Η «χαμογελαστή ακροδεξιά»: Το νέο προεκλογικό μοντέλο εκστρατείας που εγκαινίασε το AfD στη Γερμανία

Πριν από πέντε χρόνια, οι προεκλογικές αφίσες της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD) στη Σαξονία-Άνχαλτ έφεραν μία και μόνο ζοφερή λέξη: «Αρκετά».

Αυτόν τον μήνα, το ακροδεξιό κόμμα πέτυχε μια ιστορική εκλογική νίκη στο ανατολικογερμανικό κρατίδιο, προβάλλοντας κάτι εντελώς διαφορετικό: «Όλα είναι δυνατά». Θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι πρόκειται για την εκδοχή της AfD του προεκλογικού συνθήματος του Μπαράκ Ομπάμα το 2008: «Ναι, μπορούμε».

Αυτή η αλλαγή - από τη γκρίνια και την αγανάκτηση στην αισιοδοξία - βοηθά να εξηγηθεί η εκλογική άνοδος του AfD, το οποίο νωρίτερα αυτόν τον μήνα έφτασε για πρώτη φορά κοντά στο να αναλάβει τη διακυβέρνηση ενός κρατιδίου στη Σαξονία-Άνχαλτ και πλέον ετοιμάζεται να καταγράψει ιστορικά υψηλά ποσοστά σε δύο ακόμη κρατιδιακές εκλογές την Κυριακή (20/9), στο Βερολίνο και στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, μεταδίδει το Politico.

Το νέο ακροδεξιό προεκλογικό μοντέλο

Άλλοι έχουν ήδη προσέξει αυτή την αλλαγή και ενδέχεται να αποτελέσει ένα νέο προεκλογικό μοντέλο για τους ακροδεξιούς λαϊκιστές σε ολόκληρη την Ευρώπη - τουλάχιστον για όσους μπορούν να εμφανίζονται με ένα πειστικό χαμόγελο. «Το αποκαλώ λαϊκισμό της καλής διάθεσης», δήλωσε ο Γιοχάνες Χίλγιε, πολιτικός σύμβουλος με έδρα το Βερολίνο, ο οποίος είχε αναλάβει την προεκλογική εκστρατεία των Ευρωπαίων Πρασίνων για τις ευρωεκλογές του 2014. «Αυτό που είδαμε ήταν ένας νέος τύπος προεκλογικής εκστρατείας από το AfD».

«Στο παρελθόν κυριαρχούσε κυρίως η αρνητική ρητορική, η στοχοποίηση των μεταναστών, οι επιθέσεις κατά της ελίτ και η καλλιέργεια φόβου και οργής», πρόσθεσε ο Χίλγιε. «Αν θέλεις πραγματικά να κινητοποιήσεις τον κόσμο, δεν αρκεί μόνο να επιτίθεσαι στους άλλους. Πρέπει επίσης να προσφέρεις μια θετική προοπτική».

Στον πυρήνα του, το AfD εξακολουθεί να έχει μια σκοτεινή αντίληψη για την πορεία της Γερμανίας - παρουσιάζοντας τη χώρα στα πρόθυρα της συντέλειας εξαιτίας των καταστροφικών συνεπειών της μετανάστευσης και της αποβιομηχάνισης. Οι ιδεολογικοί διαμορφωτές της γραμμής του κόμματος υιοθετούν μια σχεδόν αποκαλυπτική οπτική για την παρακμή της Γερμανίας και της Δύσης.

Ωστόσο, στις πρόσφατες εκλογικές αναμετρήσεις, το κόμμα έχει καλύψει αυτόν τον ιδεολογικό πυρήνα με μια χαρούμενη και καθησυχαστική «βιτρίνα», επιχειρώντας να συνδυάσει την ελπίδα με τον φόβο.

Στη Σαξονία-Άνχαλτ, ο επικεφαλής υποψήφιος του AfD, Ούλριχ Ζίγκμουντ, χαρακτηρίστηκε από ένα περιοδικό ως «ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος της Γερμανίας». Στις προεκλογικές του εμφανίσεις, όμως, αλλά και στις τηλεοπτικές του παρουσίες, προέβαλλε μια διαφορετική εικόνα: είχε σχεδόν μόνιμα ένα χαμόγελο στο πρόσωπό του, ήταν σταθερά ευγενικός και φιλικός, έβγαζε selfies με ψηφοφόρους και κυκλοφορούσε με το γαλάζιο, vintage σκούτερ του από την εποχή της Ανατολικής Γερμανίας.

Ο Ζίγκμουντ συνδύασε το αισιόδοξο μήνυμα «Όλα είναι δυνατά» με ένα ακόμη σύνθημα, «Φέρτε πίσω τις παλιές καλές εποχές», συνδυάζοντας τη νοσταλγία με την ελπίδα - έναν ισχυρό συνδυασμό για ανθρώπους που ανησυχούν για τον γρήγορο ρυθμό των ανατρεπτικών αλλαγών και για ένα αβέβαιο μέλλον.

«Έχει γίνει λίγο σαν ποπ σταρ και αυτό εξηγεί πολλά για το γιατί το AfD διπλασίασε το ποσοστό του», δήλωσε η Γερμανοβρετανίδα ιστορικός Κάτια Χόγιερ. «Βοηθά επίσης να εξηγηθεί γιατί στη Σαξονία-Άνχαλτ υπήρξε μικρότερη διαφορά μεταξύ ανδρών και γυναικών. Σε εθνικό επίπεδο, πολύ περισσότεροι άνδρες από γυναίκες ψηφίζουν το AfD». Η Χόγιερ θεωρεί ότι η απήχηση αυτής της στρατηγικής δεν θα περιοριστεί στη Γερμανία. Άλλοι θα διδαχθούν από αυτήν.

Υπάρχει όντως ακροδεξιά μετατόπιση στην κοινωνία;

Το καλοκαίρι του 2024, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, είχε δηλώσει ότι «το κέντρο αντέχει». Μετά τις ευρωεκλογές εκείνης της χρονιάς, φαινόταν ότι οι ψηφοφόροι εξακολουθούσαν σε μεγάλο βαθμό να στηρίζουν τα κεντρώα κόμματα, παρά τα σημαντικά κέρδη των δεξιών λαϊκιστών και των εθνικοσυντηρητικών. Ωστόσο, μια σειρά εκλογικών αναμετρήσεων έκτοτε, συμπεριλαμβανομένης της Σαξονίας-Άνχαλτ, δείχνει ότι η Ευρώπη μπορεί να απέχει περισσότερο από την κορύφωση του λαϊκισμού απ' όσο ήλπιζαν πολλοί κεντρώοι.

Ο Μάρκο Τάρκι, Ιταλός πολιτικός επιστήμονας στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, θεωρεί ότι ο λαϊκισμός στην Ευρώπη έχει ακόμη δρόμο να διανύσει. «Οι πολιτικές αφηγήσεις, περισσότερο από τις λεπτομέρειες των πολιτικών, καθοδηγούν τη συμπεριφορά των ψηφοφόρων», δήλωσε. Για τους δεξιούς λαϊκιστές, πρόσθεσε, θα είναι κρίσιμο οι αφηγήσεις τους να επικεντρώνονται στα ζητήματα που οι δυνητικοί ψηφοφόροι θεωρούν σημαντικότερα.

Το τελευταίο βιβλίο της Χόγιερ, «Weimar», καταγράφει τη Γερμανία του Μεσοπολέμου και την άνοδο των Ναζί μέσα από τη Βαϊμάρη, την πόλη όπου γεννήθηκε η πρώτη πλήρης δημοκρατία της χώρας. Η ίδια παρακολουθεί στενά τις εκλογές αυτού του μήνα στα κρατίδια και, ενώ απορρίπτει τις συγκρίσεις με τα τέλη της δεκαετίας του 1920, αναγνωρίζει ορισμένους παραλληλισμούς.

«Υπάρχει σίγουρα κάτι στον αέρα που κάνει πολλούς πολιτικούς να αναφέρονται στη Βαϊμάρη και στην εποχή των Ναζί», δήλωσε. Ωστόσο, προειδοποίησε ότι οι δύο περίοδοι είναι πολύ διαφορετικές, ιδιαίτερα όσον αφορά την πολιτική βία. «Όποιες κι αν είναι οι ομοιότητες, δεν βλέπουμε το AfD να κυκλοφορεί στους δρόμους με ένοπλους ανθρώπους που εκφοβίζουν και δολοφονούν αντιπάλους», πρόσθεσε.

Η Χόγιερ, ωστόσο, βλέπει έναν σημαντικό παραλληλισμό: οι ψηφοφόροι που ανησυχούν για το μέλλον στρέφονται σε κόμματα που προσφέρουν ένα πιο ξεκάθαρο όραμα από ό,τι οι μετριοπαθείς πολιτικές δυνάμεις. Μετά το κραχ της Wall Street, οι Γερμανοί βίωσαν τη λιτότητα υπό τον καγκελάριο Χάινριχ Μπρίνινγκ. Ο Χίτλερ, αντίθετα, υποσχόταν: «Δώστε μου τέσσερα χρόνια και θα τα τακτοποιήσω όλα», ανέφερε.

«Φοβάμαι ότι υπάρχει μια ομοιότητα σήμερα», πρόσθεσε. «Οι άνθρωποι δεν βλέπουν λύσεις να έρχονται από τα παραδοσιακά κόμματα, τα οποία δείχνουν προς τη γεωπολιτική και λένε: “Τι μπορούμε να κάνουμε;”. Την ίδια ώρα, το AfD και ορισμένοι άλλοι δεξιοί λαϊκιστές λένε: “Θα κάνουμε αυτό, εκείνο και το άλλο”». «Δεν χρειάζεται καν να είναι ρεαλιστικό», είπε. «Νομίζω ότι οι άνθρωποι θέλουν απλώς να αισθάνονται ότι κάποιος έχει κάποιο είδος σχεδίου».