«Εξολοθρευτές δορυφόρων»: Πώς μπορεί να μοιάζει ένας - όχι και τόσο μακρινός - πόλεμος στο διάστημα

Περίπου στις 03:00 της 24ης Φεβρουαρίου 2022, χιλιάδες δορυφορικά μόντεμ σε ολόκληρη την Ουκρανία και την Κεντρική Ευρώπη τέθηκαν εκτός λειτουργίας. Λίγες ώρες αργότερα, ξεκίνησε η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.

«Το πρώτο χτύπημα του πολέμου Ρωσίας-Ουκρανίας δεν ήταν τα άρματα μάχης που μπήκαν στην Ουκρανία, αλλά μια κυβερνοεπίθεση εναντίον ενός εμπορικού δορυφορικού συστήματος, η οποία αργότερα αποδόθηκε στο ρωσικό κράτος», λέει η Κάρι Μπίνγκεν, διευθύντρια του Προγράμματος Ασφάλειας του Διαστήματος στο Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Μελετών στις ΗΠΑ. «Γιατί το έκαναν; Ήθελαν να μειώσουν την ικανότητα επικοινωνίας του ουκρανικού στρατού και της κυβέρνησης».

Στον σύγχρονο πόλεμο, λέει το BBC, το πρώτο χτύπημα μπορεί να μην είναι μια σφαίρα ή ένας πύραυλος, αλλά μια γραμμή κακόβουλου κώδικα που στοχεύει δορυφόρους οι οποίοι βρίσκονται σε τροχιά γύρω από τη Γη.

Η νέα μάχη για την κυριαρχία στο διάστημα

Κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου, οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ρωσία αντιμετώπισαν η μία την άλλη στη στεριά, στον αέρα, κάτω από τη θάλασσα και – σε μεγάλο βαθμό απαρατήρητα – στο διάστημα. Όμως τώρα οι εντάσεις αυξάνονται ξανά σε τροχιά και αυτή τη φορά βρίσκονται στο επίκεντρο της δημόσιας προσοχής. Τα διακυβεύματα είναι υψηλά: μια διαστημική οικονομία αξίας 626 δισεκατομμυρίων δολαρίωνθα μπορούσε να τεθεί σε κίνδυνο.

Στις αρχές Φεβρουαρίου αποκαλύφθηκε ότι δύο ρωσικοί δορυφόροι πιθανότατα έχουν υποκλέψει τις επικοινωνίες τουλάχιστον δώδεκα ευρωπαϊκών δορυφόρων από την έναρξη της ρωσικής εισβολής το 2022. Αυτές οι υποκλοπές μπορεί να επέτρεψαν στις ρωσικές υπηρεσίες πληροφοριών να διαβάσουν ευαίσθητα δεδομένα που μεταδίδουν οι δορυφόροι ή, θεωρητικά, ακόμη και να αποκτήσουν τον έλεγχό τους.

Τα τελευταία χρόνια, επίγεια τηλεσκόπια και κάμερες σε τροχιά έχουν εντοπίσει δύο ρωσικούς δορυφόρους, τους Luch-1 και Luch-2, να πραγματοποιούν μια σειρά από ύποπτους ελιγμούς στο διάστημα. Συγκεκριμένα, έχουν παρατηρηθεί να πλησιάζουν πολύ κοντά σε μερικούς από τους σημαντικότερους, αν και παλαιότερους, ευρωπαϊκούς γεωστατικούς δορυφόρους. Σε αυτούς περιλαμβάνεται ο Intelsat 39, ο οποίος βρίσκεται τόσο ψηλά πάνω από τη Γη ώστε φαίνεται να παραμένει ακίνητος πάνω από ένα συγκεκριμένο σημείο της επιφάνειας του πλανήτη. Μια τέτοια θέση τον καθιστά ιδανική πλατφόρμα για επικοινωνίες, πλοήγηση και στρατιωτικές εφαρμογές. Και ταυτόχρονα έναν πολύτιμο πιθανό στόχο για έναν αντίπαλο.

«Δορυφορικές αερομαχίες» στο διάστημα

Οι δυτικές χώρες αναγκάζονται πλέον να καταρτίζουν σχέδια για την αντιμετώπιση τέτοιων επιθέσεων σε περίπτωση σύγκρουσης με μια άλλη δύναμη, όπως η Ρωσία. «Όταν ένας δορυφόρος πλησιάζει πραγματικά κοντά σε έναν άλλο στο διάστημα, είναι ένα παιχνίδι για το ποιος θα κάνει πρώτος ελιγμό και μετά για το πώς θα αντιδράσει ο άλλος δορυφόρος», λέει ο Νορμπέρ Πουζέν, ανώτερος αναλυτής τροχιάς στην Aldoria, μια γαλλική εταιρεία παρακολούθησης δορυφόρων. Αυτός ο «χορός» έχει συγκριθεί με αερομαχίες - μάχες μεταξύ μαχητικών αεροσκαφών. Μόνο που πραγματοποιούνται στο διάστημα.

Αυτή η πρόσφατη συμπεριφορά φαίνεται να αποτελεί επέκταση στο διάστημα του ρωσικού μοντέλου υβριδικού πολέμου - μιας μορφής σύγκρουσης που περιλαμβάνει μη στρατιωτικές τακτικές, όπως η διατάραξη συστημάτων επικοινωνίας. Οι δορυφόροι θεωρούνται από τη Ρωσία η «Αχίλλειος πτέρνα» των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους, καθώς οι χώρες αυτές έχουν γίνει εξαιρετικά εξαρτημένες από αυτούς. Η διατάραξη της λειτουργίας τους θα μπορούσε να προκαλέσει τεράστια ζημιά σε πολιτικές και στρατιωτικές υποδομές.

«Αυτή δεν είναι νέα συμπεριφορά από τους Ρώσους, είτε αφορά το διάστημα είτε τη Γη», λέει η Τζουλιάνα Σους, ειδικός στον διαστημικό πόλεμο στο Βασιλικό Ινστιτούτο Ενωμένων Υπηρεσιών. «Συνεχίζουμε να βλέπουμε αυτού του είδους τις δοκιμές ορίων, είτε πρόκειται για drones που εισέρχονται στον πολωνικό εναέριο χώρο είτε για ρωσικούς δορυφόρους που πραγματοποιούν ελιγμούς κοντά σε άλλους δορυφόρους επικοινωνιών, είτε αυτοί ανήκουν σε δυτικές κυβερνήσεις είτε σε εμπορικούς οργανισμούς. Τους έχουμε δει να το κάνουν αυτό για πάνω από 10 χρόνια».

Η διαστημική αμυντική βιομηχανία

Από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και μετά, έχουν αναπτυχθεί όπλα κατά δορυφόρων (αντιδιαστημικά όπλα), με στόχο την καταστροφή, τη διακοπή ή την υποβάθμιση δορυφόρων και διαστημικών υποδομών ώστε να αποκτηθεί στρατιωτικό πλεονέκτημα. Αυτά περιλαμβάνουν κυβερνοόπλα, όπως εκείνο που χρησιμοποιήθηκε στην επίθεση αυτή, αλλά και ηλεκτρονικό πόλεμο μέσω παρεμβολών (jamming) και παραποίησης σημάτων (spoofing). Περιλαμβάνουν επίσης όπλα όπως λέιζερ ή ηλεκτρομαγνητικούς παλμούς (EMP), τα οποία μπορούν να τυφλώσουν ή να καταστρέψουν έναν δορυφόρο από το έδαφος, τον αέρα ή ακόμη και από έναν άλλο δορυφόρο που έχει πλησιάσει τον στόχο.

Υπάρχουν επίσης κινητικά όπλα, όπως πύραυλοι που εκτοξεύονται από το έδαφος ή τον αέρα, ή αντικείμενα σαν βλήματα που εκτοξεύονται από άλλο διαστημικό σκάφος και μπορούν να καταστρέψουν έναν δορυφόρο. «Βλέπουμε κυβερνοεπιθέσεις εναντίον δορυφόρων σε τακτική βάση. Ο ηλεκτρονικός πόλεμος - οι παρεμβολές και η παραποίηση σημάτων - είναι διαδεδομένος στο πεδίο μάχης της Ουκρανίας, ενώ η Κίνα έχει αναπτύξει τεράστιο αριθμό συστημάτων παρεμβολών στην περιοχή, ενσωματωμένων στις στρατιωτικές της δυνάμεις», λέει η Μπίνγκεν. «Το Ιράν έχει επίσης αναπτύξει συστήματα παρεμβολών και, για να είμαστε ειλικρινείς, σήμερα μπορεί κανείς να αγοράσει έναν χαμηλής ισχύος παρεμβολέα GPS ακόμη και από το eBay».

Ορισμένες χώρες έχουν δοκιμάσει πραγματικά φυσικά όπλα στο διάστημα, όπως πυραύλους που μπορούν να απενεργοποιήσουν έναν δορυφόρο σε τροχιά. Η Μπίνγκεν εξηγεί ότι αυτή η τεχνολογία αναπτύχθηκε κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Σοβιετική Ένωση. Στη συνέχεια, η κινεζική δοκιμή πυραύλου το 2007 άλλαξε τα δεδομένα, όταν η Κίνα εκτόξευσε πύραυλο εναντίον ενός ανενεργού μετεωρολογικού δορυφόρου, δημιουργώντας χιλιάδες κομμάτια διαστημικών αποβλήτων που προβλεπόταν ότι θα παρέμεναν σε τροχιά για περίπου επτά δεκαετίες.

Το 2008, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν δημόσια μια επιχείρηση με την ονομασία «Επιχείρηση Καμμένος Παγετός» (Operation Burnt Frost). «Χρησιμοποίησε έναν αναχαιτιστικό πύραυλο αντιπυραυλικής άμυνας που εκτοξεύτηκε από πλοίο για να καταρρίψει έναν δυσλειτουργικό αμερικανικό δορυφόρο», λέει η Μπίνγκεν, εξηγώντας ότι αυτό έγινε για λόγους ασφαλείας. Και άλλες χώρες έχουν μπει σε αυτή την κούρσα εξοπλισμών στο διάστημα. Η Ινδία έχει επιδείξει την ίδια ικανότητα χρήσης αναχαιτιστικού πυραύλου για την καταστροφή ενός δορυφόρου, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα. «Οι Ρώσοι το έκαναν μόλις τον Νοέμβριο του 2021, τρεις μήνες πριν από την εισβολή στην Ουκρανία. Ήταν αυτό ένα μήνυμα προς εμάς ή απλώς μια στρατιωτική δοκιμή;» προσθέτει η Μπίνγκεν.

Ο Πουζέν εξηγεί ότι υπάρχει επίσης η εκτίμηση από Αμερικανούς αξιωματούχους πως η Ρωσία έχει δοκιμάσει κάποιο είδος συν-τροχιακού όπλου (co-orbital weapon). Αυτό δεν είναι δορυφόρος, αλλά κάποιου είδους «σφαίρα» ή βλήμα που εκτοξεύεται από έναν δορυφόρο στο διάστημα. Ωστόσο, όπως λέει, οι Ρώσοι το έχουν αρνηθεί. Τα συντρίμμια από τη χρήση κινητικών όπλων μπορούν να παραμείνουν σε τροχιά για χρόνια, προκαλώντας φόβους για το «Σύνδρομο Kessler» -  μια αλυσιδωτή αντίδραση που δημιουργείται όταν αυξανόμενες ποσότητες διαστημικών αποβλήτων συγκρούονται μεταξύ τους, δημιουργώντας έτσι ακόμη περισσότερα θραύσματα.

Η Σους υποψιάζεται ότι μπορεί να υπάρχει ένας πιο σκοτεινός λόγος πίσω από τη δοκιμή αυτής της τεχνολογίας. «Αυτοί [οι Ρώσοι και οι Κινέζοι] γνωρίζουν ότι παρακολουθούμε αυτά τα συστήματα και γνωρίζουν ότι μπορούμε να δούμε όταν κάνουν ελιγμούς και πλησιάζουν στο μέρος τους», λέει. «Επομένως, επιδεικνύουν τις δυνατότητές τους για να διασφαλίσουν ότι δεν θα αισθανόμαστε ασφαλείς σε κανέναν τομέα, και το διάστημα δεν αποτελεί εξαίρεση».

«Το ερώτημα είναι πάντα: γιατί το κάνουν;» λέει η Μπίνγκεν. «Μας στέλνουν κάποιο μήνυμα; Δοκιμάζουν τεχνολογία, επιχειρησιακές διαδικασίες και τακτικές; Ή συλλέγουν πληροφορίες για εμάς για την ημέρα που θα θελήσουν να το κάνουν πραγματικά; Απλώς δεν γνωρίζουμε. Πρέπει να σχεδιάζουμε με βάση το χειρότερο δυνατό σενάριο». Ή τουλάχιστον, αυτό ήταν το ερώτημα που έθεταν οι ειδικοί. Στη συνέχεια, οι Ρώσοι φάνηκαν να γίνονται πιο σοβαροί, λίγο πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.

Πυρηνικά όπλα στο διάστημα

Το 2022, η Ρωσία εκτόξευσε στο διάστημα τον δορυφόρο Kosmos 2553, λίγες εβδομάδες πριν από την εισβολή στην Ουκρανία. Δύο χρόνια αργότερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες ανακοίνωσαν ότι ο συγκεκριμένος δορυφόρος θα μπορούσε να αποτελεί μέρος ενός ρωσικού προγράμματος ανάπτυξης ενός διαστημικού πυρηνικού όπλου. Αυτό το όπλο, σύμφωνα με εκτιμήσεις, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την καταστροφή ολόκληρων δορυφορικών δικτύων, όπως το τεράστιο σύστημα Starlink της εταιρείας SpaceX, το οποίο έχει υποστηρίξει την αντίδραση της Ουκρανίας απέναντι στη ρωσική εισβολή. Η Ρωσία έχει αρνηθεί αυτές τις κατηγορίες.

Η ιδέα των πυρηνικών όπλων στο διάστημα δεν είναι τόσο εξωπραγματική όσο μπορεί να ακούγεται. Το 1962, οι Ηνωμένες Πολιτείες πυροδότησαν μια πυρηνική βόμβα σε τροχιά για να εξετάσουν αν θα προκαλούσε ηλεκτρομαγνητικό παλμό (EMP). Αυτοί οι παλμοί μπορούν να απενεργοποιήσουν ηλεκτρονικά συστήματα, να διαταράξουν τις ραδιοεπικοινωνίες και να δημιουργήσουν τεχνητές ζώνες ακτινοβολίας που μπορούν να εξουδετερώσουν δορυφόρους.

Η δοκιμή, γνωστή ως Starfish Prime, πράγματι προκάλεσε ηλεκτρομαγνητικό παλμό - και μάλιστα πολύ μεγαλύτερο από το αναμενόμενο, με αποτέλεσμα αρκετοί δορυφόροι να παρουσιάσουν βλάβες τις επόμενες ημέρες και μήνες μετά την έκρηξη. Ακολούθησαν και άλλες μικρότερης κλίμακας δοκιμές από τις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Ρωσία. Στη συνέχεια, το 1964, η Συνθήκη Μερικής Απαγόρευσης Πυρηνικών Δοκιμών απαγόρευσε τις δοκιμές πυρηνικών όπλων στο διάστημα. «Με βάση όσα γνωρίζουμε και όσα έχουν συζητηθεί, αυτή τη στιγμή δεν υπάρχει σε τροχιά κάποιος δορυφόρος με πυρηνικά όπλα», λέει η Σους. «Θα μπορούσαν σίγουρα να κατασκευάσουν έναν. Πιστεύω ότι οποιαδήποτε χώρα διαθέτει πυρηνική ικανότητα θα μπορούσε να το κάνει».

Αλλά σχεδιάζουν πράγματι οι Ρώσοι να κατασκευάσουν ένα τέτοιο όπλο; Ακόμη και αν το έκαναν, υποστηρίζει η Σους, είναι απίθανο να το χρησιμοποιήσουν. Η σύμμαχός τους, η Κίνα, εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από τη διαστημική τεχνολογία, όπως και οι ΗΠΑ. «Θα είχε νόημα για τη Ρωσία μόνο ως έσχατη επιλογή», λέει η Σους. Τα συντρίμμια που θα προκαλούσε μια τέτοια έκρηξη θα μπορούσαν ακόμη και να προκαλέσουν το φαινόμενο Kessler. Η Σους εξηγεί ότι θα μπορούσε να καταλήξει κανείς να εμποδίσει άθελά του την πρόσβαση στο διάστημα για μήνες ή ακόμη και χρόνια, λόγω της ακτινοβολίας.

Το μέλλον των αντιδιαστημικών όπλων

Πώς μπορεί να μοιάζει το μέλλον των αντιδιαστημικών όπλων; «Γνωρίζουμε ότι το κινεζικό πρόγραμμα προχωρά πολύ γρήγορα στην ανάπτυξη και τη δοκιμή νέων τεχνολογιών και νέου εξοπλισμού στο διάστημα», λέει ο Πουζέν. Εξηγεί ότι, με βάση τα προγράμματα που χρηματοδοτούνται από κυβερνητικές υπηρεσίες στη Δύση, μεγάλα ποσά χρημάτων επενδύονται στην ανάπτυξη μικρών δορυφόρων-φυλάκων. Αυτοί θα μπορούσαν να λειτουργούν ως προστατευτικοί δορυφόροι ενός πολύτιμου αλλά ευάλωτου δορυφόρου ή θα μπορούσαν να σταλούν για να επιθεωρήσουν έναν άλλο δορυφόρο, λέει.

Η Ιαπωνία, η Γαλλία, η Ινδία και η Γερμανία έχουν όλες «δηλώσει» ότι σχεδιάζουν να κατασκευάσουν ή ήδη κατασκευάζουν τέτοιους «δορυφόρους-σωματοφύλακες». «Οποιαδήποτε χώρα διαθέτει έναν πύραυλο και βασικές πληροφορίες τροχιακής θέσης, όπως το Ιράν ή η Βόρεια Κορέα, και γνωρίζει ότι οι δορυφόροι ακολουθούν προβλέψιμες τροχιές, μπορεί να εκτοξεύσει έναν πύραυλο για να αναχαιτίσει έναν δορυφόρο», λέει η Μπίνγκεν. Ωστόσο, η κατάρριψη ενός - ή ακόμη και μερικών - δορυφόρων σε μια μεγάλη συστοιχία όπως το Starlink δεν θα ήταν αρκετή για να διαταράξει ολόκληρο το δίκτυο.

Ένα πυρηνικό όπλο όμως ίσως να μην είναι η μοναδική διαθέσιμη επιλογή. Μια ιδέα είναι η χρήση 935 μικρών, συγχρονισμένων συστημάτων παρεμβολών, τα οποία θα μεταφέρονται από στόλους drones, αερόστατων ή αεροσκαφών. Έρευνα από την Κίνα υποστηρίζει ότι αυτά θα μπορούσαν να δημιουργήσουν ένα ηλεκτρομαγνητικό φράγμα αρκετά ισχυρό ώστε να εμποδίσει τη λειτουργία τουStarlink σε μια περιοχή περίπου στο μέγεθος της Ταϊβάν. «Ο κίνδυνος ενός λανθασμένου υπολογισμού από μία από τις διαστημικές δυνάμεις πρόκειται μόνο να αυξηθεί», λέει η Σους. «Αν υπάρξει διάλυση ενός δορυφόρου και υπάρχει ένας ύποπτος δορυφόρος όχι πολύ μακριά, το ερώτημα θα είναι αναπόφευκτα: ήταν αυτό μια σκόπιμη, κακόβουλη ενέργεια παρεμβολής ή ένα ατύχημα;».