«Πυρετός» διαβουλεύσεων στη Νέα Υόρκη: Παράθυρο διαλόγου για ΗΠΑ-Ιράν ή διπλωματική «αυταπάτη»;

Μπορεί ο πυρετός των διαβουλεύσεων στη Νέα Υόρκη να οδηγήσει σε σημείο καμπής τις σχέσεις ΗΠΑ-Ιράν; Αναλυτές εκτιμούν ότι η επίτευξη συμφωνίας αυτή την εβδομάδα συγκεντρώνει ελάχιστες πιθανότητες. Ωστόσο, σύμφωνα με το δίκτυο Al Jazeera, παράγοντες από πολλές πλευρές βολιδοσκοπούν πιθανές διέξοδους διαφυγής, την ώρα που οι βασικές διαφωνίες μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης παραμένουν ανεπίλυτες.

Στο βήμα του Οργανισμού των Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ), που ιδρύθηκε λίγο μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο για την αποτροπή μελλοντικών συρράξεων, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έπραξε το ακριβώς αντίθετο: Χρησιμοποίησε το βήμα αυτό για να εξαπολύσει εκ νέου απειλές κατά του Ιράν, αφήνοντας σχεδόν απρόσεκτα να εννοηθεί την Τρίτη (22/9) ότι θα μπορούσε να «αφανίσει» τη χώρα με την οποία βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση από τις 28 Φεβρουαρίου.

Πίσω όμως από τις κλειστές πόρτες, στο περιθώριο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, μια έντονη διπλωματική κινητικότητα γύρω από τον συνεχιζόμενο πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν βρίσκεται σε εξέλιξη, καθώς οι ηγέτες του κόσμου συγκεντρώνονται στη Νέα Υόρκη.

Οι ΗΠΑ και το Ιράν πραγματοποίησαν έμμεσες συνομιλίες διάρκειας τριών ωρών την Τρίτη. Οι ειδικοί απεσταλμένοι των ΗΠΑ, Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, συναντήθηκαν με τον Υπουργό Εξωτερικών του Ιράν, Αμπάς Αραγτσί, με τον Τραμπ να χαρακτηρίζει τη συνάντηση «πολύ καλή» και «ιδιαίτερα παραγωγική». Ο Τραμπ συνάντησε επίσης την ίδια ημέρα τους ηγέτες του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, με ανώτερους αξιωματούχους της περιοχής να εξετάζουν πρόταση του Κατάρ για ένα κοινό πλαίσιο ασφαλείας που θα περιλαμβάνει το Ιράν και τα κράτη του Κόλπου.

Στο μεταξύ, ο πρόεδρος του Ιράν, Μασούντ Πεζεσκιάν, έφτασε στη Νέα Υόρκη νωρίς το πρωί της Τετάρτης - είναι η πρώτη φορά που ηγέτης χώρας που βρίσκεται σε πόλεμο με τις ΗΠΑ πατάει το πόδι του σε αμερικανικό έδαφος για να απευθυνθεί στη Συνέλευση. Παράλληλα, ο Κινέζος πρόεδρος, Σι Τζινπίνγκ, θα παρακάμψει τη Νέα Υόρκη για να συναντηθεί κατ' ιδίαν με τον Τραμπ στην Ουάσινγκτον -στην πρώτη του επίσημη επίσκεψη στις ΗΠΑ μετά από σχεδόν μία δεκαετία. Ο Σι προσγειώνεται το βράδυ της Τετάρτης.

Όλες αυτές οι μεμονωμένες διπλωματικές πρωτοβουλίες, όπως δηλώνουν αναλυτές στο Al Jazeera, αποτελούν μέρος μιας προσπάθειας να επιστρέψουν το Ιράν και οι ΗΠΑ στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Σύμφωνα με τον ανταποκριτή του Al Jazeera στην Τεχεράνη, Τοχίντ Ασαντί, η συνάντηση του Αραγτσί με τους Γουίτκοφ και Κούσνερ είχε ως στόχο να μεταφέρει τους τελευταίους όρους της Τεχεράνης για τον τερματισμό του πολέμου, μετά την κατάρρευση του 60ήμερου μνημονίου συναντίληψης του Ιουνίου που είχε οριστικοποιηθεί στο Ισλαμαμπάντ του Πακιστάν.

Ωστόσο, οι αναλυτές επισημαίνουν ότι το να περιμένει κανείς μια πραγματική συμφωνία αυτή την εβδομάδα από τις διπλωματικές επαφές στις ΗΠΑ είναι μη ρεαλιστικό. Πολλαπλοί εμπλεκόμενοι και μεσολαβητές στη σύγκρουση διερευνούν πιθανούς δρόμους αποκλιμάκωσης, αλλά οι θεμελιώδεις διαφωνίες μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης παραμένουν ανεπίληπτες.

«Διατηρώ τις επιφυλάξεις μου για το αν μπορεί να επιτευχθεί μια συμφωνία-σταθμός αυτή την εβδομάδα, αλλά μια σειρά από συγκλίσεις θα μπορούσε να οικοδομήσει εμπιστοσύνη για την επανέναρξη της διπλωματίας», δήλωσε στο Al Jazeera η Σαναμ Βακίλ, διευθύντρια του Προγράμματος Μέσης Ανατολής και Βόρειας Αφρικής στο Chatham House.

Νωρίς για σημείο καμπής

Η Βακίλ εμφανίζεται διστακτική στο να χαρακτηρίσει τη δεδομένη στιγμή ώριμη για μια διπλωματική καμπή – είναι πάρα πολύ νωρίς, ενώ υπάρχει και βαρύ ιστορικό αποτυχίας των διαπραγματεύσεων, όπως σημειώνει.

«Και οι δύο πλευρές διαπραγματεύονται για περισσότερα από δύο χρόνια και σε δύο περιπτώσεις αυτό κατέληξε σε στρατιωτική σύγκρουση. Οι διαπραγματεύσεις αυτές συνεχίζονται εν μέσω διαρκών στρατιωτικών απειλών», ανέφερε.

Το Ιράν επικαλείται εδώ και καιρό τους προηγούμενους γύρους διπλωματικών συνομιλιών με τις ΗΠΑ - το 2025 και εκ νέου φέτος - ως απόδειξη ότι η Ουάσινγκτον μπορεί εύκολα να μεταπηδήσει από τις διαπραγματεύσεις στη στρατιωτική δράση. Αναφέρει ως παραδείγματα τον πόλεμο των 12 ημερών τον περασμένο Ιούνιο, αλλά και την τρέχουσα σύρραξη, η οποία ξεκίνησε με κοινά αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα στην Τεχεράνη σε μια χρονική στιγμή που Ουάσινγκτον και Τεχεράνη βρίσκονταν σε διάλογο μέσω της μεσολαβητικής οδού του Ομάν.

Ο Άντελ Αμπντέλ Γκαφάρ, ανώτερος ερευνητής με ειδίκευση στη Μέση Ανατολή στο Ινστιτούτο Στρατηγικής Πολιτικής της Αυστραλίας (ASPI), σημείωσε ότι φαίνεται να υπάρχει «ειλικρινής» κινητικότητα προς την αναζωπύρωση των διαπραγματεύσεων - αλλά και «ένας σημαντικός βαθμός τακτικισμού και εντυπωσιασμού». Αναφέρθηκε στον έπαινο του Τραμπ για τις έμμεσες συνομιλίες Ιράν-ΗΠΑ της Τρίτης, αλλά και στην επιθετική ομιλία του στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ την ίδια ημέρα.

Μια ουσιαστική εξέλιξη εξαρτάται από το αν οι Ιρανοί διπλωμάτες στη Νέα Υόρκη μπορούν πράγματι να υλοποιήσουν όσα υπόσχονται, τόνισε.

«Ο Αραγτσί και ο Πεζεσκιάν μπορούν να διαπραγματευτούν, αλλά οποιαδήποτε συμφωνία θα χρειαστεί τη συγκατάθεση του [Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης] και των σκληροπυρηνικών που διαχειρίζονται τον πόλεμο πίσω στην πατρίδα», δήλωσε ο Αμπντέλ Γκαφάρ στο Al Jazeera.

Υπάρχουν συγκεκριμένοι δείκτες που πρέπει να παρακολουθήσουμε για έναν νέο γύρο επαφών ΗΠΑ-Ιράν, ανέφεραν οι αναλυτές.

«Τα σημάδια που πρέπει να προσέξουμε είναι ένας ακόμη επιβεβαιωμένος γύρος συνομιλιών ΗΠΑ-Ιράν, η συμφωνία για τη χρονική αλληλουχία ή τα αμοιβαία βήματα, καθώς και η διατύπωση από τις δύο πλευρές που θα γίνει πιο συγκεκριμένη ως προς την εφαρμογή, αντί για την απλή επανάληψη των ανώτατων απαιτήσεών τους», δήλωσε η Βακίλ.

Ο Αμπντέλ Γκαφάρ πρόσθεσε ότι, στο φόντο της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, στα σημάδια αυτά θα μπορούσαν να περιλαμβάνονται μια απευθείας συνάντηση του Αραγτσί ή του Πεζεσκιάν με Αμερικανούς αξιωματούχους, καθώς και υποστηρικτικές δηλώσεις από πιο σκληροπυρηνικά στοιχεία της ιρανικής διοίκησης στην Τεχεράνη.

Η εμφάνιση τέτοιων ενδείξεων θα μπορούσε να οδηγήσει σε ισχυρότερη ώθηση για τέτοιες συνομιλίες όταν ο Τραμπ συναντηθεί με τον Σι, καθώς και σε ύφεση των συρράξεων μεταξύ της υποστηριζόμενης από το Ιράν ομάδας των Χούθι και του συνασπισμού υπό τη Σαουδική Αραβία στην Υεμένη, οι οποίες έχουν κλιμακωθεί τις τελευταίες εβδομάδες, πρόσθεσε ο αναλυτής.

Τα όρια της διπλωματίας του Κόλπου και της Κίνας

Οι αναλυτές συμφώνησαν ότι τα κράτη του Κόλπου παραμένουν κομβικής σημασίας για τη διαμεσολάβηση της επιστροφής στις συνομιλίες, καθώς διαθέτουν διαύλους επικοινωνίας και με τις δύο εμπόλεμες πλευρές, ενώ έχουν και ισχυρότατο συμφέρον να αποτρέψουν περαιτέρω κλιμάκωση, έχοντας υποστεί το κόστος των επιχειρήσεων από τον Φεβρουάριο. Το Κατάρ, το Ομάν και άλλα κράτη του Κόλπου εμπλέκονται σε προσπάθειες διαμεσολάβησης καθ' όλη τη διάρκεια της σύγκρουσης.

«Το Κατάρ και το Ομάν, ειδικότερα, μπορούν να βοηθήσουν στη μετάφραση των γενικών πολιτικών μηνυμάτων σε λειτουργικές διευθετήσεις για ζητήματα όπως το Ορμούζ και η περιφερειακή ασφάλεια», σημείωσε η Βακίλ.

Η Κίνα, από την άλλη πλευρά, διαθέτει μικρότερη δυνατότητα ή ενδιαφέρον για διαμεσολάβηση, υποστήριξε η ίδια.

Ωστόσο, το Πεκίνο θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει την οικονομική και πολιτική του επιρροή στην Τεχεράνη «για να ενθαρρύνει τον συμβιβασμό και να δώσει στο Ιράν μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι μια τυχόν συμφωνία δεν θα το αφήσει πλήρως απομονωμένο», δήλωσε η Βακίλ.

Ο Αμπντέλ Γκαφάρ επεσήμανε ότι η Κίνα παραμένει ο κύριος αγοραστής του ιρανικού πετρελαίου, εξηγώντας γιατί το Πεκίνο έχει πιέσει για την επιστροφή στην ενδιάμεση συμφωνία του Ιουνίου και το άνοιγμα των Στενών του Ορμούζ.

«Παρ' όλα αυτά, θεωρώ ότι κανένας από τους δύο δεν μπορεί να επιβάλει μια λύση – η έκβαση εξαρτάται τελικά από την Ουάσινγκτον και την Τεχεράνη», ανέφερε.

Οι εχθροπραξίες και τα Στενά του Ορμούζ

Η εκατέρωθεν επιθετική ρητορική έχει οδηγήσει σε συνεχιζόμενο αδιέξοδο, με καμία πλευρά να μην είναι διατεθειμένη να υποχωρήσει στις απαιτήσεις της άλλης και να φανεί ότι αποδέχεται την ήττα.

Την Τρίτη, σε συνέχεια των δηλώσεων Τραμπ περί ολοκληρωτικής καταστροφής του Ιράν, ο στρατός της χώρας προειδοποίησε ότι είναι έτοιμος να απαντήσει με «συντριπτικά» πλήγματα, σφοδρότερα από εκείνα των προηγούμενων φάσεων του πολέμου.

«Η κύρια πρόκληση είναι να βρεθεί μια φόρμουλα την οποία και οι δύο κυβερνήσεις θα μπορούν να παρουσιάσουν στο εσωτερικό τους ως προϊόν διαπραγμάτευσης και συμβιβασμού, και όχι ως συνθηκολόγηση», σημείωσε η Βακίλ.

Τα Στενά του Ορμούζ παραμένουν το κυριότερο αγκάθι.

«Είναι το ισχυρότερο χαρτί του Ιράν και το στοιχείο που επιθυμεί περισσότερο από όλα να ανακτήσει η Ουάσινγκτον, δεδομένων των υψηλών τιμών του πετρελαίου και των επικείμενων ενδιάμεσων εκλογών», ανέφερε ο Αμπντέλ Γκαφάρ.

«Η Τεχεράνη θα είναι διστακτική να το παραδώσει χωρίς ισχυρές εγγυήσεις ως αντάλλαγμα».

Παρά ταύτα, ο ίδιος προειδοποίησε ότι ακόμη και αν υπάρξει αποκλιμάκωση μεταξύ Ουάσινγκτον και Τεχεράνης, αυτή δεν επεκτείνεται αυτόματα και στην Ερυθρά Θάλασσα.

Το ευρύτερο τοπίο περιφερειακής αστάθειας έχει διαμορφώσει νέες συνθήκες για την αναζωπύρωση του ανεπίλυτου πολέμου στην Υεμένη. Τα στενά Μπαμπ αλ-Μαντέμπ, τα οποία βρίσκονται πλέον υπό τον ουσιαστικό έλεγχο των Χούθι, έχουν αποκτήσει κομβική σημασία εν μέρει λόγω του αποκλεισμού των Στενών του Ορμούζ από το Ιράν – μιας ζωτικής αρτηρίας για την παγκόσμια τροφοδοσία πετρελαίου και φυσικού αερίου.

«Η ηρεμία στο Ορμούζ δεν σημαίνει απαραίτητα και ηρεμία στο Μπαμπ αλ-Μαντέμπ», κατέληξε ο Αμπντέλ Γκαφάρ.