Ο πόλεμος στην Ουκρανία επεκτείνεται στο διάστημα - Η νέα κούρσα εξοπλισμών Ρωσίας και Δύσης

Ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν περιορίζεται πλέον στα πεδία των μαχών, στις αεροπορικές επιδρομές και στις επιθέσεις κατά κρίσιμων υποδομών. Ένα νέο μέτωπο ανοίγει εκατοντάδες χιλιόμετρα πάνω από τη Γη, εκεί όπου οι δορυφόροι, τα διαστημικά συστήματα επικοινωνιών και οι τεχνολογίες επιτήρησης αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη στρατηγική σημασία.

Η ουκρανική επίθεση σε ρωσικές εγκαταστάσεις παραγωγής πυραύλων στη Σαμάρα ανέδειξε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο ότι η σύγκρουση περνά σε μια νέα εποχή, με τη Μόσχα, το Κίεβο και τις μεγάλες δυνάμεις να διεκδικούν πλεονέκτημα σε ένα ολοένα πιο στρατιωτικοποιημένο διάστημα.

Για τους κατοίκους της Σαμάρα, μιας βιομηχανικής πόλης της Ρωσίας στις όχθες του Βόλγα, η πρώτη ένδειξη της ουκρανικής επίθεσης ήταν οι εκρήξεις που δημιούργησαν ένα τεράστιο σύννεφο καπνού.

Αν και το Κρεμλίνο δεν είχε διευκρινίσει ποιος ήταν ο στόχος, τα βίντεο που κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποκάλυψαν τι είχε πληγεί τις πρώτες πρωινές ώρες της 15ης Αυγούστου: το Progress Rocket and Space Centre, δηλαδή η εγκατάσταση που κατασκευάζει τους ρωσικούς πυραύλους Soyuz-2.

Όπως μεταδίδει ο Guardian, δύο πύραυλοι Flamingo έπληξαν δύο κτίρια του συγκροτήματος, μεταξύ των οποίων και μια εγκατάσταση γνωστή ως 106A. Πρόκειται για έναν ειδικά διαμορφωμένο χώρο, γνωστό ως «καθαρό δωμάτιο» (clean room), όπου συναρμολογούνταν οι μητρικές πλακέτες (motherboards) των συστημάτων εκτόξευσης Soyuz.

Ανάμεσα στις υπόλοιπες ουκρανικές επιθέσεις εναντίον ρωσικών διυλιστηρίων και βιομηχανικών εγκαταστάσεων, το πλήγμα στη Σαμάρα ξεχώρισε, καθώς ανέδειξε τη διεύρυνση του πολέμου και τη γεωγραφική εξάπλωση των επιπτώσεών του. Οι συνέπειες αυτές, που είναι ήδη αισθητές σε ολόκληρη την Ευρώπη μέσω υβριδικών επιθέσεων και επιθέσεων εναντίον εμπορικών πλοίων στη Μαύρη Θάλασσα, έχουν πλέον επεκταθεί και στον διαστημικό τομέα.

Σε μια σύγκρουση που αλλάζει ριζικά τον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου, με την εκτεταμένη χρήση μη επανδρωμένων αεροσκαφών (drones) και αισθητήρων στο πεδίο της μάχης, η πρόσβαση στο διάστημα και στους δορυφόρους που υποστηρίζουν αυτά τα συστήματα, καθώς και η δυνατότητα παρεμπόδισης των εχθρικών επιχειρήσεων στο συγκεκριμένο πεδίο, έχουν αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία από ποτέ.

Η επίθεση στη Σαμάρα αποτέλεσε χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης, καθώς στόχευσε τις εγκαταστάσεις παραγωγής των πυραύλων που μεταφέρουν το νέο δορυφορικό σύστημα Rassvet της Ρωσίας. Το συγκεκριμένο σύστημα αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς, προκειμένου να αντικαταστήσει το Starlink του Έλον Μασκ, από το οποίο η Ρωσία αποκλείστηκε νωρίτερα μέσα στη χρονιά.

Παράλληλα, η Ουκρανία έχει εξαπολύσει επιθέσεις και εναντίον άλλων εγκαταστάσεων της Roscosmos κατά τη διάρκεια του έτους. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται το Κορολιόφ, ένα μεγάλο συγκρότημα βόρεια της Μόσχας, καθώς και ένα ραδιοτηλεσκόπιο ουκρανικής κατασκευής στην Κριμαία, το οποίο βρίσκεται πλέον υπό ρωσικό έλεγχο.

Οι προσπάθειες της Ρωσίας να αναπτύξει με ταχείς ρυθμούς το δίκτυο Rassvet δεν αποτελούν τη μοναδική διαστημική πρόκληση που αντιμετωπίζει η Ουκρανία. Η Μόσχα έχει χρησιμοποιήσει επίσης βαλλιστικούς πυραύλους Oreshnik σε τουλάχιστον τρεις περιπτώσεις. Πρόκειται για ένα σύστημα που εκτοξεύεται στο εγγύς διάστημα και στη συνέχεια απελευθερώνει πολλαπλές κεφαλές με δυνατότητα ανεξάρτητης στόχευσης, οι οποίες είχαν σχεδιαστεί αρχικά για τη μεταφορά πυρηνικών όπλων.

Οι εξελίξεις αυτές έχουν οδηγήσει το Κίεβο στην εντατικοποίηση των προσπαθειών του για τη διαφοροποίηση της πρόσβασής του σε διαστημικά συστήματα, περιορίζοντας την εξάρτησή του από τις ΗΠΑ και το Starlink, του οποίου η λειτουργία περιορίστηκε αμφιλεγόμενα τις τελευταίες εβδομάδες. 

Η Ουκρανία έχει πραγματοποιήσει τουλάχιστον τρεις δοκιμές αναχαίτισης στόχων στο εγγύς διάστημα, ενώ παράλληλα επιδιώκει να θέσει σε τροχιά τους δικούς της ανεξάρτητους δορυφόρους, ακολουθώντας την πορεία ενός ολοένα αυξανόμενου αριθμού χωρών που επιδιώκουν να αποκτήσουν παρουσία στο διάστημα.

Ένα σημαντικό βήμα προς αυτή την κατεύθυνση πραγματοποιήθηκε τον περασμένο μήνα, όταν η Ουκρανία και η δανική εταιρεία GomSpace ανακοίνωσαν την επιτυχή εκτόξευση του Obria Nano, του πρώτου δοκιμαστικού δορυφόρου για τη δημιουργία ενός μελλοντικού, ανεξάρτητου ουκρανικού δικτύου επικοινωνιών, το οποίο, σύμφωνα με τις πληροφορίες, αναμένεται να αποτελείται από περίπου 245 δορυφόρους.

«Όλοι θέλουν τη δική τους εκδοχή του Starlink»

Η αυξανόμενη επέκταση της σύγκρουσης στην Ουκρανία στο διάστημα αποτελεί, σύμφωνα με ειδικούς, την πιο πρόσφατη ένδειξη της ταχείας στρατιωτικοποίησης ενός τομέα στον οποίο το ρυθμιστικό πλαίσιο παραμένει ανεπαρκώς καθορισμένο, ξεπερασμένο και δύσκολο να εφαρμοστεί.

Τον Σεπτέμβριο, ο υπουργός Πολεμικής Αεροπορίας των ΗΠΑ, Τρόι Μέινκ, παραδέχθηκε για πρώτη φορά ότι η Ουάσινγκτον είχε αναπτύξει «όπλα ελέγχου του διαστήματος σε τροχιά». Η δήλωση έγινε εν μέσω αναφορών ότι η Ρωσία πραγματοποιούσε συστηματικά πτήσεις δορυφόρων της σε κοντινή απόσταση από διαστημικά μέσα των ΗΠΑ και άλλων χωρών.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, ένα περιστατικό ήρθε να υπογραμμίσει τη συγκεκριμένη εξέλιξη. Ο ρωσικός δορυφόρος Kosmos 2612 εντοπίστηκε να πραγματοποιεί επιθετικούς ελιγμούς προς εμπορικό δορυφόρο ραντάρ της φινλανδικής εταιρείας Iceye, ο οποίος παρέχει τρισδιάστατες απεικονίσεις του εδάφους στον ουκρανικό στρατό. Οι ειδικοί περιέγραψαν το περιστατικό ως ενέργεια σκόπιμης παρενόχλησης.

«Ο διαστημικός πόλεμος παρουσιαζόταν ως κάτι που θα μας απασχολούσε στο μέλλον. Όμως, αυτό το μέλλον είναι ήδη εδώ», δήλωσε η δρ Έλενα Γκρόσφελντ, ειδική σε θέματα διαστήματος και ασφάλειας στο Swedish Defence University.

Όπως υποστηρίζει η Γκρόσφελντ, το διάστημα έχει καταστεί απαραίτητο για τη στρατιωτική αποτελεσματικότητα της Ρωσίας, με τη Μόσχα να αντιμετωπίζει τις επιθετικές επιχειρήσεις στον συγκεκριμένο τομέα ως προάγγελο μιας ευρύτερης σύγκρουσης. Πρόκειται για μια νέα πραγματικότητα, στην οποία ο πόλεμος είναι πλέον άρρηκτα συνδεδεμένος με τις δορυφορικές πληροφορίες και τη στοχοποίηση.

«Αυτό είχε ξεκινήσει πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία», ανέφερε η Γκρόσφελντ. «Το 2021, ο τότε δεύτερος στην ιεραρχία της Διαστημικής Δύναμης των ΗΠΑ (US Space Force), στρατηγός Ντέιβιντ Τόμπσον, είχε δηλώσει ότι οι ΗΠΑ αντιμετώπιζαν καθημερινές επιθέσεις από τη Ρωσία και την Κίνα εναντίον αμερικανικών δορυφόρων.

Οι επιθέσεις αυτές δεν είναι απαραίτητα κινητικές. Ωστόσο, πλέον, με τον πόλεμο και την αυξανόμενη εξάρτηση όλων από το διάστημα για τη συλλογή πληροφοριών και τις επικοινωνίες, το ζήτημα έχει βρεθεί στο επίκεντρο».

Η Γκρόσφελντ σημείωσε ότι οι προθέσεις της Ρωσίας πίσω από την πρόσφατη παρενόχληση του δορυφόρου της Iceye δεν είναι σαφείς. Ένα από τα πιθανά κίνητρα, ωστόσο, θα μπορούσε να είναι η εξαναγκαστική αλλαγή της τροχιάς του δορυφόρου, με αποτέλεσμα να καταναλώσει μέρος των καυσίμων του και να περιοριστεί έτσι η διάρκεια ζωής του.

Αυτή δεν είναι η μοναδική τακτική που έχει καταγραφεί. Η Ρωσία έχει χρησιμοποιήσει επίσης παρεμβολές στα δορυφορικά σήματα, τεχνολογίες τύφλωσης δορυφόρων με λέιζερ, ενώ έχει τοποθετήσει και δορυφόρους-κατασκόπους, γνωστούς ως «inspectors», σε κοντινή απόσταση από διαστημικά μέσα άλλων χωρών.

Ένα από τα στοιχεία που περιπλέκουν την κατάσταση στο διάστημα, σύμφωνα με τους ειδικούς, είναι ότι το υφιστάμενο πλαίσιο κανόνων για τη διακυβέρνηση του διαστήματος και την ανάπτυξη όπλων δεν έχει προσαρμοστεί στις τεχνολογικές και γεωπολιτικές εξελίξεις των τελευταίων ετών.

Η Βικτόρια Σάμσον, επικεφαλής του προγράμματος διαστημικής ασφάλειας και σταθερότητας στο Secure World Foundation, έναν οργανισμό που προωθεί την ασφάλεια και τη βιώσιμη αξιοποίηση του διαστήματος, επισήμανε ότι ο αριθμός των χωρών που δραστηριοποιούνται στον συγκεκριμένο τομέα έχει αυξηθεί σημαντικά. Την ίδια στιγμή, διευρύνονται και οι εμπορικές δραστηριότητες εταιρειών όπως η SpaceX του Έλον Μασκ και η Blue Origin του Τζεφ Μπέζος.

Όπως και η Γκρόσφελντ, η Σάμσον εκτιμά ότι οι εντάσεις στο διάστημα γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς.

«Όλα αυτά αποτελούν μέρος του στρατηγικού ανταγωνισμού», ανέφερε, αναφερόμενη στο πρόσφατο περιστατικό επίθεσης από τον ρωσικό δορυφόρο. Πρόσθεσε ότι η περαιτέρω κλιμάκωση έχει οδηγήσει τις ΗΠΑ σε μεγαλύτερη διάθεση να μιλήσουν ανοιχτά για τις δραστηριότητές τους στον τομέα των διαστημικών όπλων, την ώρα που η Ρωσία και η Κίνα αναπτύσσουν αντίστοιχα συστήματα.

«Υπάρχει, επίσης, το ζήτημα της χρήσης του διαστήματος στο πλαίσιο μιας ενεργού στρατιωτικής σύγκρουσης. Έχουμε ήδη δει τη Ρωσία να παρεμβάλλει τα σήματα GPS, προκαλώντας προβλήματα στις αεροπορικές μεταφορές πάνω από τη Βαλτική. Ωστόσο, το ζήτημα έγινε ιδιαίτερα εμφανές στην περίπτωση του Starlink, αλλά και στις διακοπές της παροχής δορυφορικών πληροφοριών από τις ΗΠΑ προς την Ουκρανία, οι οποίες περιλάμβαναν προειδοποιήσεις για εισερχόμενους βαλλιστικούς πυραύλους».

«Όπως ακριβώς οι Ρώσοι αναπτύσσουν το δίκτυο Rassvet, έτσι και όλοι οι υπόλοιποι θέλουν πλέον να αποκτήσουν τη δική τους εκδοχή του Starlink, συμπεριλαμβανομένων των ευρωπαϊκών χωρών».

Η κούρσα για την «κατάκτηση» του διαστήματος συνεχίζεται.