Βιβλίο|21.11.2026 12:15

Μιχάλης Νταγγίνης στο ethnos.gr: «Είμαι δικηγόρος, ο οποίος γράφει και μυθιστορήματα»

Άγγελος Γεραιουδάκης

Τα τριάντα θεωρούνται από πολλούς το πρώτο μεγάλο ορόσημο της ενήλικης ζωής. Είναι η ηλικία που υποτίθεται πως έχουμε καταλάβει τι θέλουμε, έχουμε πάρει τις σημαντικές μας αποφάσεις και αρχίζουμε να βλέπουμε τους κόπους των προηγούμενων χρόνων να αποδίδουν. Στην πραγματικότητα, για αρκετούς ανθρώπους τα πράγματα είναι διαφορετικά. Οι επαγγελματικές προσδοκίες συγκρούονται με τις οικονομικές δυσκολίες, οι προσωπικές σχέσεις δοκιμάζονται και η ανάγκη για επιτυχία πολλές φορές αποδεικνύεται μεγαλύτερη από την επιθυμία για ευτυχία. Αυτή την περίοδο της ζωής, με τις αντιφάσεις, τις απογοητεύσεις και τις μικρές ή μεγαλύτερες ανατροπές της, επιλέγει να εξερευνήσει ο Μιχάλης Νταγγίνης στο πρώτο του μυθιστόρημα, «Πατημένα Τριάντα», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα.

Γεννημένος το 1993 στη Θεσσαλονίκη, ο Μιχάλης Νταγγίνης σπούδασε Νομική στην πόλη του και από το 2017 ζει στην Αθήνα, όπου εργάζεται ως δικηγόρος ποινικού δικαίου. Είναι επίσης διδάκτωρ Νομικής του Πανεπιστημίου Αθηνών, με δημοσιευμένες επιστημονικές μελέτες και μια νομική μονογραφία στο ενεργητικό του. Η καθημερινή επαφή του με τις ανθρώπινες συγκρούσεις, την παραβατικότητα και τις συχνά αντιφατικές πλευρές της ανθρώπινης συμπεριφοράς φαίνεται πως έχει επηρεάσει και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζει τους ήρωες του. Άλλωστε, όπως εξηγεί στη συνέντευξή μας, η δικηγορία και η λογοτεχνία έχουν ένα ενδιαφέρον κοινό στοιχείο. Και στις δύο περιπτώσεις καλείσαι να κατανοήσεις ανθρώπους που έχουν κάνει λάθη, να αναζητήσεις τα κίνητρά τους και να αμφισβητήσεις τις εύκολες διακρίσεις ανάμεσα στο καλό και το κακό.

Στα «Πατημένα Τριάντα», δύο άνδρες και τρεις γυναίκες βρίσκονται σε μια ηλικία κατά την οποία καλούνται να αναλάβουν την ευθύνη των επιλογών τους. Οι ζωές τους εξελίσσονται διαφορετικά, συναντιούνται και επηρεάζουν η μία την άλλη, ενώ οι προσωπικές φιλοδοξίες, οι ερωτικές επιθυμίες, οι οικογενειακές σχέσεις και τα βιώματα της παιδικής ηλικίας καθορίζουν τις αποφάσεις τους. Μια απόφαση ανεξαρτητοποίησης γίνεται η αφετηρία μιας ιστορίας που αποκτά ολοένα και πιο σκοτεινές προεκτάσεις. Δικηγόροι, επιχειρηματίες, άνθρωποι της νύχτας και πρόσωπα που κινούνται στα όρια της νομιμότητας συνθέτουν έναν κόσμο όπου το χρήμα και η εξουσία επηρεάζουν τις ανθρώπινες σχέσεις. Ο συγγραφέας συνδυάζει το κοινωνικό μυθιστόρημα με στοιχεία αστυνομικής πλοκής, επιχειρώντας να παρουσιάσει μια γενιά που ενηλικιώθηκε μέσα στις διαδοχικές οικονομικές και κοινωνικές κρίσεις, με τις ευκαιρίες να περιορίζονται και τις προσδοκίες της να διαψεύδονται.

Το ενδιαφέρον του, ωστόσο, βρίσκεται κυρίως στους ίδιους τους ανθρώπους και στις αντιφάσεις τους. Οι ήρωές του επιθυμούν να αγαπηθούν, να πετύχουν επαγγελματικά και να αποκτήσουν τον έλεγχο της ζωής τους, συχνά όμως καταλήγουν να πληγώνουν τους γύρω τους ή να υπονομεύουν όσα προσπαθούν να κατακτήσουν. Μέσα από τις επιλογές τους, ο συγγραφέας θέτει ερωτήματα για τη σύγχρονη αντίληψη της επιτυχίας, την αυξανόμενη προσήλωση στον εαυτό μας και τις δυσκολίες των ερωτικών σχέσεων σε μια εποχή που προσφέρει περισσότερες επιλογές από ποτέ.

Με αφορμή την έκδοση του πρώτου του μυθιστορήματος, ο Μιχάλης Νταγγίνης μιλά στο ethnos.gr για τη γενιά των σημερινών τριαντάρηδων, την ανάγκη για κοινωνική καταξίωση, τα όρια της αυτοβελτίωσης και τον τρόπο με τον οποίο η τεχνολογία έχει αλλάξει τις ανθρώπινες σχέσεις. Αναφέρεται ακόμη στη δουλειά του ως ποινικολόγου, στην απόφασή του να ασχοληθεί με τη λογοτεχνία και στη διαφορετική σημασία που δίνει πλέον στην επιτυχία. «Πλέον αφήνω περισσότερο χώρο στην ευτυχία για να αναπνεύσει», λέει, σε μια φράση που συνοψίζει και έναν από τους βασικούς προβληματισμούς του βιβλίου του.

Ο τίτλος «Πατημένα Τριάντα» παραπέμπει σε μια ηλικία όπου υποτίθεται ότι έχουμε πια ενηλικιωθεί. Τελικά, τα τριάντα είναι πράγματι η αρχή της ενήλικης ζωής ή η στιγμή που καταλαβαίνουμε ότι τα πράγματα δεν πήγαν ακριβώς όπως τα είχαμε φανταστεί;

Νομίζω ότι τα τριάντα σηματοδοτούν το πέρασμα στην επόμενη πίστα, εκεί που τα πάντα γύρω σου σε καλούν να βάλεις την παιδικότητα στο συρτάρι και να συμπεριφερθείς όπως προβλέπεται, ορθολογικά, σαν σοβαρός ενήλικας.

Στο βιβλίο παρακολουθούμε δύο άντρες και τρεις γυναίκες που βρίσκονται περίπου στην ίδια ηλικία, αλλά έχουν πάρει πολύ διαφορετικούς δρόμους. Γιατί επιλέξατε να μιλήσετε για αυτή τη γενιά μέσα από πέντε διαφορετικές οπτικές και όχι μέσα από έναν κεντρικό ήρωα;

Γιατί ήθελα να μιλήσω για διαφορετικούς ανθρωπότυπους της γενιάς, πλάθοντας ρεαλιστικούς χαρακτήρες και όχι έναν υπερσυλλεκτικό χαρακτήρα – καρικατούρα. Εξάλλου, με γοητεύει η διάδραση και η αλληλεπίδραση των πρωταγωνιστών όσο προχωρά η ζωή τους.

Στο βιβλίο υπάρχει έντονα το ζήτημα της επιτυχίας και του τι είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε γι’ αυτήν. Εσείς τι θεωρείτε επιτυχία σήμερα; Έχει αλλάξει η απάντησή σας σε σχέση με τα είκοσί σας;

Η δυτική κοινωνία εκλαμβάνει την επιτυχία υλικά· είσαι τόσο πετυχημένος, όσο περισσότερα χρήματα βγάζεις ή όσο πιο ψηλά βρίσκεσαι στην κοινωνική ιεραρχία. Με λίγα λόγια, επιτυχία είναι η εξουσία. Νομίζω ότι μέχρι τα τριάντα κάπως έτσι το έβλεπα κι εγώ. Πλέον αφήνω περισσότερο χώρο στην ευτυχία για να αναπνεύσει – πολλές φορές ασφυκτιά κάτω από το βάρος της ανάγκης για καταξίωση.

Οι χαρακτήρες σας κουβαλούν παιδικά τραύματα που επηρεάζουν τις επιλογές και τις σχέσεις τους. Πόσο εύκολο είναι τελικά να ξεφύγουμε από την οικογένεια και από όσα μάθαμε ως παιδιά;

Δεν θα έλεγα ότι κουβαλούν απαραίτητα τραύματα. Περισσότερο ως βιώματα τα βλέπω, άλλοτε τραυματικά και άλλοτε ευτυχή. Εξάλλου όλοι κουβαλάμε μέσα μας ένα φορτίο πόνου, είναι ανθρώπινο. Και προφανώς αυτό το φορτίο αντανακλάται λιγότερο ή περισσότερο στη συμπεριφορά και στις επιλογές μας. Όμως δεν μπορούμε να αφηνόμαστε μοιρολατρικά στο παρελθόν και στα τραύματα, ώστε να δικαιολογούμε τα ελλείμματα και τις παθογένειές μας.

Μιλάτε για μια γενιά αρκετά στραμμένη στον εαυτό της. Πιστεύετε ότι όλη αυτή η συζήτηση για αυτοβελτίωση, προσωπικά όρια και «να αγαπάς πρώτα τον εαυτό σου» μας έχει κάνει καλύτερους ή και λίγο πιο εγωκεντρικούς;

Αν και ασφαλώς υπάρχουν και θετικά, θεωρώ ότι η κουλτούρα της αυτοβελτίωσης και του «αγάπα πρώτα εσένα» υπαγορεύει την εμμονική προσήλωση στο εγώ. Είναι μια μορφή μυωπίας απέναντι στους άλλους. Όμως χωρίς υγιές «εμείς», το εγώ χωλαίνει. Αλίμονο εάν οι ανθρώπινες σχέσεις δομούνται μεταξύ ανθρώπων που έχουν τον εαυτό τους ως απόλυτη προτεραιότητα. Η αγάπη είναι θυσία, η κατανόηση προϋποθέτει προσχώρηση, ενίοτε υποχώρηση. Για να υπάρχουν λήπτες, πρέπει να υπάρχουν δότες.

Οι σχέσεις σήμερα ξεκινούν και τελειώνουν πολλές φορές μέσα από μια οθόνη. Πιστεύετε ότι έχουμε αποκτήσει περισσότερες επιλογές στον έρωτα, αλλά λιγότερη υπομονή απέναντι στον άλλον;

Συμφωνώ απολύτως με την παρατήρησή σας. Η θάλασσα είναι μεγάλη –αυτό δεν είναι κακό–, όμως δεν έχει βάθος.

Το βιβλίο μιλά αρκετά ανοιχτά και για το σεξ και τις επιθυμίες των ηρώων του. Πόσο δύσκολο είναι για έναν πρωτοεμφανιζόμενο συγγραφέα να γράψει χωρίς αυτολογοκρισία, γνωρίζοντας ότι το βιβλίο θα το διαβάσουν η οικογένεια, οι φίλοι και οι συνάδελφοί του;

Δεν είναι το πιο εύκολο πράγμα. Αλλά όταν προσωπογραφείς μία γενιά τριαντάρηδων, θα ήταν υποκριτικό και σεμνότυφο να βγάλεις εκτός τη σεξουαλική επιθυμία και τον τρόπο που αυτή αλληλεπιδρά με την τεχνολογία, την κοινωνική καταπίεση, το εργασιακό στρες κ.λπ.

Υπάρχουν δικηγόροι, άνθρωποι της νύχτας, επιχειρηματίες και ένας ολόκληρος κόσμος διαφθοράς στο βιβλίο. Πόσο σας βοήθησε η επαγγελματική σας εμπειρία για να γράψετε αυτόν τον κόσμο πειστικά και πού βάλατε το όριο ανάμεσα στην πραγματικότητα και στη μυθοπλασία;

Η επαγγελματική πείρα βοήθησε στο να έχω πολύ ζωντανά μέσα μου τους διάφορους «ποινικούς» χαρακτήρες που εμφανίζονται στο βιβλίο. Ο τρόπος που μιλάνε, που στέκονται, που αντιμετωπίζουν τον κίνδυνο... όλα αυτά μου είναι οικεία. Επίσης, το δικαστικό ρεπορτάζ των τελευταίων ετών με βοήθησε να συλλάβω ένα κομμάτι της ιστορίας, αυτό που σχετίζεται με τη μαφία και τον τρόπο επιρροής της.

Είστε δικηγόρος ποινικού δικαίου. Η καθημερινή επαφή με ανθρώπους που έχουν κάνει λάθη ή έχουν βρεθεί σε πολύ δύσκολες στιγμές της ζωής τους σάς έχει κάνει λιγότερο απόλυτο απέναντι στο τι είναι «καλός» και τι «κακός» άνθρωπος;

Εννοείται. Η δικηγορία είναι ένα πεδίο όπου το καλό και το κακό σχετικοποιούνται. Ο αρχέτυπος του «κακού ανθρώπου», που κάνει εγκλήματα σε βάρος του καλού, συχνότατα διαψεύδεται. Τα πράγματα πολλές φορές δεν είναι όπως φαίνονται. Το έγκλημα μπορεί να μην έγινε καν, ή να έγινε ουσιωδώς διαφορετικά από ό,τι περιγράφεται, ή ο δράστης να το έκανε μεν, αλλά να δικαιούται ελαφρυντικά. Εδώ παρατηρώ μια μακρινή συγγένεια της δικηγορίας με τη λογοτεχνία. Διότι η λογοτεχνία είναι το κατεξοχήν πεδίο όπου το καλό δεν ξεχωρίζει από το κακό. Ο συγγραφέας «λερώνει» τους κοινωνικά άμεμπτους τύπους και ψάχνει ελαφρυντικά για όσους έχουμε μάθει να στήνουμε στον τοίχο και να πυροβολάμε. Ο λογοτεχνικός αναγνώστης έχει την πολυτέλεια να διαβάζει για τα χειρότερα πρόσωπα, χωρίς να νιώθει την ανάγκη να τα λιθοβολήσει, όπως συμβαίνει όταν διαβάζει π.χ. μια αρνητική είδηση στα σόσιαλ μίντια. Δημιουργείται δηλαδή μια ιδιαίτερη, πολύ ανθρώπινη συνθήκη κατανόησης, την οποία συναντάμε και στη δικηγορία.

Το «Πατημένα Τριάντα» είναι το πρώτο σας μυθιστόρημα. Τι σας φόβισε περισσότερο όταν αποφασίσατε να το στείλετε σε έναν εκδοτικό οίκο, η πιθανότητα της απόρριψης ή η στιγμή που θα το διάβαζαν άνθρωποι που σας γνωρίζουν;

Και τα δύο με ανησυχούσαν. Είχα πει ότι, εάν δεν βρω κάποιον εκδοτικό που σέβομαι και εκτιμώ, δεν θα προχωρήσω στην έκδοση του βιβλίου. Θαυμάζω τους ανθρώπους που με σιδερένια πυγμή το πάνε «μέχρι τέλους», αψηφώντας τις αλλεπάλληλες απορρίψεις. Δεν λέω ότι ζητούσα βροχή από προτάσεις, ήθελα όμως σίγουρα έναν εκδοτικό που θα πιστέψει στη δουλειά μου. Η συνεργασία με τη Διόπτρα με έκανε να μην ανησυχώ για την πορεία του βιβλίου όταν εκδοθεί. Είχα αγωνία, αλλά και πίστη ότι μέσα από τις σελίδες του θα συνομιλήσω γόνιμα με τους αναγνώστες.

Μετά το πρώτο βιβλίο, αισθάνεστε πλέον συγγραφέας ή είναι μια λέξη που χρειάζεται ακόμη χρόνο για να τη χρησιμοποιήσετε για τον εαυτό σας;

Είμαι δικηγόρος, ο οποίος γράφει και μυθιστορήματα. Δεν βρίσκω την ανάγκη να με τιτλοφορήσω συγγραφέα, χωρίς να σημαίνει ότι ο χαρακτηρισμός με ξενίζει. Γενικά, σημασία έχει το έργο και το περιεχόμενο, όχι η ιδιότητά μου. Η επιμονή των ανθρώπων στις ιδιότητες μού δημιουργεί καχυποψία. Σαν να προσπαθούν μιμητικά να χωρέσουν σε ένα καλούπι που τους κάνει να αισθάνονται ισχύ και ασφάλεια.

Η Θεσσαλονίκη είναι η πόλη όπου γεννηθήκατε, ενώ τα τελευταία χρόνια ζείτε στην Αθήνα. Ποια από τις δύο αισθάνεστε σήμερα περισσότερο ως σπίτι και τι σας λείπει από την καθεμία;

Αισθάνομαι την Αθήνα σπίτι μου, διότι εδώ για πρώτη φορά εργάστηκα και έζησα μόνος. Πάνε δέκα χρόνια. Η ενηλικίωσή μου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη μαζί της. Η Θεσσαλονίκη είναι η πατρίδα μου, την κουβαλάω μέσα και μου θυμίζει άλλες καταστάσεις ζωής, πιο παιδικές και ανέμελες. Δεν μου λείπει τίποτα όμως. Είμαι χαρούμενος που έχω φτιάξει τη ζωή μου στην Αθήνα, αξιοποιώντας τις μεγάλες δυνατότητές της, με τον τρόπο που με εκφράζει.

λογοτεχνίαδικηγόροςΔιόπτρασυγγραφέας