Υπήρξε ποτέ περίοδος χωρίς πόλεμο στην παγκόσμια Ιστορία;

Μέση Ανατολή, Ουκρανία, Σουδάν, Μιανμάρ, Συρία, Υεμένη, Σομαλία, Αφγανιστάν, Ιράκ. Αυτοί είναι κάποιοι από τους πολέμους που έχουν ξεσπάσει μόνο από το 2000 και έπειτα, σε διάστημα δηλαδή μόλις 26 ετών.

Ο πόλεμος είναι συνυφασμένος με την ανθρώπινη φύση, με την ανάγκη του ισχυρού να επιβληθεί και του αδύναμου να αμυνθεί, με τη διεκδίκηση εδαφών, ακόμα και με τον παραλογισμό εξόντωσης διαφορετικών θρησκευτικών ομάδων. Υπήρξαν, αλήθεια, ποτέ περίοδοι χωρίς πόλεμο;

Όπως λέει στο Livescience ο Ίαν Μόρις, ιστορικός στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ και συγγραφέας του βιβλίου War! What Is It Good For? Conflict and the Progress of Civilization from Primates to Robots (2014), η απάντηση εξαρτάται από το πώς ορίζεται ο «πόλεμος». Αν ως «πόλεμο» εννοούμε μια σύγκρουση μεταξύ δύο κυβερνήσεων, τότε ναι, υπήρξαν ειρηνικές περίοδοι, πολύ απλά «επειδή για σχεδόν το 99% της ανθρώπινης ιστορίας δεν υπήρχαν κυβερνήσεις».

Η βία, από την άλλη, υπήρχε πάντοτε. Οπότε αν το ερώτημα γίνει «έχουν ζήσει ποτέ οι άνθρωποι χωρίς βία;», τότε «η απάντηση είναι ξεκάθαρα όχι — οι άνθρωποι πάντα πολεμούσαν και σκότωναν ο ένας τον άλλον».

Η θεωρία της ειρηνικής προϊστορίας

Σύμφωνα με ανασκόπηση μελετών που δημοσιεύτηκαν το 2022, ο πόλεμος ήταν σπάνιος ή ανύπαρκτος στην πρώιμη ανθρώπινη ιστορία, όταν οι άνθρωποι ζούσαν ως νομάδες κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες. Ο Πίτερ Στερνς, ομότιμος καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο George Mason και συγγραφέας του Peace in World History (2014), συμφωνεί ότι υπήρχε «λίγος ή καθόλου πόλεμος σε κυνηγετικές και τροφοσυλλεκτικές κοινωνίες πριν την άνοδο της γεωργίας».

Η άποψη αυτή βασίζεται σε αρχαιολογικά ευρήματα. Ερευνητές που μελέτησαν αρχαία ανθρώπινα οστά από όλο τον κόσμο αναζήτησαν ίχνη τραυμάτων πολέμου — όπως πολλαπλά άτομα με αθεράπευτα τραύματα από μαχαιριές, κοψίματα ή χτυπήματα που θάφτηκαν σε ομαδικούς τάφους. Ωστόσο, βρήκαν ελάχιστα στοιχεία τέτοιων τραυμάτων πριν από το 8000 π.Χ. Μετά από αυτή την περίοδο, όταν οι άνθρωποι άρχισαν να μεταβαίνουν σε μόνιμους οικισμούς, τέτοιου είδους τραυματισμοί εμφανίζονταν πιο συχνά.

Θανατηφόρα βία

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι η θανατηφόρα βία απουσίαζε από την προϊστορία. Στην Κένυα, ερευνητές εντόπισαν 27 σκελετούς ηλικίας περίπου 10.000 ετών στη θέση Nataruk, με σημάδια βίαιου θανάτου, κάτι που ορισμένοι ανθρωπολόγοι ερμηνεύουν ως ένδειξη διαομαδικής βίας μεταξύ πρώιμων κυνηγών-τροφοσυλλεκτών. Στο Jebel Sahaba στο Σουδάν, βρέθηκαν επίσης ανθρώπινα λείψανα ηλικίας 13.000 ετών με ενδείξεις επιθέσεων.

Ωστόσο, αυτά τα περιστατικά δεν θεωρούνται «πόλεμος», όπως συνήθως ορίζεται από τους ερευνητές. «Ο πόλεμος ορίζεται ως βία οργανωμένη από μια κυβέρνηση ή συλλογική βία που προκαλεί πάνω από έναν ορισμένο αριθμό θυμάτων», εξηγεί ο Μόρις.
«Οι προϊστορικές κοινωνίες σπάνια είχαν επίσημες κυβερνήσεις και οι ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών είχαν συνήθως λίγες δεκάδες μέλη, οπότε με αυτόν τον ορισμό δεν μπορεί να υπήρχε πόλεμος στην πρώιμη προϊστορία».

Ο ιστορικός Ντέιβιντ Κρίστιαν συμφωνεί: «Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας οι κοινότητες ήταν τόσο μικρές που δεν είναι σαφές αν μπορούμε να ταυτίσουμε τη βία με τον πόλεμο. Οι άνθρωποι πάντα ήταν ικανοί για βία, και καθώς οι κοινωνίες μεγάλωναν, αυτή άρχισε να παίρνει μορφές που θα ονομάζαμε “πόλεμο”».

Ειρήνη μεταξύ ανταγωνιστικών δυνάμεων

Όταν εμφανίστηκαν μεγάλα βασίλεια και αυτοκρατορίες, ο πόλεμος έγινε πολύ συχνός. Ο Τζάρεντ Μόργκαν ΜακΚίνι, σήμερα επίκουρος καθηγητής Διεθνούς Ασφάλειας, μελέτησε περιόδους ειρήνης μεταξύ μεγάλων δυνάμεων και κατέληξε ότι ο πόλεμος ήταν ουσιαστικά ο κανόνας της ιστορίας, ενώ οι «ειρηνικές» περίοδοι συχνά σήμαιναν ότι μια δύναμη είχε επιβληθεί στις υπόλοιπες.

Ωστόσο υπήρξαν εξαιρέσεις. «Οι πόλεμοι είναι δαπανηροί και ριψοκίνδυνοι», είπε ο Πίτερ Φράνκοπαν, καθηγητής παγκόσμιας ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. «Σε ορισμένες περιόδους, η σταθερότητα επιτυγχανόταν επειδή οι αντίπαλοι μπορούσαν να εξισορροπήσουν τις δυνάμεις τους.»

Ο ΜακΚίνι εντόπισε αρκετές τέτοιες περιόδους:

• Μεταξύ περίπου 1400–1200 π.Χ., μεγάλες δυνάμεις όπως η Αίγυπτος και η αυτοκρατορία των Χετταίων έζησαν μεγάλες περιόδους χωρίς πολέμους, με τις διαφορές τους να λύνονται μέσω συνθηκών.
• Μεταξύ Ρώμης και Περσίας υπήρξε μια περίοδος σχετικής ειρήνης από περίπου το 387 έως το 501 μ.Χ., γνωστή ως «μακρά πέμπτη εκατονταετία».
• Στην Κίνα της δυναστείας Σονγκ (περίπου 1000–1200 μ.Χ.), η ειρήνη με γειτονικούς λαούς διατηρήθηκε μέσω οικονομικών πληρωμών.
• Στην Ανατολική Ασία (Κίνα, Κορέα, Ιαπωνία) υπήρξε μια μακρά περίοδος ειρήνης περίπου από το 1600 έως το 1850.
• Στη Βόρεια Αμερική, οι ιθαγενείς λαοί της Συνομοσπονδίας των Ιροκέζων διατήρησαν ειρήνη για περίπου τρεις αιώνες μέσω της «Ένωσης των Πέντε Εθνών».
• Στη Νότια Αμερική, δεν έχουν σημειωθεί μεγάλοι διακρατικοί πόλεμοι από το 1935.

«Ο πόλεμος είναι η “κανονικότητα” στην ιστορία», σημείωσε ο ΜακΚίνι. «Αλλά υπάρχουν και εξαιρέσεις».