«Εκείνος που λατρεύετε δεν αλλάζει»: Οι εκκλησίες που αντιστέκονται στο «τσουνάμι» λουκέτων στις ΗΠΑ

Ένα καλοκαιρινό πρωινό, η πάστορας Μελίσα Βάγκνερ ανέβηκε στον άμβωνα της εκκλησίας της και εκφώνησε ένα κήρυγμα που κανένας πάστορας δεν θέλει ποτέ να χρειαστεί να εκφωνήσει.

Η Βάγκνερ συγκρατούσε τα δάκρυά της καθώς μιλούσε στη μεγαλοπρεπή εκκλησία των Μεθοδιστών που στεκόταν στο Μπέλντινγκ του Μίσιγκαν επί 120 χρόνια. Για να γιορτάσουν την πίστη και την ευημερία τους, οι ηγέτες της πόλης είχαν χτίσει ένα επιβλητικό οικοδόμημα με ψηλή θολωτή οροφή, τεράστια βιτρό παράθυρα και έναν πίνακα του Ιησού ύψους 2,5 μέτρων πάνω από το ιερό.

Όμως εκείνη την Κυριακή του 2024, σύμφωνα με το CNN, η Βάγκνερ μιλούσε σε μια σχεδόν άδεια εκκλησία - περίπου 12 ηλικιωμένα μέλη, καθισμένα σε μεγάλη απόσταση το ένα από το άλλο, σε έναν ναό που είχε χτιστεί για 1.000 ανθρώπους. Η Βάγκνερ στεκόταν μόνη στον άμβωνα. Δεν υπήρχε χορωδία, οργανίστας ούτε παιδιά ή νεαρές οικογένειες.

Εκφωνούσε έναν επικήδειο - όχι για έναν άνθρωπο, αλλά για την εκκλησία της. Ανακοίνωνε ότι η εκκλησία θα έκλεινε λόγω της συρρίκνωσης του αριθμού των μελών της. «Εξακολουθείτε να είστε η εκκλησία», είπε η Βάγκνερ, καθώς μια ηλικιωμένη γυναίκα σκούπιζε τα μάτια της με ένα χαρτομάντιλο. «Και ενώ ο τόπος όπου λατρεύετε θα αλλάξει, εκείνος που λατρεύετε δεν αλλάζει».

Αυτό που βίωσε η Βάγκνερ με τη συρρικνούμενη εκκλησία της αποτελεί, σύμφωνα με πολλούς, την πιο επείγουσα πρόκληση που αντιμετωπίζουν οι εκκλησίες σε ολόκληρη την Αμερική. Ειδικοί εκτιμούν ότι περίπου 100.000 εκκλησίες στις ΗΠΑ θα κλείσουν ή θα αλλάξουν χρήση μέσα στην επόμενη δεκαετία. Πολλές εκκλησίες δεν θα μπορέσουν να ξεφύγουν από αυτό το «τσουνάμι» λουκέτων - μια δυσοίωνη πορεία που ένας πάστορας περιέγραψε ως εξής: «Κάθε χρόνο τα στασίδια αδειάζουν όλο και περισσότερο και τα παγκάρια ελαφραίνουν».

Αυτή είναι η πρόκληση που εξετάζει το «Christianity at a Crossroads» (μτφ «Ο Χριστιανισμός σε Σταυροδρόμι»), μια νέα τηλεοπτική σειρά ντοκιμαντέρ. Η ολοκληρωμένη σειρά τεσσάρων επεισοδίων, που έκανε πρεμιέρα την Πέμπτη (1/10) στους σταθμούς του PBS, περιλαμβάνει συγκλονιστικές σκηνές όπως τις τελευταίες ημέρες της Μεθοδιστικής Εκκλησίας του Μπέλντινγκ. Δείχνει επίσης πώς το μαζικό κλείσιμο εκκλησιών θα πλήξει τις κοινότητες σε ολόκληρη την Αμερική - συμπεριλαμβανομένων ανθρώπων που δεν πηγαίνουν στην εκκλησία ή δεν ενδιαφέρονται καθόλου για την οργανωμένη θρησκεία.

Οι δημιουργοί της σειράς συνομιλούν με ένα εντυπωσιακά ευρύ φάσμα πιστών, από ηγέτες όπως ο πάστορας Ρόμπερτ Τζέφερς, ένθερμος υποστηρικτής του προέδρου Τραμπ, έως τον πάστορα Άνταμ Χάμιλτον, υποψήφιο των Δημοκρατικών για τη Γερουσία στο Κάνσας, αλλά και ανθρώπους που συμμετέχουν σε μια εκκλησία εικονικής πραγματικότητας ως άβαταρ.

Ωστόσο, η σκιά που καλύπτει ολόκληρη τη σειρά είναι το αβέβαιο μέλλον της εκκλησίας. Οι χριστιανοί ηγέτες προειδοποιούν εδώ και δεκαετίες για την παρακμή των αμερικανικών εκκλησιών. Αυτό που είναι καινούργιο στη σειρά του PBS είναι ότι παρουσιάζει πορτρέτα των ανθρώπων και των εκκλησιών που βρίσκονται πίσω από αυτή την παρακμή, μαζί με συγκεκριμένα στοιχεία και ένα χρονικό πλαίσιο για τα αναμενόμενα κλεισίματα εκκλησιών.

Την ίδια στιγμή, η σειρά προσφέρει στους χριστιανούς κάποιες αχτίδες ελπίδας: ιστορίες εκκλησιών που αντιστέκονται στην τάση, προσαρμόζονται, αγκαλιάζουν την τεχνολογία και αυξάνουν τις κοινότητές τους.

Γιατί το κλείσιμο των εκκλησιών δεν αφορά μόνο τους πιστούς

Παρά τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν οι εκκλησίες, ο χριστιανισμός παραμένει η κυρίαρχη θρησκεία στην Αμερική. Είναι συνυφασμένος τόσο με την αμερικανική ιστορία όσο και με την πολιτική και κοινωνική κουλτούρα της χώρας. Περίπου το 62% των ενηλίκων στις ΗΠΑ αυτοπροσδιορίζονται ως χριστιανοί και, σύμφωνα με τη σειρά, εκτιμάται ότι το 30% των Αμερικανών - περίπου 100 εκατομμύρια άνθρωποι - εξακολουθούν να πηγαίνουν στην εκκλησία κάθε εβδομάδα.

Υπάρχουν πρόσφατες ενδείξεις ότι η σταδιακή μείωση της εκκλησιαστικής προσέλευσης έχει σταθεροποιηθεί. Για πρώτη φορά εδώ και 25 χρόνια, ο αριθμός των ανθρώπων που συμμετέχουν διά ζώσης σε θρησκευτικές τελετές στις ΗΠΑ αυξήθηκε, σύμφωνα με νέα μελέτη του Hartford Institute for Religion Research. Η μελέτη διαπίστωσε ότι οι πιστοί προσέρχονται σε μεγαλύτερους αριθμούς, προσφέρουν περισσότερα χρήματα στις εκκλησίες και συμμετέχουν περισσότερο σε εθελοντικές δράσεις.

Ωστόσο, η ίδια μελέτη κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν πρόκειται να επιστρέψουν οι ένδοξες ημέρες των μέσων του 20ού αιώνα, όταν σχεδόν οι μισοί Αμερικανοί πήγαιναν τακτικά σε εκκλησία, συναγωγή ή τζαμί.

Ο δημιουργός του «Christianity at a Crossroads» συμφωνεί με αυτή την εκτίμηση. «Το τσουνάμι θα συνεχιστεί για κάποιο διάστημα», λέει ο Μάρτιν Ντόμπλμαϊερ, ιδρυτής και πρόεδρος της Journey Films, μιας εταιρείας παραγωγής που ειδικεύεται σε ταινίες και τηλεοπτικές σειρές για την πίστη.

Η σειρά ντοκιμαντέρ, ωστόσο, εξετάζει επίσης εκκλησίες που αψηφούν αυτή την τάση. Σε αυτές περιλαμβάνονται ακμάζουσες εκκλησίες μεταναστών, όπως η Korean Central Presbyterian Church στη Βόρεια Βιρτζίνια. Άλλες, όπως η Alfred Street Baptist Church στην Αλεξάντρια της Βιρτζίνια, έχουν περίπου 10.000 μέλη και διεύρυναν τα τελευταία χρόνια την κοινότητά τους, καθιστώντας την εκκλησία έναν πιο ελκυστικό προορισμό για ανθρώπους και εκτός των τειχών της.

«Εξακολουθούν να έχουν γεμάτη την εκκλησία τους, αλλά πλέον έχουν και περίπου 15.000 ανθρώπους που τους παρακολουθούν διαδικτυακά», λέει ο Ντόμπλμαϊερ. «Δεν είναι πλέον μια εκκλησία με διαδικτυακή επιλογή. Είναι μια διαδικτυακή εκκλησία με επιλογή φυσικής παρουσίας. Αυτό είναι απολύτως σκόπιμο και αποτελεί ένδειξη του μέλλοντος».

Ορισμένες εκκλησίες έχουν δικαίως κατηγορηθεί ότι είναι προκατειλημμένες, υποκριτικές και ότι κάνουν διακρίσεις εις βάρος γυναικών και μειονοτήτων. Όμως η ταινία υποστηρίζει ότι οι περισσότερες αμερικανικές εκκλησίες αποτελούν «κινητήριες δυνάμεις κοινωνικού καλού». Σε μια εποχή που το δίχτυ κοινωνικής προστασίας αποδυναμώνεται και η οικονομική ευχέρεια αποτελεί σύνθημα ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών, οι εκκλησίες καλύπτουν το κενό.

Διάφορες μελέτες δείχνουν ότι όσοι πηγαίνουν τακτικά στην εκκλησία δωρίζουν περισσότερα σε φιλανθρωπικούς σκοπούς, συμμετέχουν περισσότερο στην πολιτική και είναι πιθανότερο να συμμετέχουν σε ομάδες της κοινωνίας των πολιτών. Ο εθελοντισμός μειώνεται εδώ και χρόνια στην Αμερική, όμως οι εκκλησιαζόμενοι καλύπτουν αυτό το κενό.

Όταν τα στασίδια αδειάζουν, υποφέρουν και όσοι βρίσκονται έξω από τους τοίχους μιας εκκλησίας, λέει στην ταινία η πάστορας Ζακλίν Τζ. Λιούις, συγγραφέας, ακτιβίστρια και ανώτερη πάστορας της Middle Church στη Νέα Υόρκη. «Σε τόσες πολλές γειτονιές, η εκκλησία είναι η τράπεζα τροφίμων, ο σταθμός υποδοχής μεταναστών», λέει. «Είναι ο χώρος που υπάρχει για τον outsider, τον ξένο».

Η δύσκολη απόφαση για μια εκκλησία

Η ταινία εξετάζει τους λόγους για τους οποίους η προσέλευση στις εκκλησίες άρχισε να μειώνεται γύρω στη δεκαετία του 1960. Ορισμένοι είναι καλά τεκμηριωμένοι: η μειωμένη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, οι αντιπαραθέσεις γύρω από την ομοφυλοφιλία, τα σκάνδαλα σεξουαλικής κακοποίησης από κληρικούς και η άνοδος των «nones», δηλαδή των ανθρώπων που περιγράφουν τις θρησκευτικές τους πεποιθήσεις ως «τίποτα συγκεκριμένο».

Αποτέλεσμα αυτής της τάσης είναι ότι χιλιάδες εκκλησίες σε ολόκληρη την Αμερική βρίσκονται πλέον στην ίδια θέση με τη Μεθοδιστική Εκκλησία στο Μπέλντινγκ του Μίσιγκαν. Οι ημέρες της ακμής τους ανήκουν στο παρελθόν. Συχνά βρίσκονται αντιμέτωπες με σκληρές επιλογές: να κλείσουν ή να συνεχίσουν με δυσκολία, ζώντας από τα κληροδοτήματα και την επιμονή λίγων αφοσιωμένων πιστών.

Αυτή ήταν η κατάσταση που αντιμετώπιζε ο πάστορας Ματ Μπράντοκ, ανώτερος πάστορας στην Christ Congregational Church στο Σίλβερ Σπρινγκ του Μέριλαντ. Τα μέλη είχαν μειωθεί σε λιγότερα από 100, ενώ η ασφάλιση και η συντήρηση του ναού κόστιζαν περίπου 400.000 δολάρια τον χρόνο. Η πίεση να παραμείνει ανοιχτή η εκκλησία έγινε τόσο έντονη, ώστε ο Μπράντοκ απέκτησε ημικρανία που διήρκεσε έξι μήνες. «Κάθε χρόνο ήταν τόσο αγχωτικός, επειδή περικόπταμε συνεχώς από κάθε προϋπολογισμό για να πληρώνουμε το κτίριο», λέει ο Μπράντοκ.

Η εκκλησία του, η οποία παρουσιάζεται στη σειρά του PBS, πήρε πριν από αρκετά χρόνια τη δύσκολη απόφαση να κλείσει το κτίριό της. Συνέχισε, όμως, να τελεί τις λειτουργίες της μετακομίζοντας στο υπόγειο μιας άλλης εκκλησίας, όπου ο Μπράντοκ ανακάλυψε ορισμένες εκπλήξεις. Διαπίστωσε ότι του άρεσε η οικειότητα της λατρείας σε μικρούς χώρους. Η εκκλησία εξοικονόμησε αρκετά χρήματα ώστε να προσλάβει προσωπικό. Ο αριθμός των μελών σταθεροποιήθηκε και, όπως λέει, οι οικονομικές δεσμεύσεις των πιστών είναι πλέον ισχυρές. Ο πονοκέφαλός του έχει πλέον εξαφανιστεί.

Λέει ότι η εμπειρία έκανε τον ίδιο και την κοινότητά του να επανεξετάσουν τον τρόπο με τον οποίο θα έπρεπε να ορίζεται η «εκκλησία». «Ήταν σημαντικό για μένα να υπενθυμίσω σε όλους ότι η εκκλησία δεν είναι ένα κτίριο και ποτέ δεν ήταν», λέει ο Μπράντοκ. «Είναι η συγκέντρωση του λαού του Θεού. Όπου συγκεντρωνόμαστε, ο Θεός είναι πάντα μαζί μας, όπου κι αν είναι αυτό. Καταλαβαίνω την προσκόλληση σε ένα κτίριο, αλλά αναρωτιέμαι αν θα έπρεπε εξαρχής να είχαμε προσκολληθεί στο κτίριο».

Τι ενώνει τις εκκλησίες που ακμάζουν

Όμως πολλές εκκλησίες που παρακμάζουν δεν προσαρμόζονται. Οι ηγέτες τους δεν απαιτούν αλλαγές και τα μέλη τους δεν τις επιδιώκουν μέχρι να είναι πλέον πολύ αργά. Ο Ντόμπλμαϊερ, βραβευμένος κινηματογραφιστής που δημιουργεί εδώ και δεκαετίες ντοκιμαντέρ για την πίστη, πιστεύει ότι γνωρίζει τον λόγο.

Ο ίδιος λόγος για τον οποίο πολλοί πηγαίνουν στην εκκλησία είναι και ο λόγος για τον οποίο πολλές εκκλησίες δυσκολεύονται να επιβιώσουν: η γοητεία του γνώριμου. «Η εκκλησία είναι ο χώρος όπου πηγαίνεις επειδή νιώθεις ότι δεν αλλάζει», λέει. «Οι άνθρωποι προσβλέπουν στους ίδιους ρυθμούς, τις ίδιες προσευχές και τα ίδια τελετουργικά στα οποία έχουν συνηθίσει… Αυτό είναι το ένα μέρος όπου μπορούν να βρουν άνεση και σταθερότητα».

Η σειρά του PBS παρουσιάζει εκκλησίες που έχουν καταφέρει με επιτυχία να αψηφήσουν το κύμα των λουκέτων. Ένα παράδειγμα είναι το Church Project στο Τέξας, μια κοινότητα πίστης που έχει επιστρέψει στις πρακτικές του πρώιμου χριστιανισμού, πραγματοποιώντας κυρίως συναντήσεις σε μικρές ομάδες στα σπίτια των μελών της.

Τι είναι αυτό που ενώνει τις εκκλησίες που αναπτύσσονται; Όπως δείχνει η σειρά ντοκιμαντέρ, ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά - εύκολη πρόσβαση και πάρκινγκ, ζωντανή μουσική, δυναμικό κήρυγμα και προσπάθειες να προσφέρονται στους επισκέπτες θερμή φιλοξενία - μπορεί να μοιάζουν ασήμαντα. Ωστόσο, αποτελούν απαραίτητα στοιχεία για την ανάπτυξη.

Η ταινία παρουσιάζει επίσης την Church of the Nativity στα προάστια της Βαλτιμόρης του Μέριλαντ, η οποία έχει μάθει ένα ακόμη βασικό στοιχείο για την επέκταση: να κάνει την εκκλησία διασκεδαστική για τους νέους. Περίπου 800 παιδιά και έφηβοι παρακολουθούν τις κυριακάτικες λειτουργίες της. «Από νωρίς κατάλαβαν ότι αν θέλουν να έρχονται τα παιδιά, θα φέρουν και τους γονείς τους», λέει ο Ντόμπλμαϊερ.

Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους των ηγετών των αμερικανικών εκκλησιών είναι ότι η χώρα τους θα μοιάσει περισσότερο με τη Δυτική Ευρώπη - ένα «μεταχριστιανικό» τοπίο γεμάτο άδειους καθεδρικούς ναούς και εκκλησιαστικά κτίρια που έχουν μετατραπεί σε διαμερίσματα.

Ωστόσο, ο Μπράντοκ, ο πάστορας από το Μέριλαντ, διατηρεί την πίστη του. Λέει ότι οι άνθρωποι χρειάζονται την κοινότητα. «Οι άνθρωποι μπορούν να συγκεντρωθούν και για άλλους λόγους», λέει, «αλλά υπάρχει κάτι σημαντικό στο να συγκεντρώνονται άνθρωποι με παρόμοια πνευματικά ερωτήματα και ανάγκες και να βρίσκουν νόημα. Αυτό δεν εξαφανίζεται. Το να έχεις ζωντάνια δεν σημαίνει αριθμητική ανάπτυξη. Οι εκκλησίες μπορούν να παραμένουν γεμάτες ζωή χωρίς να χρειάζεται να είναι μεγαλοεκκλησίες».

Οι πρώτοι χριστιανοί λάτρευαν τον Θεό κυρίως ο ένας στα σπίτια του άλλου. Δεν όριζαν την εκκλησία ως κτίριο - ήταν ένα «σώμα πιστών», ήταν οπουδήποτε συγκεντρώνονταν οι χριστιανοί στο όνομα του Ιησού. Αυτή η πεποίθηση είναι μέρος του λόγου για τον οποίο η πίστη των χριστιανών επιβίωσε, παρά τους διωγμούς και τα σκάνδαλα ανά τους αιώνες. Αυτή είναι η πίστη στην οποία αναφέρθηκε η Βάγκνερ, η πάστορας στο Μπέλντινγκ, όταν κοίταξε τη σχεδόν άδεια εκκλησία της και είπε στα μέλη που είχαν απομείνει: «εκείνος που λατρεύετε δεν αλλάζει».

Αυτή είναι η πίστη από την οποία κρατιούνται σήμερα πολλές εκκλησίες στην Αμερική. Και αποτελεί επίσης τη μεγαλύτερη πρόκλησή τους. Πώς μπορείς να κρατηθείς από το «αμετάβλητο χέρι του Θεού», αλλά να αλλάξεις τόσο όσο χρειάζεται για να συνεχίσεις να γεμίζεις τα στασίδια και τα παγκάρια; Τα επόμενα χρόνια, κάθε εκκλησία θα πρέπει να απαντήσει σε αυτό το ερώτημα.