Η καταδίκη του Ράσελ Μπραντ και τι πραγματικά σημαίνει «δικαιοσύνη» για τα θύματα σεξουαλικής βίας

Μετά από μια ακροαματική διαδικασία που διήρκεσε σχεδόν έναν μήνα και τράβηξε πάνω της τα φώτα της δημοσιότητας, ο Ράσελ Μπραντ κηρύχθηκε ένοχος για μια κατηγορία βιασμού και τρεις κατηγορίες σεξουαλικής επίθεσης από δικαστήριο του Λονδίνου, ενώ απαλλάχθηκε για τρεις άλλες κατηγορίες.

Η δε βρετανική αστυνομία, συνεχίζει να διερευνά νέες καταγγελίες για βιασμό από ακόμη δύο γυναίκες και κανείς δεν γνωρίζει πού θα οδηγήσει αυτή η νέα έρευνα.

Το ενδιαφέρον της κοινής γνώμης αναμένεται πλέον να στραφεί στην ποινή που θα του επιβληθεί, στις επιπτώσεις που ήδη έχει και θα έχει η υπόθεση στη δημόσια εικόνα του, αλλά και στο ενδεχόμενο να ασκήσει έφεση.

Όπως όμως αναφέρει το theconversation.com, η καταδίκη του εθισμένου στο σεξ Βρετανού κωμικού, ανοίγει και μια ευρύτερη συζήτηση για το τι πραγματικά σημαίνει «Δικαιοσύνη» για τους ανθρώπους που έχουν επιβιώσει από τη σεξουαλική βία και πόσο εύκολο είναι να δικαιωθούν μέσα από δικαστικές διαδικασίες;

Η σεξουαλική βία είναι συχνή, η δικαιοσύνη σπάνια

Παρότι η υπόθεση του Ράσελ Μπραντ αφορά το Ηνωμένο Βασίλειο, τα στοιχεία για τη σεξουαλική βία και τις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν τα θύματα στο δικαστικό σύστημα παρουσιάζουν αρκετές ομοιότητες με την κατάσταση στην Αυστραλία.

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία για την Αυστραλία, μία στις πέντε γυναίκες έχει υποστεί σεξουαλική επίθεση από την ηλικία των 15 ετών. Παρ' όλα αυτά, μόλις περίπου το 8% των περιστατικών καταγγέλλεται στην αστυνομία, ενώ ακόμη λιγότερες υποθέσεις φτάνουν τελικά στις δικαστικές αίθουσες.

Ακόμη και μεταξύ των γυναικών που αποφασίζουν να απευθυνθούν στις Αρχές, μόνο μία στις τέσσερις προχωρά σε καταγγελία μέσα στον πρώτο χρόνο από την επίθεση. Για τις περισσότερες, περνούν αρκετά χρόνια μέχρι να βρουν τη δύναμη να μιλήσουν.

Δεύτερη βία

Και προφανώς, αυτά τα στοιχεία δεν αφορούν μόνο την Αυστραλία. Ισχύουν για τη χώρα μας και πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Ενδεικτικό είναι ότι με βάση τα ευρήματα της πιο πρόσφατης έρευνας της ΕΕ για τη βία με βάση το φύλο, η οποία βασίστηκε σε συνεντεύξεις με περισσότερα από 114.000 άτομα, σχεδόν μία στις τρεις γυναίκες στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχει βιώσει σωματική βία, απειλές ή σεξουαλική βία από την ηλικία των 15 ετών. Κι από αυτές, ένας πολύ μικρός αριθμός βρίσκει το θάρρος να βγει μπροστά και να αναζητήσει δικαίωση.

Οι λόγοι είναι πολλοί. Η ντροπή, η αμηχανία, ο φόβος ότι οι αστυνομικές αρχές δεν θα μπορέσουν να βοηθήσουν, η ανησυχία ότι δεν θα γίνουν πιστευτές, αλλά και ο φόβος για πιθανές συνέπειες από τον δράστη αποτελούν σημαντικά εμπόδια.

Ακόμη, όμως, και όταν μια υπόθεση φτάσει στο δικαστήριο, η διαδικασία μπορεί να προκαλέσει επιπλέον ψυχολογική επιβάρυνση. Οι επαναλαμβανόμενες καταθέσεις, η έντονη αντεξέταση από τους δικηγόρους και η αίσθηση ότι δεν διαφυλάσσεται η αξιοπρέπεια των θυμάτων μπορούν να εντείνουν το τραύμα.

Το φαινόμενο αυτό περιγράφεται συχνά ως «δεύτερη βία», καθώς οι άνθρωποι που έχουν ήδη υποστεί μια τραυματική εμπειρία καλούνται να την αναβιώσουν επανειλημμένα προκειμένου να αποδείξουν τι συνέβη.

Έτσι, προκύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: μπορεί να θεωρηθεί πραγματική δικαιοσύνη μια διαδικασία που σε πολλές περιπτώσεις προκαλεί νέα τραύματα σε εκείνους που αναζητούν προστασία και δικαίωση;

Η συναίνεση μπορεί να ανακληθεί ανά πάσα στιγμή

Μία από τις σημαντικότερες προεκτάσεις της καταδίκης του Μπραντ αφορά την έννοια της σεξουαλικής συναίνεσης.

Η συναίνεση προϋποθέτει ελεύθερη και ενεργή συμφωνία. Δεν θεωρείται δεδομένη επειδή κάποιος έχει συμφωνήσει σε μια συγκεκριμένη σεξουαλική πράξη, ούτε σημαίνει ότι έχει δώσει γενική άδεια για οτιδήποτε μπορεί να ακολουθήσει.

Μπορεί να αφορά ορισμένες πράξεις και όχι άλλες, ενώ το σημαντικότερο είναι ότι μπορεί να ανακληθεί οποιαδήποτε στιγμή, ακόμη και κατά τη διάρκεια μιας σεξουαλικής επαφής που ξεκίνησε με τη συμφωνία και των δύο πλευρών.

Αυτό ήταν ένα από τα βασικά ζητήματα που αναδείχθηκαν στην υπόθεση του Ράσελ Μπραντ. Σε μία από τις περιπτώσεις, η γυναίκα είχε αρχικά συμφωνήσει να συμμετάσχει σε σεξουαλική δραστηριότητα μαζί του, αλλά στη συνέχεια, σύμφωνα με την περιγραφή της, εκείνος παραβίασε τα όριά της και συνέχισε παρά το γεγονός ότι του ζήτησε να σταματήσει.

Η απόφαση των ενόρκων επιβεβαιώνει τη σημασία του δικαιώματος κάθε ανθρώπου να αποφασίζει για το σώμα του και να καθορίζει ποιες σεξουαλικές πράξεις επιθυμεί ή δεν επιθυμεί.

Παρά τις σαφείς αυτές αρχές, εξακολουθούν να υπάρχουν κοινωνικές αντιλήψεις που υποβαθμίζουν τη σημασία της συναίνεσης και ενισχύουν την ιδέα ότι οι άνδρες έχουν κάποιο είδος δικαιώματος πάνω στη σεξουαλική συμπεριφορά των γυναικών. Σε αρκετές περιπτώσεις, μάλιστα, η ευθύνη μεταφέρεται στο ίδιο το θύμα, το οποίο καλείται να δικαιολογήσει τη συμπεριφορά του ή τις επιλογές του.

Η διασημότητα και η κοινωνική ισχύς μπορούν να κάνουν τέτοιες καταστάσεις ακόμη πιο σύνθετες, ιδιαίτερα όταν ισχυροί άνδρες περιβάλλονται από ανθρώπους και οργανισμούς που είναι πρόθυμοι να δικαιολογήσουν ή να υποβαθμίσουν επιβλαβείς συμπεριφορές.

Η φήμη, η οικονομική επιφάνεια και η κοινωνική θέση δεν μπορούν σε καμία περίπτωση να περιορίζουν το δικαίωμα ενός ανθρώπου στη σωματική αυτονομία.

Η λογοδοσία των δραστών είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί πάντα

Για τους ανθρώπους που έχουν βιώσει σεξουαλική βία, μια καταδικαστική απόφαση μπορεί να έχει τεράστια σημασία. Αποτελεί μια επίσημη αναγνώριση ότι έχει διαπραχθεί μια άδικη πράξη και ότι ο υπεύθυνος καλείται να λογοδοτήσει.

Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρείται δεδομένο ότι μια καταδίκη ή η φυλάκιση του δράστη θα οδηγήσει αυτομάτως στην ψυχολογική αποκατάσταση του θύματος.

Οι συνέπειες της σεξουαλικής βίας μπορεί να διαρκέσουν για πολλά χρόνια, ακόμη και μετά την ολοκλήρωση των δικαστικών διαδικασιών. Μπορούν να επηρεάσουν την ψυχική κατάσταση, τις προσωπικές σχέσεις και την καθημερινότητα των επιζώντων, ενώ η ίδια η προσπάθεια αναζήτησης δικαιοσύνης ενδέχεται να προσθέσει νέα βάρη.

Εξίσου σημαντικό είναι να γίνει κατανοητό ότι η απουσία καταδικαστικής απόφασης δεν σημαίνει απαραίτητα ότι δεν υπήρξε βία ή ότι δεν προκλήθηκε βλάβη.

Η λογοδοσία μπορεί να πάρει διαφορετικές μορφές. Για ορισμένα θύματα, η ποινική δίωξη και η καταδίκη του δράστη αποτελούν βασική επιδίωξη. Άλλοι μπορεί να αναζητούν αναγνώριση μέσα από διαφορετικές διαδικασίες, όπως η αποκαταστατική δικαιοσύνη, που δίνει έμφαση στην αναγνώριση της βλάβης και στην ανάληψη ευθύνης.

Η ειλικρινής συγγνώμη και η πραγματική δέσμευση για αλλαγή συμπεριφοράς μπορούν επίσης να αποτελέσουν μορφές λογοδοσίας, αν και στην πράξη τέτοιες περιπτώσεις παραμένουν σπάνιες.

Γιατί χρειάζονται περισσότερες αλλαγές

Η καταδίκη του Ράσελ Μπραντ αποτελεί μια σημαντική στιγμή λογοδοσίας και αναγνώρισης για τις γυναίκες που προχώρησαν στις καταγγελίες. Για πολλούς ανθρώπους που έχουν βιώσει αντίστοιχες εμπειρίες, η υπόθεση μπορεί να ενισχύσει την πεποίθηση ότι ακόμη και πρόσωπα με μεγάλη επιρροή και κοινωνική δύναμη μπορούν να αντιμετωπίσουν τις συνέπειες των πράξεών τους.

Ωστόσο, μια καταδίκη υψηλού προφίλ δεν μπορεί από μόνη της να διορθώσει τις αδικίες που εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν χιλιάδες θύματα σεξουαλικής βίας.

Απαιτούνται δικαστικά συστήματα πιο προσβάσιμα και περισσότερο ευαισθητοποιημένα απέναντι στο τραύμα, αλλά και θεσμοί που δεν θα αποφεύγουν να αντιμετωπίσουν το πρόβλημα. Παράλληλα, χρειάζεται ευρύτερη αλλαγή στην κοινωνία, ώστε οι καταγγελίες να λαμβάνονται σοβαρά υπόψη και οι άνθρωποι που έχουν υποστεί βία να μην αντιμετωπίζονται με καχυποψία, ντροπή ή επίρριψη ευθυνών.

Οι έξι γυναίκες που συμμετείχαν στην υπόθεση έχουν δεχθεί επαίνους για το θάρρος τους. Η απόφασή τους να μιλήσουν δημόσια και να ακολουθήσουν μια μακρά δικαστική διαδικασία δεν ήταν εύκολη.

Το ζητούμενο, όμως, δεν είναι οι επιζώντες της σεξουαλικής βίας να χρειάζεται κάθε φορά να επιδεικνύουν εξαιρετικό θάρρος για να ακουστεί η φωνή τους. Είναι να δημιουργηθεί ένα δικαστικό σύστημα και μια κοινωνία στην οποία θα μπορούν να μιλούν, να βρίσκουν υποστήριξη και να διεκδικούν δικαιοσύνη χωρίς να χρειάζεται να δίνουν έναν επιπλέον αγώνα για να γίνουν πιστευτοί.