Κόστα Ρίκα: Τα σύννεφα «ανεβαίνουν» ψηλότερα και απειλούν το μοναδικό νεφελώδες δάσος του Μοντεβέρδε

Η κλιματική αλλαγή μετατοπίζει ολοένα και ψηλότερα τα σύννεφα που τροφοδοτούν με υγρασία ένα από τα πιο εντυπωσιακά οικοσυστήματα του πλανήτη. Τα σπάνια φυτά και τα ζώα που εξαρτώνται από την ομίχλη κινδυνεύουν να χάσουν τον φυσικό τους βιότοπο.

Στην Οροσειρά Τιλαράν, πάνω από το Μοντεβέρδε της Κόστα Ρίκα, η φύση έχει δημιουργήσει ένα από τα πιο ιδιαίτερα οικοσυστήματα του πλανήτη. Εκεί, μέσα σε ένα τοπίο που καλύπτεται σχεδόν μόνιμα από σύννεφα και ομίχλη, αναπτύσσεται ένα εξαιρετικά πλούσιο νεφελώδες δάσος, το οποίο φιλοξενεί εκατοντάδες είδη φυτών και ζώων. Για αρκετά από αυτά, μάλιστα, η συγκεκριμένη περιοχή αποτελεί το μοναδικό σημείο στον κόσμο όπου μπορούν να επιβιώσουν.

Η βιοποικιλότητα του δάσους είναι εντυπωσιακή. Περίπου 400 είδη πτηνών βρίσκουν καταφύγιο στην περιοχή.

Όπως αναφέρει το BBC, στο πυκνό δάσος ζουν επίσης βραδύποδες, αραχνοπίθηκοι με μαύρα χέρια, ιαγουάροι, πούμα και τάπιροι του Μπερντ. Χιλιάδες είδη δέντρων λυγίζουν κάτω από το βάρος της πλούσιας βλάστησης που καλύπτει τους κορμούς και τα κλαδιά τους, ενώ δεκάδες είδη αμφιβίων ευδοκιμούν χάρη στην υψηλή υγρασία. Ο αριθμός των εντόμων είναι τόσο μεγάλος, ώστε πολλά από τα είδη που κατοικούν εκεί δεν έχουν ακόμη καταγραφεί επιστημονικά.

Ωστόσο, αυτό το μοναδικό οικοσύστημα βρίσκεται αντιμέτωπο με μια ολοένα εντονότερη απειλή: τα σύννεφα που συντηρούν τη ζωή του αρχίζουν να μετακινούνται σε μεγαλύτερα υψόμετρα. Καθώς η ομίχλη απομακρύνεται, το δάσος χάνει σταδιακά την υγρασία από την οποία εξαρτώνται τα φυτά και τα ζώα του.

«Αυτά τα δάση θα βρεθούν ξαφνικά αντιμέτωπα με συνθήκες για τις οποίες δεν είναι προετοιμασμένα. Θα διαπιστώσουν ότι δεν υπάρχει πλέον αρκετή υγρασία και ομίχλη», προειδοποιεί η οικολόγος και καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο της Γιούτα, Ναλίνι Ναντκάρνι.

Ένα δάσος μέσα στα σύννεφα

«Όταν επισκέφθηκα για πρώτη φορά την Κόστα Ρίκα και αντίκρισα το νεφελώδες δάσος, έμεινα πραγματικά άφωνη από τον αριθμό των φυτών και των επιφύτων που υπήρχαν παντού γύρω μου».

Παρά το γεγονός ότι καταλαμβάνουν μόλις το 0,4% της χερσαίας επιφάνειας της Γης, τα τροπικά νεφελώδη δάση φιλοξενούν περίπου το 15% των ειδών πτηνών, θηλαστικών, αμφιβίων και δενδρόβιων φτερωτών ζώων, με τα μισά από αυτά να συναντώνται αποκλειστικά σε τέτοιου είδους οικοσυστήματα.

Το ερώτημα που απασχολεί πλέον τους ερευνητές είναι: τι θα συμβεί όταν τα σύννεφα αρχίσουν να κινούνται σε μεγαλύτερα υψόμετρα και τα φυτά θα στερηθούν τη σταθερή παροχή υγρασίας που χρειάζονται για να επιβιώσουν.

Το φαινόμενο είναι γνωστό στους επιστήμονες ως «lifting cloud base hypothesis», δηλαδή η υπόθεση της ανόδου της βάσης των νεφών. Σύμφωνα με αυτήν, η αύξηση της θερμοκρασίας εξαιτίας της κλιματικής αλλαγής οδηγεί τα σύννεφα σε μεγαλύτερα υψόμετρα, με αποτέλεσμα σε ορισμένες περιπτώσεις να περνούν πλέον πάνω από τις κορυφές των βουνών. Έτσι, μειώνεται η συχνότητα με την οποία τα φυτά και τα ζώα έρχονται σε επαφή με την ομίχλη.

Το φαινόμενο δεν αποτελεί πλέον μια θεωρητική πρόβλεψη. «Συμβαίνει ήδη. Βλέπουμε τις επιπτώσεις του», επισημαίνει η Ναντκάρνι.

Η ομίχλη υποχωρεί και οι περίοδοι ξηρασίας μεγαλώνουν

Ο ερευνητής Άλαν Πάουντς, επιστήμονας στο Monteverde Cloud Forest Preserve, ήταν από τους πρώτους που διατύπωσαν τη συγκεκριμένη υπόθεση, ήδη από τη δεκαετία του 1990.

Όπως εξηγεί, η μετατόπιση των νεφών προς μεγαλύτερα υψόμετρα έχει πλέον καταγραφεί σε πολλές περιοχές του κόσμου, από τις Άνδεις έως την Ανατολική Αφρική.

Στο Μοντεβέρδε, οι επιστήμονες συγκεντρώνουν στοιχεία για την υγρασία και τις βροχοπτώσεις από τις αρχές της δεκαετίας του 1970. Το 1999, ο Πάουντς και δύο συνεργάτες του δημοσίευσαν μελέτη στην οποία προειδοποιούσαν πως οι μέρες χωρίς βροχή αυξήθηκαν ουσιαστικά.

«Ένα νεφελώδες δάσος είναι ουσιαστικά ένα βουνό βυθισμένο μέσα στα σύννεφα. Ή, τουλάχιστον, έτσι θα έπρεπε να είναι. Και αυτό ακριβώς είναι μέρος του προβλήματος: τα πράγματα αλλάζουν», σημειώνει.

Ένας ιδιαίτερα ευάλωτος φυσικός παράδεισος

Τα νεφελώδη δάση αναπτύσσονται συνήθως σε ορεινές περιοχές, σε υψόμετρα που ξεπερνούν τα 1.500 μέτρα. Εξαιτίας της γεωγραφικής τους θέσης, έχουν συνήθως πολύ μικρότερη έκταση από τα τροπικά δάση των πεδινών περιοχών, όπως εκείνα που καλύπτουν μεγάλο μέρος του Αμαζονίου.

Στο Μοντεβέρδε, μάλιστα, μια διαδρομή μόλις πέντε λεπτών με το αυτοκίνητο μπορεί να οδηγήσει σε ένα εντελώς διαφορετικό μικροκλίμα.

Το Μοντεβέρδε έχει ήδη συνδεθεί με μία από τις πιο χαρακτηριστικές περιπτώσεις εξαφάνισης είδους που αποδίδονται, τουλάχιστον εν μέρει, στην κλιματική αλλαγή: εκείνη του περίφημου χρυσού φρύνου (golden toad), ο οποίος εξαφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1980.

Το συγκεκριμένο αμφίβιο ζούσε σε μια εξαιρετικά περιορισμένη έκταση του νεφελώδους δάσους και περνούσε το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου κάτω από το έδαφος. Κάθε άνοιξη, τα ενήλικα έβγαιναν στην επιφάνεια για να αναπαραχθούν.

«Μπορούσες να δεις τους αρσενικούς βατράχους, με το έντονο πορτοκαλί χρώμα τους, να κινούνται παντού αναζητώντας θηλυκά», θυμάται η Ναντκάρνι.

Το 1987 είχαν καταγραφεί περισσότερα από 1.000 ενήλικα κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Μόλις δύο χρόνια αργότερα, το 1989, οι ερευνητές εντόπισαν μόνο ένα αρσενικό, ενώ το 1990 δεν καταγράφηκε κανένα άτομο.

Το είδος θεωρείται πλέον εξαφανισμένο.

Η εξαφάνισή του αποδίδεται σε έναν συνδυασμό παραγόντων, μεταξύ των οποίων η κλιματική αλλαγή, η εξάπλωση ενός παθογόνου μύκητα και ένα ιδιαίτερα ισχυρό επεισόδιο El Nino, το οποίο συνέβαλε στην άνοδο της παγκόσμιας θερμοκρασίας και προκάλεσε εξαιρετικά ξηρές συνθήκες στην περιοχή.

Νέα είδη καταφθάνουν στο νεφελώδες δάσος

Η παρουσία ειδών από τις πεδινές περιοχές δεν αποτελεί απαραίτητα αρνητική εξέλιξη για κάθε οργανισμό. Όπως επισημαίνει ο Πάουντς, ορισμένα είδη μπορούν να επωφεληθούν από τις συνθήκες που προσφέρει ένα νεφελώδες δάσος, καθώς εκεί ενδέχεται να αντιμετωπίζουν μικρότερο ανταγωνισμό ή λιγότερους φυσικούς θηρευτές.

Ωστόσο, καθώς η θερμοκρασία αυξάνεται, τα σύννεφα μετακινούνται και η υγρασία μειώνεται, ολοένα περισσότερα είδη των πεδινών περιοχών εμφανίζονται στο Μοντεβέρδε.

Ανάμεσά τους βρίσκονται τα τουκάν με το χαρακτηριστικό πολύχρωμο ράμφος (keel-billed toucans), τα οποία τρέφονται περιστασιακά με αυγά και νεοσσούς άλλων πτηνών. 

Η άφιξη αυτών των νέων ειδών ενδέχεται να διαταράξει τις ήδη υπάρχουσες οικολογικές ισορροπίες, καθώς μπορεί να ανταγωνίζονται τους μόνιμους κατοίκους του δάσους για τροφή και χώρο ή να ενισχύουν την πίεση από τους φυσικούς θηρευτές.

Σύμφωνα με τον Πάουντς, οι κλιματικές αλλαγές απειλούν πρωτίστως τα πιο σπάνια είδη που έχουν προσαρμοστεί στις συνθήκες.

Η προστασία των δασών και η σύνδεση των οικοτόπων

Παρά τις απειλές, το Μοντεβέρδε διαθέτει ένα σημαντικό πλεονέκτημα: εδώ και δεκαετίες εφαρμόζονται οργανωμένες δράσεις προστασίας της φύσης, με τη συμμετοχή τόσο των τοπικών Αρχών όσο και της ίδιας της κοινότητας.

Η περιοχή προστατεύεται από ένα εκτεταμένο δίκτυο εθνικών πάρκων και ιδιωτικών καταφυγίων, πολλά από τα οποία δημιουργήθηκαν κατά τη δεκαετία του 1970 και του 1980.

Καθοριστικό ρόλο έχει διαδραματίσει και ο οικοτουρισμός. Όπως εξηγεί η Κεσάδα Κρους, οι δεκαετίες ανάπτυξης του τουρισμού στήριξαν οικονομικά την προστασία του δάσους και έδωσαν στους κατοίκους εναλλακτικές πηγές εισοδήματος. Πολλοί εγκατέλειψαν σταδιακά την κτηνοτροφία και στράφηκαν σε δραστηριότητες όπως οι νυχτερινές περιηγήσεις στο δάσος, οι διαδρομές με zip line και οι ξεναγήσεις.