είδους σήματα ήταν πιθανότερο να προέρχονται από έναν τεχνολογικά ανεπτυγμένο πολιτισμό παρά από άστρα ή άλλα φυσικά φαινόμενα, τα οποία εκπέμπουν ακτινοβολία σε πολύ ευρύτερο φάσμα συχνοτήτων.

Από τον αστερισμό του Τοξότη για 72 δευτερόλεπτα 

Μια καλοκαιρινή ημέρα του Αυγούστου του 1977, το τηλεσκόπιο κατέγραψε ένα σήμα από το Διάστημα που διήρκεσε 72 δευτερόλεπτα και φαινόταν να προέρχεται από την περιοχή του αστερισμού του Τοξότη. Η έντασή του ήταν περίπου 30 φορές μεγαλύτερη από τον φυσικό θόρυβο υποβάθρου που καταγραφόταν εκείνη τη στιγμή. Ακόμη σημαντικότερο ήταν ότι επρόκειτο για σήμα στη συχνότητα των 1.420 megahertz (MHz).

Η συχνότητα αυτή αντιστοιχεί σχεδόν ακριβώς στη λεγόμενη γραμμή του υδρογόνου, δηλαδή στη χαρακτηριστική ραδιοεκπομπή των ουδέτερων ατόμων υδρογόνου. Επειδή το υδρογόνο είναι το πιο άφθονο στοιχείο στο Σύμπαν και το σήμα του ξεχωρίζει εύκολα από τον φυσικό θόρυβο του Διαστήματος, πολλοί επιστήμονες είχαν υποθέσει ότι θα αποτελούσε την πιο λογική «κοινή συχνότητα» που θα χρησιμοποιούσε ένας εξωγήινος πολιτισμός για να στείλει διαστρικά μηνύματα.

Με την πάροδο των χρόνων, το σήμα 'Wow!' «απέκτησε τη φήμη ενός από τα πιο συναρπαστικά φαινόμενα που έχουν καταγραφεί στις έρευνες του SETI», σύμφωνα με τον Σεθ Σόστακ, ανώτερο αστρονόμο στο Ινστιτούτο SETI της Καλιφόρνιας.

Έπειτα από 22 χρόνια αναζήτησης πιθανών μηνυμάτων από εξωγήινους πολιτισμούς, το ραδιοτηλεσκόπιο Big Ear αποσυναρμολογήθηκε το 1998. Ήταν το μακροβιότερο πρόγραμμα του SETI στην ιστορία. Ωστόσο, το πιο διάσημο σήμα που κατέγραψε παρατηρήθηκε μόνο μία φορά και ποτέ ξανά.

Γι' αυτό και οι αστρονόμοι δεν μπορούν να πουν με βεβαιότητα αν επρόκειτο για μήνυμα από έναν άλλο κόσμο ή για κάποιο άγνωστο φυσικό φαινόμενο.

«Στην επιστήμη, όταν ένα πειραματικό αποτέλεσμα δεν μπορεί να αναπαραχθεί, είναι ουσιαστικά αδύνατο να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τι το προκάλεσε», επισημαίνει ο Σόστακ.

Οι θεωρίες

Οι αστρονόμοι έχουν διατυπώσει πολλές θεωρίες σχετικά με την προέλευση του σήματος. Ανάμεσά τους περιλαμβάνονται διερχόμενοι κομήτες, ραδιοπαρεμβολές από δορυφόρους που έχουν κατασκευαστεί από τον άνθρωπο, τεχνικά ή υπολογιστικά σφάλματα κατά την καταγραφή και επεξεργασία των δεδομένων ή ακόμη και κάποια άγνωστη μέχρι σήμερα αστροφυσική διεργασία.

Πριν από αρκετά χρόνια, ένας καθηγητής του Πολιτειακού Πανεπιστημίου του Οχάιο είπε στον αστρονόμο Σεθ Σόστακ ότι η πιθανότερη εξήγηση για το σήμα ήταν μια επίγεια ραδιοπαρεμβολή. Και ο ίδιος φαίνεται να συμφωνεί.

«Με άλλα λόγια, επρόκειτο πράγματι για ένα σήμα που δημιουργήθηκε από έναν νοήμονα πολιτισμό, αλλά όχι από κάποιον εξωγήινο», λέει χαρακτηριστικά.

Ένα φυσικό φαινόμενο, η λύση του μυστηρίου;

Παρά τις εκτιμήσεις αυτές, οι ερευνητές δεν σταμάτησαν να αναζητούν μια αστροφυσική εξήγηση για το περίφημο 'Wow!'. Τα τελευταία χρόνια, ομάδα επιστημόνων του Arecibo Wow! Project στο Πανεπιστήμιο του Πουέρτο Ρίκο στο Αρεσίμπο προσπαθεί να φωτίσει το μυστήριο, επανεξετάζοντας τα αρχικά δεδομένα του Big Ear και αναζητώντας παρόμοια σήματα.

«Το σήμα "Wow!" έχει αιχμαλωτίσει τη φαντασία σχεδόν όλων των αστρονόμων», δηλώνει ο αστροβιολόγος Άμπελ Μέντεζ, επικεφαλής της ερευνητικής ομάδας. «Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι οφείλεται σε ανθρώπινη ραδιοπαρεμβολή, όμως εμείς εντοπίσαμε έναν μηχανισμό που φαίνεται να το εξηγεί αρκετά πειστικά.».

Σε επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2024, ο Μέντεζ και οι συνεργάτες του υποστήριξαν ότι το 'Wow!' προήλθε από υδρογόνο που βρισκόταν μέσα σε διαστρικά νέφη αερίων. Είναι γνωστό ότι τα νέφη αυτά εκπέμπουν ραδιοσήματα στενής ζώνης, όμως για να παραχθεί ένα τόσο ισχυρό σήμα ώστε να ανιχνευθεί από το Big Ear, απαιτείται μια επιπλέον πηγή ενέργειας.

Γι' αυτό ακούστηκε μόνο μια φορά

Ο Μέντεζ προτείνει έναν πιθανό μηχανισμό που θα μπορούσε να προσφέρει αυτή την ενέργεια: έναν μάγναστρο (magnetar), δηλαδή έναν εξαιρετικά πυκνό αστέρα νετρονίων με πανίσχυρο μαγνητικό πεδίο. Σύμφωνα με τη θεωρία του, μια ισχυρή έκλαμψη μικροκυμάτων από έναν μάγναστρο θα μπορούσε να κατευθυνθεί προς ένα ψυχρό νέφος υδρογόνου, ενισχύοντας την εκπομπή του σε τέτοιο βαθμό ώστε, από τη Γη, να μοιάζει με ένα σύντομο σήμα που προέρχεται από έναν μακρινό εξωγήινο πολιτισμό.

Κατά τον Μέντεζ, τέτοιου είδους γεγονότα θα ήταν εξαιρετικά σπάνια, γεγονός που ίσως εξηγεί γιατί το σήμα 'Wow!' έχει καταγραφεί με βεβαιότητα μόνο μία φορά. Αν αυτή η υπόθεση αποδειχθεί σωστή, θα πρόκειται για την πρώτη καταγεγραμμένη παρατήρηση ενός τέτοιου κοσμικού φαινομένου.