«Καλοκαίρι της αλήθειας»: Οι ζημιές ύψους 180 δισ. ευρώ στην Ευρώπη και η «χλιαρή» πολιτική αντίδραση

Σύμφωνα με την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, ήταν το «καλοκαίρι της αλήθειας». Ένα κλιματικό χάος σάρωσε την Ευρώπη και το βόρειο ημισφαίριο, καταρρίπτοντας το ένα ρεκόρ θερμοκρασίας μετά το άλλο, καίγοντας τις καλλιέργειες στα χωράφια, πυρπολώντας δάση, αδειάζοντας ποτάμια και ταμιευτήρες, παραμορφώνοντας σιδηροδρομικές γραμμές, λιώνοντας δρόμους και προκαλώντας τον θάνατο περίπου 35.000 ανθρώπων μόνο στη Γηραιά Ήπειρο.

Η ΕΕ υπολογίζει τις ζημιές σε περίπου 180 δισ. ευρώ, όμως ο τελικός απολογισμός δεν έχει ακόμη φτάσει: οι σοδειές έχουν μειωθεί, γεγονός που πιθανότατα θα αυξήσει τον πληθωρισμό στις τιμές των τροφίμων, ενώ οι δαπανηρές επισκευές στις υποδομές μόλις έχουν αρχίσει.

«Όλα αυτά είναι απλώς μια πρόγευση», δήλωσε η φον ντερ Λάιεν στην ομιλία της για την κατάσταση της ΕΕ την Τετάρτη (16/9). «Αυτοί ήταν οι θερμότεροι καλοκαιρινοί μήνες που έχουν καταγραφεί ποτέ - αλλά πιθανότατα οι πιο δροσεροί σε σχέση με τα χρόνια που έρχονται. Η επιστήμη είναι ξεκάθαρη. Η Ευρώπη θερμαίνεται με διπλάσιο ρυθμό από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Η Ευρώπη μπορεί, πρέπει και θα συνεχίσει να τηρεί τους κλιματικούς της στόχους».

Όμως, σημειώνει ο Guardian, ενώ η Ευρώπη έχει θερμανθεί ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ήπειρο, καμία περιοχή του κόσμου δεν μένει ανεπηρέαστη. Στις ΗΠΑ, η ζέστη αυτού του καλοκαιριού ξεπέρασε σε ένταση εκείνη των ετών του «Dust Bowl» της δεκαετίας του 1930, ενώ από την άνοιξη η ξηρασία έπληξε το 60% της χώρας, ποσοστό-ρεκόρ για την εποχή. Οι ακραίες βροχοπτώσεις σε ολόκληρη την Ασία προκάλεσαν ξαφνικές πλημμύρες και τυφώνες, εκτοπίζοντας εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους και προκαλώντας σοβαρές ζημιές στις καλλιέργειες.

Πώς αποτυπώθηκε αυτό πολιτικά

Ποια ήταν, λοιπόν, η πολιτική αντίδραση; Χλιαρή στην καλύτερη περίπτωση από κεντρώους και αριστερούς πολιτικούς, λένε οι ακτιβιστές, με ελάχιστες αχτίδες ελπίδας να φωτίζουν το ζοφερό σκηνικό - άρνηση και επικίνδυνη, προκλητική ασυνέπεια από τη δεξιά και την ακροδεξιά.

«Ήταν το θερμότερο καλοκαίρι - αλλά ήταν η πιο άτολμη αντίδραση», δήλωσε η Μάγκντα Στοτσκιέβιτς, διευθύντρια του ευρωπαϊκού προγράμματος της Greenpeace, αναφερόμενη στην παρέμβαση της φον ντερ Λάιεν. «Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή συνεχίζει την εκστρατεία της για τη διάλυση και την αποδυνάμωση της περιβαλλοντικής δράσης. Σχεδιάζει να περικόψει τη χρηματοδότηση για το περιβάλλον στον επόμενο προϋπολογισμό της ΕΕ, συνεχίζει να στηρίζει ορυκτά καύσιμα όπως το φυσικό αέριο και επιταχύνει την αδειοδότηση έργων που είναι επιβλαβή για το περιβάλλον».

Η φον ντερ Λάιεν υποσχέθηκε να «εντείνει τις προσπάθειες» για ενέργεια χαμηλών εκπομπών άνθρακα και να «κάνει το μέλλον της Ευρώπης ηλεκτρικό», καθώς και να ενισχύσει την ανθεκτικότητα απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής μέσω ενός σχεδίου για τους καύσωνες. Υπήρξαν και άλλες θετικές κινήσεις: η Ολλανδία παρουσίασε τον πολυαναμενόμενο οδικό χάρτη της για τη «μετάβαση μακριά από τα ορυκτά καύσιμα», ενώ η Γαλλία υιοθέτησε ένα επιταχυνόμενο σχέδιο για την ηλεκτροκίνηση. Στο Ηνωμένο Βασίλειο δόθηκε η πρώτη «προκαταβολή» για το πολυαναμενόμενο πρόγραμμα ενεργειακών κοινοτήτων ύψους 1 δισ. λιρών, ενώ ο πρωθυπουργός Άντι Μπέρναμ δεσμεύτηκε για «μηδενικές καθαρές εκπομπές έως το 2050».

Στον αναπτυσσόμενο κόσμο, η Ταϊλάνδη αποφάσισε να σταματήσει την κατασκευή μονάδων ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο, ενώ η Ινδονησία συνέχισε να αυξάνει την παραγωγή ηλιακής ενέργειας στο πλαίσιο τριετούς σχεδίου για τον τερματισμό των εισαγωγών πετρελαίου. Η Ινδία, η οποία έχει ήδη πετύχει τον στόχο της για το 2030, ώστε το 50% της εγκατεστημένης ισχύος ηλεκτροπαραγωγής να προέρχεται από ανανεώσιμες πηγές, δεσμεύτηκε να προχωρήσει ακόμη περισσότερο, φτάνοντας τα 500 GW έως το 2030 από περίπου 260 GW σήμερα. Την ίδια ώρα, οι εκπομπές της Κίνας είναι πιθανό να μειωθούν φέτος, καθώς επιταχύνεται η μετάβαση της χώρας στα ηλεκτρικά οχήματα και η μαζική ανάπτυξη ηλιακής και αιολικής ενέργειας.

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν οι ακτιβιστές, αυτές οι θετικές εξελίξεις επισκιάζονται από κυβερνήσεις που καθυστερούν να τηρήσουν τις κλιματικές δεσμεύσεις τους ή προωθούν περισσότερα ορυκτά καύσιμα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο να ανοίξει νέα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Η Γερμανία κατασκευάζει νέες μονάδες ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο, ενώ η Γαλλία μένει πίσω από τους στόχους της για τη μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Ακόμη και οι συνδιοργανωτές της επόμενης συνόδου του ΟΗΕ για το κλίμα, της COP31, η οποία θα πραγματοποιηθεί τον Νοέμβριο στην Τουρκία, με την Αυστραλία να έχει την ευθύνη των διαπραγματεύσεων, δεν εφαρμόζουν στην πράξη όσα υποστηρίζουν για το κλίμα. Αυτόν τον μήνα, η Αυστραλία ενέκρινε την επέκταση ενός ανθρακωρυχείου που θα συνεχίσει να λειτουργεί έως το 2055. Το ίδιο ορυχείο προμηθεύει την Τουρκία, η οποία έχει αρνηθεί να ορίσει ημερομηνία σταδιακής κατάργησης της χρήσης άνθρακα.

Το κεφάλαιο της ακροδεξιάς

Στη δεξιά πλευρά του πολιτικού φάσματος, το καλοκαίρι-ρεκόρ δεν έχει επιβραδύνει τις προσπάθειες των ΗΠΑ να ανατρέψουν και να καταργήσουν την περιβαλλοντική νομοθεσία για το κλίμα. Πιο πρόσφατα, η κυβέρνηση Τραμπ κατάργησε τον κανονισμό της Υπηρεσίας Προστασίας του Περιβάλλοντος (EPA) που περιορίζει τις εκπομπές από τις μονάδες ηλεκτροπαραγωγής και συνέχισε την προσπάθεια διάλυσης των πολιτικών στήριξης των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και ενίσχυσης του άνθρακα.

Οι λαϊκιστές πολιτικοί της ακροδεξιάς βρίσκονται σε άνοδο και σχεδόν όλοι υιοθετούν την άρνηση της κλιματικής αλλαγής ως μία από τις βασικές θέσεις τους, παρουσιάζοντας τις προσπάθειες μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου ως καταστροφικές για την οικονομία. Θα περίμενε κανείς ότι η ακραία ζέστη και η εμφάνιση των κλιματικών επιπτώσεων που οι επιστήμονες έχουν προβλέψει εδώ και χρόνια θα τους έκαναν να επανεξετάσουν τη στάση τους. Αντίθετα, η άρνησή τους έχει συχνά ενταθεί - όπως συμβαίνει στις ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ - ή έχει μετατοπιστεί σε έντονες απαιτήσεις για τεράστια επέκταση της χρήσης κλιματιστικών ως μοναδικό τρόπο προσαρμογής στη ζέστη.

Την ίδια ώρα, οι πολιτικές τους κατά της μετανάστευσης αγνοούν τις πιθανές επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης στη μετανάστευση. Αντί να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της μετανάστευσης και να χρηματοδοτήσουν την καθαρή ενέργεια και την ανάπτυξη, προτιμούν να υποστηρίζουν ότι οι χώρες θα πρέπει να χτίσουν τεράστια τείχη γύρω από τα σύνορά τους και να δαιμονοποιούν τους μετανάστες.

«Το κλίμα έχει γίνει κεντρικό μέρος του πολιτισμικού πολέμου της ακροδεξιάς, στην υπεράσπιση του οικονομικού και ενεργειακού status quo που τη χρηματοδοτεί», λέει ο Ρομέν Ιουαλαλέν, επικεφαλής παγκόσμιας πολιτικής της Oil Change International. «Όταν η σκληρότητα των κλιματικών επιπτώσεων έχει καταστήσει μη βιώσιμη την προηγούμενη άρνησή τους για την κλιματική αλλαγή, όπως στη Γαλλία, η εναλλακτική στρατηγική τους είναι να παρουσιάζουν την προσαρμογή [στις επιπτώσεις των ακραίων καιρικών φαινομένων] ως υποκατάστατο της μείωσης των εκπομπών. Σε ολόκληρο τον κόσμο, η ακροδεξιά έχει εργαλειοποιήσει τις εύλογες ανησυχίες για την οικονομική προσιτότητα και το βιοτικό επίπεδο, που έχουν δημιουργηθεί από δεκαετίες νεοφιλελεύθερων πολιτικών, προκειμένου να προστατεύσει το status quo των ορυκτών καυσίμων».

Το έργο των λαϊκιστών γίνεται ευκολότερο σε έναν κόσμο που βομβαρδίζεται από απειλές: από την τεχνητή νοημοσύνη, τις συγκρούσεις, τη γεωπολιτική και την ανεξέλεγκτη ανισότητα. Οι μνήμες είναι σύντομες, ακόμη και όταν πρόκειται για σημαντικά γεγονότα. Οι προηγούμενες κλιματικές καταστροφές διαγράφηκαν γρήγορα από την παγκόσμια προσοχή, λέει η Λοράνς Τουμπιάνα, διευθύνουσα σύμβουλος του European Climate Foundation. «Δεν μπορούμε να αγνοούμε όσα συνέβησαν στο Νεπάλ και έχουμε ξεχάσει τι συνέβη στο Πακιστάν μόλις πριν από λίγα χρόνια», λέει, αναφερόμενη στις φονικές πλημμύρες που προκλήθηκαν από την κλιματική αλλαγή και επηρέασαν το ένα τρίτο του πληθυσμού της χώρας το 2022. «Υπάρχει μεγάλη σιωπή γύρω από όλα αυτά».

Ενδιάφερονται τελικά οι ψηφοφόροι «μόνο για την τσέπη τους»;

Ορισμένες από τις πιο ευάλωτες χώρες δυσκολεύονται να προστατεύσουν τους πολίτες τους και βρίσκονται αντιμέτωπες με έναν φαύλο κύκλο χρέους, ενώ λαμβάνουν ελάχιστη βοήθεια από τον πλούσιο κόσμο. «Πολλές αναγκάζονται να επιλέξουν μεταξύ της εξυπηρέτησης τεράστιων χρεών και της επένδυσης στις υποδομές που θα μπορούσαν να σώσουν ζωές όταν χτυπήσει η επόμενη καταστροφή», λέει ο Μοχάμεντ Αντόου, διευθυντής της δεξαμενής σκέψης Power Shift Africa.

Αν οι πολιτικοί σε ορισμένες από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου αποτυγχάνουν να δράσουν, αυτό δεν οφείλεται στην έλλειψη σχετικής απαίτησης από τους ψηφοφόρους τους. Ο Τζον Μάρσαλ, ιδρυτής και εκτελεστικός πρόεδρος του Potential Energy Coalition στις ΗΠΑ, λέει ότι πρόσφατες δημοσκοπήσεις της οργάνωσής του δείχνουν πως οι πολιτικοί σε πολλές μεγάλες οικονομίες δεν συμβαδίζουν με τους ψηφοφόρους τους στο ζήτημα. «Η αποσύνδεση που βλέπουμε δεν βρίσκεται μεταξύ της κοινής γνώμης και της δράσης για το κλίμα», λέει. «Βρίσκεται ανάμεσα σε αυτά που βιώνουν οι άνθρωποι και στο πόσο ακούν τους ηγέτες τους να μιλούν γι' αυτά. Οι άνθρωποι θέλουν περισσότερη καθαρή ενέργεια και λιγότερη ρύπανση από ορυκτά καύσιμα που υπερθερμαίνει τον πλανήτη».

Αυτό θέτει υπό αμφισβήτηση τη στρατηγική της «σιωπής για το κλίμα» που έχουν υιοθετήσει ορισμένοι Δημοκρατικοί στις ΗΠΑ - και ακόμη και προοδευτικοί πολιτικοί σε άλλες χώρες - εν μέσω της ευρέως διαδεδομένης αντίληψης ότι οι ψηφοφόροι ενδιαφέρονται μόνο για το κόστος διαβίωσης.

Σύμφωνα με τις δημοσκοπήσεις του Potential Energy Coalition, αυτό δεν ισχύει: περίπου τα δύο τρίτα των Αμερικανών πιστεύουν ότι, αν οι δημόσιοι αξιωματούχοι αρνούνται να αναγνωρίσουν την πραγματικότητα της υπερθέρμανσης του πλανήτη, θέτουν τους ανθρώπους σε κίνδυνο. Παρόμοιο ποσοστό δήλωσε ότι οι κοινωνίες δεν μπορούν να προετοιμαστούν για τα ακραία καιρικά φαινόμενα, αν δεν είναι διατεθειμένες να μιλήσουν για την κλιματική κρίση.

Στην Ευρώπη, δημοσκόπηση του Climate Opinion έδειξε ότι τα καταρριφθέντα ρεκόρ θερμοκρασίας ανέδειξαν το κλίμα σε μία από τις πέντε σημαντικότερες ανησυχίες στη Γαλλία, τη Γερμανία, την Ιταλία, την Ισπανία και το Ηνωμένο Βασίλειο. Στη Δανία, η οποία επηρεάστηκε λιγότερο από τα ακραία καιρικά φαινόμενα, το ζήτημα περιλαμβανόταν επίσης στη δημοσκόπηση, αλλά το ποσοστό όσων το θεωρούσαν μία από τις σημαντικότερες ανησυχίες παρέμεινε σταθερό στο 28%. Περίπου το 68% έως 83% των ερωτηθέντων σε όλες τις χώρες συνέδεσαν τα κύματα καύσωνα με την κλιματική αλλαγή.

«Είναι δύσκολο για την κοινή γνώμη να το αντιληφθεί πλήρως», λέει ο Μάικλ Τζέικομπς, ομότιμος καθηγητής πολιτικής οικονομίας στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. «Και η [ακροδεξιά] δεν έχει άδικο σε ένα σημείο, ότι δηλαδή πρέπει να προσαρμοστούμε στη ζέστη. Αυτό όμως που πρέπει να κατανοήσει ο κόσμος είναι ότι το "μηδενικό καθαρό ισοζύγιο" (net zero) αποτελεί κυριολεκτικά μια περιγραφή ενός επιστημονικού γεγονότος. Αν δεν επιτύχουμε μηδενικές καθαρές εκπομπές, θα βλέπουμε τις θερμοκρασίες να συνεχίζουν να αυξάνονται».

Αν οι ακραίες καιρικές συνθήκες ενός τέτοιου έτους, όπως το φετινό «καλοκαίρι της αλήθειας», δεν αφήσουν ένα μόνιμο πολιτικό αποτύπωμα, θα είμαστε καταδικασμένοι να το επαναλάβουμε - ξανά και ξανά, μέχρι η δράση για την αντιμετώπισή του να μην αποτελεί πλέον επιλογή.