M. John Harrison: Ο συγγραφέας που χρειάστηκε 60 χρόνια για να κερδίσει το Booker

«Η πολιτική του σήμερα ιδωμένη μέσα από το πρίσμα του μέλλοντος». Με αυτή τη φράση η Μέρι Μπερντ (Mary Beard), πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του Booker 2026, περιέγραψε το μυθιστόρημα «The End of Everything» («Το τέλος των πάντων») του Βρετανού συγγραφέα Μ. Τζον Χάρισον (M. John Harrison), το οποίο απέσπασε το φετινό βραβείο. Πρόκειται για μια ιστορία που εκτυλίσσεται σε έναν κόσμο όπου οι άνθρωποι προσπαθούν να συνεχίσουν τη ζωή τους έπειτα από μια ανεξήγητη καταστροφή, έχοντας χάσει την εμπιστοσύνη τους σε όσα μέχρι τότε θεωρούσαν δεδομένα.

«Είναι ένα βιβλίο που σε αναστατώνει, σου προκαλεί ένα πικρό χαμόγελο και, παραδόξως, δεδομένης της θεματολογίας του, σου αφήνει μια μικρή αίσθηση αισιοδοξίας», πρόσθεσε η Μπερντ, εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους η επιτροπή επέλεξε το συγκεκριμένο έργο. Η απόφαση ήταν ομόφωνη, έπειτα από μία ολόκληρη ημέρα συζητήσεων ανάμεσα στους πέντε κριτές.

Ο νικητής ανακοινώθηκε το βράδυ της Δευτέρας 9 Νοεμβρίου, σε τελετή που πραγματοποιήθηκε στο Λονδίνο. Στα 81 του χρόνια, ο Χάρισον έγινε ο μεγαλύτερος σε ηλικία συγγραφέας που έχει τιμηθεί με το Booker, ξεπερνώντας τη Μάργκαρετ Άτγουντ, η οποία ήταν 79 ετών όταν μοιράστηκε το βραβείο το 2019. Παρέλαβε το έπαθλο των 50.000 λιρών από τον περσινό νικητή, Ντέιβιντ Σόλοϊ, έχοντας συμπληρώσει περίπου εξήντα χρόνια από την πρώτη του δημοσιευμένη ιστορία. Σε αυτή την έκδοση, διεκδικητές ήταν κυρίως συγγραφείς από τη Βρετανία, που κατέλαβαν τέσσερις από τις έξι θέσεις της τελικής βραχείας λίστας. Μόλις δύο γυναίκες ήταν φιναλίστ, η Ελίζαμπεθ Στράουτ και η Ρεμπέκα Πέρι.

Το «The End of Everything» είναι το δέκατο τρίτο μυθιστόρημά του και το πρώτο που έφτασε στη βραχεία λίστα του Booker. Επικράτησε ανάμεσα σε 163 υποβληθέντα βιβλία, αφήνοντας πίσω του, μεταξύ άλλων, δύο ήδη βραβευμένους συγγραφείς, τον Μάρλον Τζέιμς και τον Ντάγκλας Στιούαρτ, καθώς και την Αμερικανίδα Ελίζαμπεθ Στράουτ.

Η φετινή βράβευση παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον και για έναν ακόμη λόγο. Ο Χάρισον είναι ο πρώτος νικητής του Booker που προέρχεται από τον καθιερωμένο χώρο της επιστημονικής φαντασίας, ένα λογοτεχνικό είδος το οποίο, παρά την απήχησή του, συχνά αντιμετωπιζόταν ως ξεχωριστό από τη λεγόμενη υψηλή λογοτεχνία. Για τον ίδιο, πάντως, τα όρια ανάμεσα στα είδη ήταν πάντοτε περισσότερο ένα εμπόδιο που άξιζε να δοκιμάσει παρά ένας κανόνας που έπρεπε να ακολουθήσει.

Ένας κόσμος που έχει πάψει να λειτουργεί όπως τον γνωρίζουμε

Το «The End of Everything», που κυκλοφόρησε τον Ιούνιο του 2026 από τις εκδόσεις Serpent's Tail, μεταφέρει τον αναγνώστη σε μια Αγγλία του κοντινού μέλλοντος. Μια μυστηριώδης καταστροφή έχει αλλάξει ριζικά την καθημερινότητα. Το κράτος υπολειτουργεί, η κοινωνική συνοχή έχει διαλυθεί και η ασφάλεια των ανθρώπων εξαρτάται συχνά από ένοπλες ομάδες που επιβάλλουν τους δικούς τους κανόνες. Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Φίλιπ Τένετ, ένας άνδρας που ζει στις ακτές του Κεντ, στη νοτιοανατολική Αγγλία, συλλέγοντας αντικείμενα που ξεβράζει η θάλασσα. Μαζί του βρίσκεται η ηλικιωμένη θεία του, Μάρνι, μια γυναίκα που αντιμετωπίζει προβλήματα μνήμης και προσπαθεί να διατηρήσει κάτι από την προηγούμενη ζωή της.

Η καταστροφή έχει ήδη πραγματοποιηθεί όταν ξεκινά η ιστορία. Κανείς, ωστόσο, δεν μπορεί να εξηγήσει με βεβαιότητα τι ακριβώς συνέβη. Οι θάλασσες φιλοξενούν άγνωστα πλάσματα, η Ευρώπη μοιάζει να έχει εξαφανιστεί και οι άνθρωποι εξακολουθούν να αναζητούν μια λογική εξήγηση για όσα συμβαίνουν γύρω τους. Στον παράξενο αυτό κόσμο έχουν εμφανιστεί οι iGhetti, μυστηριώδεις οντότητες που μπορούν να μεταβάλλουν τη μορφή τους. Η προέλευσή τους παραμένει ασαφής, ενώ ακόμη και η φύση τους είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Μοιάζουν άλλοτε με εξωγήινους οργανισμούς και άλλοτε με κάτι που θα μπορούσε να έχει γεννηθεί από την τεχνολογία ή από μια πραγματικότητα την οποία οι άνθρωποι αδυνατούν πλέον να κατανοήσουν.

Η ζωή του Φίλιπ αλλάζει όταν ανακαλύπτει στην παραλία ένα παράξενο αντικείμενο. Αρχικά θυμίζει μια άμορφη ζελατινώδη μάζα, σύντομα όμως αρχίζει να μεγαλώνει, να μεταμορφώνεται και να μιλά. Η παρουσία του γίνεται ολοένα πιο απειλητική, αναγκάζοντας τον ήρωα να εγκαταλείψει τη σχετική ασφάλεια της ακτής και να κινηθεί προς την ενδοχώρα. Μέσα από αυτή τη φαινομενικά απλή υπόθεση, ο Χάρισον καταπιάνεται με την κοινωνική κατάρρευση, τον φόβο του αγνώστου, την αδυναμία του ανθρώπου να ελέγξει το περιβάλλον του και την ανάγκη να συνεχίσει να ζει, ακόμη και όταν όλα γύρω του έχουν αλλάξει. Ο συγγραφέας ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για τις μικρές καθημερινές συνήθειες που επιβιώνουν μέσα στην καταστροφή. Οι άνθρωποι εξακολουθούν να οργανώνουν παιδικά πάρτι, να επισκέπτονται καφετέριες και να συζητούν για ασήμαντα ζητήματα, την ίδια στιγμή που ο κόσμος γύρω τους καταρρέει. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο συνηθισμένο και στο τρομακτικό αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του βιβλίου.

Η οικονομική κρίση του 2008

Η ιδέα για το «The End of Everything» γεννήθηκε πολλά χρόνια πριν από την έκδοσή του. Σε συνεντεύξεις του, ο Μ. Τζον Χάρισον έχει εξηγήσει ότι η οικονομική κρίση του 2008 υπήρξε η αρχική αφορμή για να αρχίσει να σκέφτεται μια ιστορία γύρω από την κατάρρευση των βεβαιοτήτων. Η αγανάκτηση που του προκάλεσαν τα γεγονότα εκείνης της περιόδου τον οδήγησε σε ένα πρώτο συγγραφικό εγχείρημα, το οποίο, ωστόσο, εγκατέλειψε προσωρινά. Αργότερα αξιοποίησε μέρος του υλικού σε ένα διήγημα και, επιστρέφοντας σε αυτό, αντιλήφθηκε ότι μπορούσε να αποτελέσει τη βάση ενός ολόκληρου μυθιστορήματος.

Το βιβλίο γράφτηκε σε μια περίοδο κατά την οποία η πανδημία, το Brexit, οι οικονομικές ανισότητες, η κλιματική κρίση και η ολοένα μεγαλύτερη παρουσία της τεχνητής νοημοσύνης επηρέασαν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι αντιλαμβάνονται το παρόν και το μέλλον τους. Όλα αυτά διακρίνονται στην ιστορία, παρότι ο συγγραφέας αποφεύγει να προσφέρει μια συγκεκριμένη πολιτική ερμηνεία. Στο κείμενό του, η καταστροφή παρουσιάζεται περισσότερο ως μια κατάσταση που διαρκεί παρά ως ένα μεμονωμένο γεγονός. Οι ήρωες ζουν με τις συνέπειές της, συχνά αγνοώντας τις αιτίες τους. Το σημαντικότερο πρόβλημά τους είναι ότι οι γνώσεις και οι κανόνες που χρησιμοποιούσαν μέχρι τότε έχουν πάψει να τους βοηθούν.

Ένας από τους λόγους που το «The End of Everything» ξεχώρισε είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Χάρισον διαχειρίζεται την ιστορία του. Παρότι πρόκειται για ένα σχετικά σύντομο μυθιστόρημα, μόλις 198 σελίδων, η δομή του είναι απαιτητική και συχνά απρόβλεπτη. Τα κεφάλαια είναι μικρά, ορισμένες φορές μόλις λίγων σελίδων, και θυμίζουν κινηματογραφικές σκηνές. Ο συγγραφέας αφήνει αρκετές πληροφορίες έξω από το κείμενο, ζητώντας από τον αναγνώστη να συμπληρώσει μόνος του τα κενά. Ακόμη και οι περιγραφές των μυστηριωδών πλασμάτων μεταβάλλονται, καθώς η ιστορία προχωρά. Οι διαφορετικές οπτικές των ηρώων δημιουργούν συχνά αντικρουόμενες εντυπώσεις για τα ίδια γεγονότα.

Η γραφή του συνδυάζει την ακρίβεια της παρατήρησης με εικόνες που μοιάζουν να προέρχονται από όνειρο. Ο συγγραφέας μπορεί να αφιερώσει ιδιαίτερη προσοχή σε μια παραλία, σε ένα εγκαταλελειμμένο κτίριο ή σε ένα αντικείμενο της καθημερινότητας, αφήνοντας την ίδια στιγμή αναπάντητα πολύ μεγαλύτερα ερωτήματα. Η επικεφαλής του Ιδρύματος Booker, Γκάμπι Γουντ (Gaby Wood), στάθηκε ιδιαίτερα σε αυτή την ικανότητά του. Όπως εξήγησε, ο Χάρισον διαθέτει μια εξαιρετική ακρίβεια στις περιγραφές του και αντιμετωπίζει τον φανταστικό κόσμο του σχεδόν όπως ένας δημοσιογράφος που καταγράφει όσα παρατηρεί. Η ίδια χαρακτήρισε το έργο του περισσότερο ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα για έναν παράξενο κόσμο παρά μια συνηθισμένη ιστορία επιστημονικής φαντασίας.

Παράλληλα, το βιβλίο διαθέτει ένα ιδιαίτερο, συχνά σκοτεινό χιούμορ. Μέσα στις αλλόκοτες καταστάσεις που αντιμετωπίζουν οι ήρωες, εμφανίζονται στιγμές αμηχανίας, ειρωνείας και καθημερινής γελοιότητας. Η κριτική επιτροπή αναγνώρισε σε αυτό το στοιχείο έναν από τους βασικούς λόγους που το μυθιστόρημα διατηρεί τον ανθρώπινο χαρακτήρα του. Ο Χάρισον έχει εξηγήσει ότι, όταν ξεκινά να γράφει ένα βιβλίο, σκέφτεται πρώτα πώς θέλει να το οργανώσει και στη συνέχεια αναπτύσσει την ιστορία και τους χαρακτήρες του. Μόλις βρει μια μορφή που τον ενδιαφέρει, αναζητά τα αδύνατα σημεία της για να δοκιμάσει τα όριά της.

Στην περίπτωση του «The End of Everything» αξιοποίησε δύο γνώριμα λογοτεχνικά πρότυπα, τις ιστορίες καταστροφής και τις ιστορίες εξωγήινης εισβολής. Σε αντίθεση, όμως, με αρκετά κλασικά έργα αυτών των ειδών, επέλεξε να αφήσει την καταστροφή ανεξήγητη και την έκβασή της αβέβαιη. Η επιλογή αυτή κάνει το βιβλίο περισσότερο απαιτητικό, καθώς ο αναγνώστης καλείται να αποδεχθεί ότι ορισμένα ερωτήματα ενδέχεται να μην αποκτήσουν ποτέ απάντηση. Αυτός ο τρόπος γραφής συναντάται σε πολλά από τα βιβλία του και εξηγεί γιατί έχει αποκτήσει ένα πιστό κοινό, παρότι το όνομά του παραμένει σχετικά άγνωστο στους περισσότερους αναγνώστες.

Μια ντουλάπα με βιβλία και εξήντα χρόνια συγγραφής

Ο Μάικλ Τζον Χάρισον γεννήθηκε το 1945 στο Ράγκμπι της Αγγλίας. Από μικρό παιδί αγαπούσε τα βιβλία και περνούσε πολλές ώρες διαβάζοντας αστυνομικές ιστορίες, περιπέτειες και επιστημονική φαντασία. Σε συνέντευξή του, έχει μοιραστεί μια χαρακτηριστική ανάμνηση από τα παιδικά του χρόνια. Στον επάνω όροφο του πατρικού του σπιτιού υπήρχε μια μεγάλη ντουλάπα γεμάτη παλιά βιβλία. Ήταν τόσο μεγάλη, ώστε μπορούσε να μπει μέσα, να καθίσει ανάμεσα στις σκονισμένες στοίβες και να διαβάζει με τις ώρες. Εκεί ανακάλυψε συγγραφείς όπως ο Άλφρεντ Μπέστερ, ο Μίκι Σπιλέιν και ο Λέσλι Τσάρτερις, που τον έκαναν να αγαπήσει ακόμη περισσότερο τη λογοτεχνία. Το παράξενο ήταν πως κανείς δεν γνώριζε σε ποιον ανήκαν όλα αυτά τα βιβλία. Η μητέρα του δεν ήθελε να έχει σχέση μαζί τους, ενώ στο σαλόνι του σπιτιού υπήρχαν μόνο τρία ράφια με πιο «σοβαρά» αναγνώσματα. Για τον μικρό Χάρισον, όμως, εκείνη η ντουλάπα ήταν ένας ολόκληρος κόσμος γεμάτος ιστορίες, τον οποίο μπορούσε να ανακαλύπτει μόνος του.

Το 1965 πούλησε την πρώτη του ιστορία και λίγα χρόνια αργότερα άρχισε να συνεργάζεται με το περιοδικό «New Worlds», ένα από τα σημαντικότερα έντυπα επιστημονικής φαντασίας στη Βρετανία. Το 1969, ανέλαβε την επιμέλεια των βιβλιοκριτικών του περιοδικού, σε μια εποχή που πολλοί νέοι συγγραφείς προσπαθούσαν να ανανεώσουν το είδος και να ξεφύγουν από τους καθιερωμένους κανόνες του. Τη δεκαετία του ’70 άρχισε να ασχολείται πιο συστηματικά με τη συγγραφή, εκδίδοντας μυθιστορήματα και διηγήματα στα οποία συνδύαζε την επιστημονική φαντασία με πιο ρεαλιστικές ιστορίες και χαρακτήρες.

Ανάμεσα στα γνωστότερα έργα του βρίσκεται η σειρά «Viriconium», που εκτυλίσσεται σε μια φανταστική πόλη, η οποία παρουσιάζεται διαφορετικά σε κάθε βιβλίο. Το 1989, κυκλοφόρησε το «Climbers», ένα μυθιστόρημα εμπνευσμένο από την αγάπη του για την αναρρίχηση, με την οποία ασχολήθηκε για αρκετά χρόνια. Το βιβλίο τιμήθηκε με το βραβείο Boardman Tasker, που απονέμεται σε έργα σχετικά με το βουνό και την ορειβασία. Το 2002, εξέδωσε το «Light», το πρώτο μέρος μιας τριλογίας επιστημονικής φαντασίας, την οποία συμπλήρωσαν τα «Nova Swing» και «Empty Space». Μάλιστα, το πρώτο απέσπασε το βραβείο Arthur C. Clarke, μία από τις σημαντικότερες διακρίσεις στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας. Το 2020, κυκλοφόρησε το «The Sunken Land Begins to Rise Again», για το οποίο κέρδισε το βραβείο Goldsmiths Prize, που αναγνωρίζει βιβλία με πρωτότυπο και τολμηρό τρόπο γραφής. Τρία χρόνια αργότερα εξέδωσε το «Wish I Was Here», ένα βιβλίο στο οποίο επιστρέφει σε προσωπικές αναμνήσεις και γεγονότα της ζωής του. Ο ίδιος το έχει χαρακτηρίσει «αντι-απομνημονεύματα», καθώς, αντί να παρουσιάσει την ιστορία του με τη συνηθισμένη σειρά μιας αυτοβιογραφίας, προσπαθεί να καταλάβει πώς αλλάζουν οι αναμνήσεις μας με το πέρασμα του χρόνου.

Εκτός από τη συγγραφή βιβλίων, ο Μ. Τζον Χάρισον έχει εργαστεί και ως κριτικός λογοτεχνίας, δημοσιεύοντας κείμενα σε γνωστά έντυπα, όπως οι «The Guardian», «The Telegraph», «The New York Times» και «Times Literary Supplement». Το 2022 ήταν μάλιστα μέλος της κριτικής επιτροπής του Booker, τέσσερα χρόνια πριν κερδίσει ο ίδιος το βραβείο. Στη διάρκεια της καριέρας του κέρδισε την εκτίμηση πολλών γνωστών συγγραφέων, ανάμεσά τους ο Νιλ Γκέιμαν, η Ολίβια Λέινγκ και ο Ρόμπερτ Μακφάρλεϊν. Ξεχωριστή θέση στη ζωή του είχε και ο συγγραφέας Ίαν Μπανκς, με τον οποίο διατηρούσε στενή φιλία. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, ο Μπανκς τον παρότρυνε να ασχοληθεί ξανά με την επιστημονική φαντασία. Σε μια συνάντησή τους, του είπε ότι έπαιρνε τη συγγραφή υπερβολικά σοβαρά και πως έπρεπε να διασκεδάζει περισσότερο όταν έγραφε. Η παρατήρηση αυτή αρχικά τον ενόχλησε, τον έβαλε όμως σε σκέψεις. Την επόμενη κιόλας ημέρα άρχισε να κρατά σημειώσεις για το «Light», ένα από τα πιο γνωστά βιβλία του.

Παρά τις σημαντικές διακρίσεις και την αναγνώριση που έχει γνωρίσει στο εξωτερικό, ο Μ. Τζον Χάρισον παραμένει σχετικά άγνωστος στους Έλληνες αναγνώστες. Στη χώρα μας έχει κυκλοφορήσει το μυθιστόρημά του «Σημεία ζωής» («Signs of Life»), το οποίο εκδόθηκε το 2000 από τις εκδόσεις Οξύ, σε μετάφραση Νερίνας Κιοσέογλου. Το βιβλίο ασχολείται με τη γενετική τεχνολογία και τις συνέπειες που μπορεί να έχει η παρέμβαση του ανθρώπου στο ίδιο του το σώμα. Μέσα από την ιστορία των ηρώων του, ο συγγραφέας εξετάζει μέχρι πού μπορεί να φτάσει κάποιος στην προσπάθειά του να αλλάξει την εμφάνιση και τη ζωή του. Σήμερα το βιβλίο είναι εξαντλημένο.